Yüzünü Çeviribilime Dönen Yayınlar

Posted by on Ocak 11, 2010 in Çeviribilim Kitapları, Manşet

Türkiye’de ilk çeviri bölümü 1983’te açıldı. Hacettepe ve Boğaziçi Üniversitesi aynı yıl İngilizce Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalları’nda akademik çeviri eğitimi vermeye başladı. Bu bölümleri 1992 yılında Yıldız Teknik Üniversitesi Fransızca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı izledi. 1993 yılında İstanbul Üniversitesi’nde Prof. Şara Sayın, Prof. Dr. Nilüfer Tapan ve Prof. Dr. Turgay Kurultay’ın girişimleriyle Çeviri Bölümü kuruldu ve ilk olarak Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı açıldı. Yine aynı yıl Bilkent Üniversitesi’nde iki dilli (İngilizce-Fransızca) çeviri eğitimi başlatıldı. Mersin Üniversitesi  de 1996 yılında Almanca çeviri eğitimi vermeye başladı, bu eğitime 1997’de Fransızca çeviri eğitimi eklendi. 2000 yılında İstanbul Üniversitesi’nde Almancanın yanında Fransızca ve İngilizce dillerinde de lisans programında çeviri eğitimine geçildi. İstanbul Üniversitesi’nde İngilizce Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’nı kuran Doç. Dr. Ayşe Nihal Akbulut, 2003 yılında ilk kez bir özel üniversitede, Okan Üniversitesi’nde Almanca, İngilizce, Rusça ve Çince Mütercim Tercümanlık Anabilim Dallarını kurdu. Bu yılları izleyen yıllarda çeviri eğitimine yönelik çok sayıda bölüm açılmaya başlandı. Türkiye’de bugün yirminin üzerinde üniversitede ve daha da fazla bölümde Almanca, İngilizce, Fransızca, Rusça, Bulgarca ve Çince dillerinde lisans düzeyinde çeviri eğitimi verilmektedir.

Bu üniversitelerin büyük bir bölümünde çeviribilim yüksek lisans programları da bulunmaktadır. Çeviribilim alanında 1995’ten bu yana Boğaziçi Üniversitesi’nde uygulanmakta olan doktora programı, 2006 yılında İstanbul Üniversitesi’nde de açılmıştır. İstanbul Üniversitesi ilk doktora öğrencilerini 2007/2008 öğretim yılında almaya başladı. Önümüzdeki yıllarda farklı üniversitelerde de doktora programları açılması olanaklı gözükmektedir.

*

Çeviri etkinliği her ne kadar M.Ö. 2000 yılına, dahası sözlü  çeviri dendiğinde yazının keşfinden daha öncelere uzansa da,  çeviribilim aslında bütün dünyada 20. yüzyılın ikinci yarısında yeşermeye başlayan yeni bir bilim dalıdır. Uzun yıllar kendini edebiyat ve dilbilimin hegemonyasından kurtarma mücadelesi veren bu bilim dalı ancak yetmişli ve seksenli yıllarda özgün kuramlarına kavuşmuş ve bütüncesini kendi yöntem ve kuramlarıyla incelemeye başlamıştır. Tam da bu nedenle çeviribilim alanında yetişmiş eleman bulmak kolay olmamaktadır ve çeviribilim uzun bir süre ve hâlen de öteki bilim dallarından ödünç aldığı öğretim elemanlarıyla çalışmak zorunda kalmıştır ve kalmaktadır. Kuşkusuz çeviribilimde de öteki disiplinlerde olduğu gibi çok sayıda disiplinlerle ortaklaşa çalışmalar yapılabilir, bu nedenle çeviribilim alanında çalışan uzmanların çok kültürlü olmaları bir zenginlik olarak da karşımıza çıkabilir. Çeviribilimin en önemli bütüncesi metindir. Bu anlamda dilbilimin verilerinden yararlanabilir; çeviriyi yapan öğe insandır, bu nedenle insanı kuşatan tüm bilim dallarından yararlanabilir; metinler uzmanlık metinleridir, bu anlamda da uzmanlık alanı bilgilerinden yararlanır; çevrilen metinler yazınsal metinler olduğunda çeviribilim bu süreci tanımlarken gerekirse yazınbilimsel öğelerden de yararlanır. Mamafih eğitimlerini lisans, yüksek lisans ve doktora aşamasında öteki disiplinlerden almış öğretim elemanlarının çeviribilimsel gelişmelere katkıda bulunmaları için yüzlerini çeviribilime dönmeleri ve çeviribilimi odağa koymaları gerekmektedir. Çeviribilimin yeni ve disiplinlerarası bir bilim dalı olması nedeniyle benzer sorunlar yurtdışında da kendini göstermektedir. 2004 yılında aramızdan ayrılan çeviribilimci Hönig bir kitabında (1995:188) bu konuyu şu şekilde dile getirmektedir. “İlk gruba çeviribilim alanını iyi bilmeyenler, ya da bu alanda bilgi edinmek istemeyenler dahildir. Aslında bu kişiler farkında olmadan oturdukları ya da bir süre sonra üzerinde oturacakları dalı kesmektedirler. En büyük sorunları da, kolay sanıp içine girmeye çalışınca ne denli zor ve karmaşık bir alan olduğunu gördükleri için bu alanda kendilerini geliştirmek istememeleridir.”

