Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın Eleştirisi

Posted by on Ocak 11, 2010 in Çeviribilim Kitapları

Kitap: Ayata, Canan Şenöz (2003)

Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın Eleştirisi

İstanbul: Mavi Bulut Yayıncılık (163 s.)

(Yayımlanmış doktora çalışması)

*

Değerlendiren: Zuhal KARACA (Doktora öğrencisi, İ.Ü. Çeviribilim Bölümü, Fransızca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi)

Dilbilimci Canan Şenöz-Ayata’nın Almanca ve Türkçede Metin Türü Olarak Yazın Eleştirisi yapıtı dışında, 2005 yılında yayınlanan Metindilbilim ve Türkçe adlı bir kitabı ve metindilbilimsel incelemeler üzerine makaleleri bulunmaktadır.

Doktora çalışması olan bu kitap dokuz bölümden oluşmaktadır. “Giriş” bölümünü izleyen üç bölüm çalışmanın kuramsal alanını, devamında bulunan son üç bölüm de uygulama alanını oluşturmaktadır. Kitapta Almanca bir özete de yer verilmiştir.

Kuramsal bölümde yer alan “Eleştiri ve Yazın Eleştirisi” adlı başlık altında, eleştiri metninin bir tür olarak tanımı yapılarak tarihsel gelişimini açıklanmakta ve metin türü olarak eleştiri metinlerinin gelişimi Türk ve Alman kültüründe ayrı ayrı irdelenmektedir.

Bu bölümdeki “Metin Türü” adlı başlık altında, metindilbilimsel çalışmaların bütüncesi olan metin incelemeleri anlatılmaktadır. Bu bağlamda, metin kavramı, yapısalcı anlayış, işlevsel anlayış ve yapısalcı-işlevci anlayış çerçevesinde tanımlanmaktadır. Ardından, gündelik dil ve metin türü edincine yer verilmektedir. Metni belirleyen o metni çevreleyen kültürdür.

Aynı bölümdeki “Metin Türü Ölçütleri” adlı son başlıkta, metin çözümleme ölçütleri; metin dışı etkenler, büyük ölçekli yapı, üst-dil/nesne-dil kullanımı, biçem başlıkları altında sınıflandırılmaktadır. Metin dışı etkenler; metnin işlevi, metni üreten kişinin özellikleri, yayın organı ve okur açısından incelenirken büyük ölçekli yapılar metin kurgusu ve içerik bileşenleri açısından incelenmektedir.

İlgili bölümünün “Yazın Eleştirisi Metinlerinin İncelenmesi” adlı ilk başlığı altında, öncelikle yapılacak inceleme kapsamında araştırma malzemesi tanıtılmaktadır. Ayata doktora çalışmasında 16 Türkçe ve 20 Almanca olmak üzere, toplam 36 yazın eleştirisi metnini incelemiş ancak örnek olarak her iki dilden ikişer adet eleştiri metnine yer vermiştir. Türkçe eleştiri metinleri Orhan Pamuk’un “Kara Kitap” adlı yapıtı üzerinedir, Almanca metin örnekleri ise Sten Nadolny’nin “Selim oder Die Gabe der Rede” adlı yapıtını ele alan metinlerdir. Her iki yazar 1980’li ve 1990’lı yıllarda eserler vermiş çağdaş yazarlar olmakla birlikte, yapıtları Türkçe ve Almancaya çevrilmiştir. Türkçe metinler kültür, sanat ve yazın dergilerinde yayınlaşmış metinlerden, Almanca metinler ise çoğu gazetelerde yayınlanmış metinlerden seçilmiştir. Almanca eleştiri metinleri 1990, Türkçe eleştiri metinleri ise 1990 ile 1992 yılları arasında yayınlanmıştır.

Uygulama bölümünde “İnceleme Sonuçlarının Değerlendirilmesi” başlığı altında, kuramsal kısımda belirlenen her bir inceleme ölçütü düzeyinde, Almanca ve Türkçe metinlerin ayrı ayrı genel değerlendirilmesi yapılmaktadır. “Değerlendirme sonuçlarının Karşılaştırılması” başlıklı uygulama bölümünün son başlığı altında, inceleme sonucu elde edilen veriler karşılaştırılmakta ve kültürel öğelere bağlı olarak yorumlanmaktadır.

Kitap, metin türü-işlev-kültür ilişkiselliği temelinde, metindilbilimsel çözümleme yöntemini uygulamalı olarak okura sunması açısından önemli bir kaynaktır. Metin türü ve kültür ilişkisinin odağa alınması, çeviribilimde çeviri eğitimi ve çeviri eleştirisi alanlarındaki çalışmalar için de yol gösterici olabilir. Metin türü ve eleştiri kavramlarından yola çıkarak “yazın eleştirisi metni” ve “geleneklerini” tanımlaması ve bu metinlerin işlevini  iki farklı kültürde ele alarak metinleri  biçimsel ve anlamsal yapılarının çözümlenmesi de çeviribilimde yapılacak kaynak ve erek metin incelemeleri için işlevseldir. Bu anlamda kitap kültürlerarası karşılaştırmaya ilgi duyan tüm araştırmacılar, özellikle çeviribilim alanında metinlerle çalışan araştırmacılar için ufuk açıcı bir çalışma olarak nitelendirilebilir.

Daha fazla Çeviribilim Kitapları
Tıp Terminolojisi ve Tıp Metinleri Çevirisi

Ülkemizde uzmanlık çevirisi alanında yapılan çalışmaların da görece sınırlı olduğu göz önünde bulundurulduğunda, kitap uzmanlık alanındaki yayınların zenginleşmesine katkıda bulunurken aynı zamanda ileride yapılacak uzmanlık çevirisi araştırmalarını da özendirmektedir.

Kapat