Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in Dönüşümü

Posted by on Ocak 11, 2010 in Çeviribilim Kitapları

Kitap: Karadağ, Ayşe Banu (2008)

Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in Dönüşümü

İstanbul: Diye Yayınları (251 s.)

*

Değerlendiren: Sinem CANIM   (Doktora öğrencisi, İ.Ü. İngilizce Mütercim Tercümanlık araştırma görevlisi)

2006’dan bu yana Yıldız Teknik Üniversitesi Fransızca Mütercim-Tercümanlık Anabilim Dalı’nda çeviribilim araştırmalarını sürdüren Ayşe Banu Karadağ, çeviri kuramı, çeviri eleştirisi, çeviri eğitimi ve çeviri tarihi alanlarına yoğunlaşmıştır. Çevirinin Tanıklığında ‘Medeniyet’in Dönüşümü adlı bu kitabı da çeviri kuramı, çeviri tarihi ve çeviri eleştirisi alanlarındaki araştırmalarının bir ürünüdür.

Osmanlı’da Tanzimat Dönemi’yle birlikte başlayan modernleşmeyle birlikte Batılılaşma olgusu öne çıkar. Batılılaşma sürecinde yapılan yazın çevirileri Türk kültürü üzerinde önemli değişiklikler yaratmıştır. Bu bakımdan Batılaşma sürecimizde çevirinin etkili bir araç olduğu söylenebilir. Bu süreçte Batı’dan dilimize yapılan çeviriler üzerine pek çok araştırma yapılmıştır. Karadağ bu araştırmalarda “medeniyet”in değil daha çok “kültür” olgusunun vurgulandığını gözlemlemiştir. Kitabın amacı, çeviriyazısı (transkripsiyonu) yapılan ve incelenen Osmanlıca Robinson Crusoe metinlerinin tanıklığında medeniyetler arası ilişkilerin bir sonucu olan değişim/dönüşüm sürecini, bir başka deyişle modernleşme sürecini ışık tutmaktır.

Kitap üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Osmanlı’dan modernliğe doğru yaşanan süreçte çeviri açısından önem taşıyan “medeniyet” kavramı ele alınmıştır. Yazın ve kültür çoğuldizgemizde çeşitli yeniliklere temel oluşturan medeniyet kavramının ortaya çıkışı ve anlamının geçen zamanla birlikte nasıl bir değişim gösterdiği incelenmiştir. Ardından çeviri araştırmalarında medeniyet kavramının izleri sürülmüş ve araştırmaların daha çok kültür-odaklı bir yaklaşımın etkisinde şekillendiği ve “medeniyet” yerine “kültür” kavramının vurgulandığı gözlenmiştir.

Kitabın ikinci bölümünde İngiliz yazar Daniel Defoe’nun üç ciltten (The Life and Adventures of Robinson Crusoe– 1719, The New Adventures of Robinson Crusoe– 1719 ve Serious Reflections During the Life and Suprising Adventures of Robinson Crusoe– 1720) oluşan Robinson Crusoe adlı yapıtı hakkında genel bilgi verilmiştir. Karadağ Robinson Crusoe‘nun Osmanlıca çevirileri üzerine yaptığı araştırmasında 1864-1927 yılları arasında sekiz farklı çevirisinin yapıldığını saptamıştır. Bu çeviriler şöyledir: Hikaye-i Robenson (Ahmet Lütfü; 1864), Robenson (Şemseddin Sami; 1886), Robenson Kuruzoe Hâlî Adada (Halil Hamid; 1916), Robenson Kuruzoe (Şükrü Kaya; 1923), Robenson (Osman Nuri; 1925), Robenson Kuruzoe’nin Hayatı ve Meraklı Sergüzeşti (F.M. Bakû; 1925); Robenson Kuruzoe (çev. belirtilmemiş; 1927); Robenson Issız Adada (Mehmed Ali; tarih belirtilmemiş). Karadağ araştırmasında bu çevirilerden beşine ulaşabilmiş, ancak üçünün çeviriyazısını yapmış ve ayrıntılı olarak incelemiştir. Bu üç çevirinin çeviriyazıları Osmanlıcada Robenson (Ayşe Banu Karadağ, 2008) adlı kitapta yayımlanmıştır. İncelenen çeviriler Robenson (Şemseddin Sami), Robenson Kuruzoe (çev. belirtilmemiş) ve Robenson Issız Adada (Mehmed Ali)’dır. İnceleme, ünlü çeviribilim kuramcısı Hans J. Vermeer’in “Skopos and Commission in Translational Action” [“Çeviriye İlişkin Eylemde Skopos ve İş”] başlıklı makalesi üzerine temellendirilmiştir. Karadağ bunun nedenini, skopos kuramı bağlamında çevirmenin kültürlerarası iletişimi sağlayan uzman olarak ele alınması ve çevirinin bir eylem olarak amaç açısından irdelenmesi şeklinde açıklar. Ayrıca incelemede Vermeer’in skopos kuramı çerçevesinde ele aldığı kavramlara (skopos, işveren, iş, uzman) sıkça başvurulduğu gözlenir.

Son bölümünde ise incelenen çevirilerden elde dilen verilerin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Batılılaşma sürecinin ve buna bağlı olarak bu süreç kapsamındaki çeviri sürecinin hâla devam ettiğini ifade edilmiştir. Robinson Cruose‘nun Tanzimat Dönemi’yle başlayıp günümüze kadar süren ve hala devam eden çeviri macerasının medeniyetler arası diyalog/tartışma bağlamında da ele alınması gerektiği vurgulanmıştır. Karadağ, çeviribilim alanında yapılacak “medeniyet” odaklı araştırmaların,  Türk tarihinin önemli dönemlerinde çevirinin konumunu ve işlevini değerlendirmede daha yararlı olabileceği sonucuna varmıştır.

Her ne kadar hedef kitlesi belirtilmemişse de, kitap, çeviri eleştirisine yönelik yenilikçi yaklaşımıyla çeviribilim ve yazınbilim alanındaki araştırmacılara, öğrencilere ve çeviri eleştirisine ilgi duyan herkese hitap etmektedir. Kitabın, çeviribilim alanına katkılarından ilki çevirinin konumu ve işlevini sorgulayan çeviribilim araştırmalarında “kültür”ün yanı sıra “medeniyet” odaklı yaklaşımın penceresinden bakmanın açıklayıcı olabileceğini örneklerle somutlaştırması ve vurgulamasıdır. Bir diğer katkısı ise, çıkış noktasını yazın dışı metinlerin oluşturduğu işlevsel bir çeviri kuramını, Skopos Kuramı, yazın çevirisi alanına uyarlamasıdır. Çalışmanın, bundan böyle yapılacak çeviribilim araştırmalarında “kültür”ün yanı sıra “medeniyet” olgusunun da sorgulanmasını tetikleyeceği düşünülmektedir.

Daha fazla Çeviribilim Kitapları
Kuran Tercümelerinde Yöntem Sorunu

Bir anlamda disiplinlerarası bir çalışma olan bu kitap hem İlahiyat hem de Çeviribilimle ilgilenenlere hitap eden, "kuran çevirisi alanındaki temel soruların üzerine cesaretle giden," Kuran çevirilerini bilimsel bir bakış açısıyla ele almaya ve sorgulamaya, anlamaya çalışan bir girişimin ürünüdür.

Kapat