Çeviribilimsel alanda çalışma yapmak Hönig’in de belirttiği gibi hiç de kolay değildir. Çeviribilim araştırmacısının  çeviribilim kuramlarını, bu alandaki farklı dillerde yazılmış literatürü, komşu disiplinlerdeki çeviribilime destek olması olanaklı yine farklı dillerdeki kaynakları bilmesi gerektiğinin ayrımına varması gerekir, ancak bu da yeterli değildir; uygulama alanında da deneyimli olmak ve uygulamayı kuramsal alanla işlevsel ilintilendirmek zorundadır çeviribilimci.  Çeviribilim eğitmeni fildişi kulesinde oturarak fikir üretme lüksüne sahip değildir. Yaptıklarını sürekli çeviri gerçekleriyle ilintilendirirken bütün çalışmayı çeviribilimsel bir artalana yerleştirmek zorundadır.

Bütün bu söylenenlere karşın Türkiye’de de  son on yılda çok sayıda yüzünü çeviribilime dönen, çeviribilimden yararlanan ya da çeviribilimsel çalışmalara katkısı bulunan kitaplar yazıldı. Aslında daha da gerilere gittiğimizde Türkiye’de çeviribilim alanına ilk verimli tohumları atan Dr. Pia Angela Göktürk’ün eşi, biliminsanı Prof. Dr. Akşit Göktürk ile karşılaşıyoruz. 1979’da Türkiye’de İstanbul Üniversitesi bünyesinde Birinci Uluslararası Çeviribilim Sempozyumu düzenlendiğinde Akşit Göktürk’ün Alman çeviribilimci Wilss’in oturumunu yönettiğini gözlemliyoruz (Eruz 2004: 259-260). Wilss ile  etkileşime geçen Göktürk bu toplantıdan yedi yıl sonra Çeviri: Dillerin Dili (1986) başlıklı yapıtını yazdığında Wilss’ten çok sayıda alıntı yapmıştır.

2007’de İstanbul Üniversitesi’nde doktora programı öğrencileriyle birlikte çeviribilimi tanıtan kapsamlı bir yazı kaleme almıştık. Bu yazı daha sonra Çeviribilim dergisinde yayımlandı. Bu yıl da doktora gurubuna verdiğim derste, çeviribilim alanında Türkiye’de yayımlanan birkaç kitabı tanıtmayı önerdim. Kitaplardan bir kısmını öğrenciler seçti, bir kısmını da ben getirdim. Kitap tanıtımlarından birini de bu yıl Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı’na Erasmus Programı aracılığıyla Germersheim (Mainz Üniversitesi) Çeviribilim Fakültesi Yüksek Lisans (Türkçe) Programından gelen bir öğrenci yaptı. Kendisine akademik çeviri eğitiminde çığır açan Hönig ile Kussmaul’un ilk 1982’de yayımlanan Çeviri Stratejisi başlıklı kitabını tanıtmasını önerdim. Kussmaul’un çeviri eğitimi üzerine İngilizce de olmak üzere çok sayıda kitabı bulunmaktadır. Kussmaul ile birlikte sesli protokolleri ilk kez uygulamış olan çeviribilimci Hönig çeviri yöntemlerine ve çeviri bölümü programlarına yönelik iz bırakan makaleler yazmıştır. “Konstruktives Übersetzen” başlıklı son kitabını 1995 yılında yayımlanan Hönig 2004 yılında çok erken aramızdan ayrılmıştır. Hönig İstanbul Üniversitesi Çeviri Bölümü’nün kurulma aşamasında Bölümle ortaklaşa çalışmalar yapmış, programın ve ders içeriklerinin işlevsel bir şekilde oluşmasına katkı sağlamış ve vefatına değin İstanbul Üniversitesi Çeviri Bölümü öğretim üyeleriyle irtibatını kesmemiştir. Kussmaul ve Hönig’in çeviribilime önemli katkılarından biri de,  1998 yılında öteki yazarlarla birlikte açıklamalı bir çeviribilim ansiklopedisi (Handbuch Translation) oluşturmalarıdır. Yine aynı yıl  İngilizce yayımlanan Routledge Encyclopedia of Translation Studies‘in benzeri olan bu yayında çeviribilim dizgesel bir şekilde sınıflandırılarak alanın uzmanları tarafında kaleme alınan kısa makalelerle tanıtılır.

Kitaplar, çeviribilim alanında yazılmış kitaplar,  bu alandan yararlanmış yapıtlar  ve çeviribilim alanında yapılan çalışmalara katkısı bulunan eserler arasından seçilmiştir.  Bu süre içinde salt on bir kitabın tanıtımı tamamlanmış olduğundan tanıtımlar bu sayı ile sınırlandırılmıştır. Kuşkusuz son yıllarda yüzünü çeviribilime dönen yayınların sayısı artmıştır. Çok sayıda yayınevi çeviribilimsel yayınları basmaktadır. Örneğin salt Multilingual Yayınevi‘nde son beş yılda onun üzerinde çeviribilime yönelik kitap yayımlanmıştır. Sel Yayıncılık‘ın da çeviribilime yönelik kitapları bulunmaktadır. Bir yılı aşkın zamandır Diye Yayınları da çeviribilimsel kitapların yayınına yer vermektedir. Bu yayınlara yönelik kitap tanıtımları geldikçe, metinlere yönelik düzeltmeler ve son okumalar yapılıp Çeviribilim dergisine ulaştırılabilir. Metin türü olarak kitap tanıtım metinlerinin ölçütlerine uyulmasına, tanıtımların kısa ve nesnel olmasına mümkün olduğu oranda dikkat edilmiştir. Burada tanıtılan kitaplar eleştirel bir şekilde tartışılmamıştır, tanıtımlardan amaç, okurlara kitapların içeriğine ilişkin fikir vermektir.

Kitaplar dışında derleme yayınlar alanında da çeviribilime yönelik çok sayıda makaleye ulaşmak olanaklıdır. Örneğin Metis Çeviri dergisinde (1987-1992)  yayımlanan bazı önemli çeviribilimsel makaleler dışında, 1995’te editörlüğünü Işın Bengi Öner’in yaptığı, Tömer tarafından çeviri eğitimine yönelik düzenlenen toplantıda sunulan bildiriler derlenmiştir. 1996’da İstanbul Üniversitesi, Çeviri Bölümü çatısı altında Türkiye’deki tüm çeviri bölümlerini bir araya getiren toplantının bildirileri, “Forum: Türkiye’de Çeviri Eğitimi, Nereden Nereye?” (1997) başlıklı derleme kitapta yayımlanmıştır. Yine aynı dizi içinde 1999 ve 2001 yıllarında  Işın Bengi Öner’in makalelerinin derlendiği iki kitap yayımlanmıştır. Hacettepe Üniversitesi doksanlı yıllardan bu yana dört dilli Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi‘ni çıkarmaktadır. 2004 yılında yabancı dilde yayımlanan çeviribilimsel makalelerin çevirisini içeren Çeviri Seçkileri basılmıştır.  Dilbilim ve yazınbilim alanındaki dergilerde de – öncelikle son beş yıldır – çok sayıda çeviribilime yönelik ya da çevirilimsel araştırmalara katkıda bulunacak çalışmalara yer verilmektedir. Çeviribilim ve çeviri etkinliğine yönelik yayınlara Varlık, Çevirmenin Notu ve Sözcükler gibi dergilerde de yer verilmektedir. Kuşkusuz öteki disiplinlerde de zaman zaman çeviribilime dönük çalışmalara rastlamak olanaklıdır. Çeviribilime yönelik sayısız yayının içinde, burada tanıtılan kitaplar küçük ama kendi alanlarında bir ilke imza attıkları için önemli bir kesiti oluşturmaktadır.

*

Çeviribilim alanınında Türkiye’de son  otuz yılda olup bitenleri öğrenmek ve bu alanda yapılan etkinlikleri, yayımlanan kaynakları saptamak isteyenlere 2003’te yayımlanan şu anda tükenmiş bulunan Çeviriden Çeviribilime başlıklı kitabı önerebilirim. Kütüphanelerde ve kitaplıklardan bu kitaba ulaşmak olanaklıdır. Bu kitaba yönelik yayımlanan tanıtım yazıları Cumhuriyet Kitap ekinde (27.11.2003, A. Nihal Akbulut), Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi (2004, Sayı 16, Yeşim Tükel Kılıç) ve Hacettepe Dergisi’nde (2004, Sayı 14, Aymil Doğan) çıkmıştır.

*

Kitap tanıtımları, bu alandaki tarihsel gelişimlere az da olsa ışık tutması için kronolojik bir sıralamayla verilecektir. Tanıtılan kitaplar ve tanıtım yazarları aşağıdaki gibidir:

ON BİR KİTAP

Hönig, Hans G. / Kussmaul, Paul (1982) Strategie der Übersetzung: Ein Lehr- und Arbeitsbuch (Çeviri Stratejisi: Ders Kitabı)

Değerlendiren: Sibylla WOLFGARTEN

*

Eruz, Sakine F. (2000) Çeviride ve Çeviri Eğitiminde Koşut Metinler

Değerlendiren: Dolunay KUMLU

*

Demircan, Ömer (2000) İletişim ve Dil Devrimi

Değerlendiren: Oktay ESER

*

Ayata, Canan Şenöz (2003) Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın Eleştirisi

Değerlendiren: Zuhal KARACA

*

Erten, Asalet (2003) Tıp Terminolojisi ve Tıp Metinleri Çevirisi

Değerlendiren: Sinem CANIM

*

Akbulut, Ayşe Nihal (2004) Söylenceden Gerçekliğe

Değerlendiren: Özge ÇELİK

*

Yazıcı, Mine (2005) Çeviribilimin Temel Kavram ve Kuramları

Değerlendiren: Zuhal KARACA

*

Bulut, Alev (2008) Basından Örneklerle Çeviride İdeoloji İdeolojik Çeviri

Değerlendiren: Oktay ESER

*

Karadağ, Ayşe Banu (2008) Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in Dönüşümü

Değerlendiren: Sinem CANIM

*

Hacımüftüoğlu, Halil (2008) Kuran Tercümelerinde Yöntem Sorunu

Değerlendiren: Özge ÇELİK

*

Doğan, Aymil (2009) Sözlü Çeviri Çalışmaları ve Uygulamaları

Değerlendiren: Dolunay KUMLU

Daha fazla Çeviribilim Kitapları, Manşet
Strategie der Übersetzung: Ein Lehr- und Arbeitsbuch

Hans Hönig ve Paul Kussmaul'un yazdığı eser, çeviri yapmayı yeni öğrenen üniversite öğrencileri için uygulamaya yönelik bir kılavuzdur. Kitapta kuramsal bilgi gerektiği yerde uygulamalarla ilintilendirilerek verilir. Kitap alıştırmalardan yola çıkarak öğrencilerin çeviri edinçlerini sağlam bir temel üzerine kurgulamalarını amaçlamaktadır.

Kapat