Yerin Kulağı Var, İnternetin Wikileaks’i

Posted by on Aralık 16, 2010 in Deneme, Dil Sorunları, Güncel, Manşet

Bu kavramı ilk kez duyanlar kendi söylem evrenine göre Wikileaks’i market, spor giyim markası, kestane çeşidi, sabun, kozmetik markası, ilaç, futbolcu ya da bir hastalık adıyla bağdaştıradursun,  dünya Wikileaks tarafından sızdırılan şok edici bilgilerle sallanıyor, ülkeler sitenin sunucularını yasaklıyor, bütün hükümetler bilgilere güvenilmemesi  gerektiğini söylüyor, ancak Amerika belgeleri yalanlamıyor. Kimi, belgelere çok büyük bir önem atfederken, kimi dönüp bakmıyor. Belgeler zaman zaman şaşırtıcı bilgiler verirken, bazen de  “zaten biliyoruz” dedirten veriler sunuyor bize. Wikileaks kurucusu başka bir suçtan tutuklanıyor, sitenin hesapları donduruluyor ve bu “sanal savaş” giderek “kapitalizm Wiki’ye karşı/ Wiki kapitalizme karşı” durumuna dönüşürken  karmaşa gittikçe büyüyor.

Belgeler içerikleri ve yeniden şekillenen dünya düzeni içindeki rolleri bakımından büyük bir öneme sahip, çünkü artık “sır” denilen şey ortadan kalktı. Tüm bu karmaşanın içinde yaşayıp giderken,  çoğu insan bu belgelere farklı açılardan bakmaya ve incelemeye başladı bile. Ben de bu metinlerin arasından seçtiğim dört metni dil ve çeviri açısından inceleyeceğim.

Metinler – konu Wikileaks olunca – haliyle hiper, ya da sonsuz metin dediğimiz internet metinleri.  Wikileaks’in kendini adlandırması dahi az ve öz bir şekilde sitenin misyonunu anlatıyor. “What I know is…” yani Bildiğim… tümcesinin kısaltması Wiki,  ve “sızıntı” anlamına gelen (bu bağlamda bilgi sızıntısı) “leak” sözcüğünün birleştirilmesinden oluşan Wikileaks adlı internet sitesi işte bu belirtilen durumlara neden olan ünlü site. Wiki gibi akılda kalıcı ve dikkat çekici bir kısaltmayı Türkçede verebilir miyiz gibi bir soruyla bile başlayabiliriz. Fakat incelediğim kadarıyla sadece “Sızıntılar” diyerek bu işten sıyrılıyoruz.

Belgeleri, çoğu çevirmen gibi ben de çevirme isteğiyle okudum. Bu amaçla okuyunca metinlerin dilsel ve metinsel özellikleri dikkatimi çekti. Viewing cable 04ANKARA348, Viewing cable 05ANKARA7215, Viewing cable 05ANKARA3199  ve Viewing cable 10ANKARA294 diye nitelendirilen belgeleri dil ve sözcük açısından çözümlemeye çalıştım.

Wikileaks metinlerinin bir özelliği metinlerin yapısal açıdan üç bölüme ayrılmış olması.  Öteki Wikileaks metinlerinde olduğu gibi bu metinler de yapısal açıdan üç ana bölüme ayrılmış durumdadır. Belgeler, ilk olarak metinde geçen olayların özetinin bulunduğu “Özet” kısmı, daha sonra “asıl metin” ve son olarak da anlatılanların yorumlandığı “Yorum” kısmından oluşmaktadır. Bu açıdan bu sıralama metinlerin derli toplu olmasını ve anlaşılmasının kolaylaşmasını sağlayan bir özellik olarak karşımıza çıkıyor.

Metinlerde kullanılan söyleme bakılacak olursa, genel bir konuşma havasının hakim olduğu söylenebilir. Kullanılan  dil resmi bir dil değil. Metinlerde bulunan “yorum” bölümü de metin türünün daha çok konuşma metnine yakın  olduğunu göstermektedir. Kullanılan dil daha fazla iki kişinin karşılıklı oturup üçüncü bir kişiye yönelik dedikodu yaparken kullandıkları dile benzemektedir. İncelenen metinlerin her biri farklı kişiler tarafından kaleme alınmış olmasına karşın kullandıkları üslup birbirine benzemektedir. Daha belirli örnek verilmesi gerekirse; bazı kelimelerin daha yumuşak kullanımları varken özellikle daha sert ifadelerinin kullanıldığı gözlemlenmiştir. Bu şekilde bir yöntemle kaleme alınan bu metinlerin, metinlere konu olan ifadelerin doğru olduklarını pekiştirmek amacıyla kullanıldığını düşünüyorum.

Seçtiğim bu dört metni diliçi çeviri ve diliçi  ve dillerarası çeviriye yönelik yerelleştirme stratejileri  açısından inceledim.

Metinlerdeki sözcük seçimine dilin yerelleştirilmesi yönünden bakacak olursak dil içi yerelleştirmelere bazı örnekler verilebilir.

Viewing cable 05ANKARA3199 belgesine yönelik saptamalar: Bu belgede  geçen ve “bağlı olmak” anlamını “esirliğinde/köleliğinde bulunmak” olarak veren “remain in thrall to” kullanımı yukarıda belirtilen “sert” uslubu göstermek açısından iyi bir örnektir.

Oysa günlük bir kullanımda aslında kullanım alanı çok daha yaygın olan “depend on” ifadesi alınabilirdi. Ancak üslubun sertliği burada seçilen kavram ile de vurgulanmış.

Benzer bir durum “kickback” (rüşvet/hisse) ve “arch rival” (ezeli rakip) sözcükleri için de geçerlidir.  Rüşvet sözcüğü için sık kullanılan “bribery” yerine “kickback” ve rakip anlamında “rival” yerine rekabetin derecesini arttıran “arch rival”  sözcüğünün seçilmesi Wikileaks metinlerinin üslubunu yansıtmaktadır.

İncelenen bir sonraki metin Viewing cable 10ANKARA294 numaralı metindir.

Bu metinde geçen “attack dog” (saldırı köpeği) ifadesi de  son derece sert bir ifadedir. Burada bir insanı başka bir canlıya benzetmeden kullanılabilecek saldırgan ve emir alan vb. anlamına gelebilecek ve yaygın kullanımı olan başka bir sözcüğün alınması yerine yine sert bir üslubu yansıtan bu kavram  yeğlenmiştir. Bu metinlerin tümü çevrilecek olsa çevirmen acaba aynı sertlikle bu sözcükleri çevirir mi yoksa çeşitli toplumsal normları da dikkate alarak bir türlü nesnelleştirme stratejisi mi uygular?

Metinleri yerelleştirme açısından incelemeye devam edersek diller arası yerelleştirmelerle de karşılaşırız. Bu bağlamda en göze batan örnek Viewing cable 05ANKARA3199 belgesinde geçen ve İngilizcede isim veya fiillerin sonuna gelerek “o işi yapan kişi” anlamını veren  son “-er /-or” ekinin Türkiye’deki siyasi partilere mensup kişilerden bahsederken kullanılmış olmasıdır. Bu, Türkçeden İngilizceye çeviri yaparken çevirmenlere yardımcı olacak yeni bir kullanımdır. Örnek vermek gerekirse MHP’ye mensup kişi anlamında “MHPer” ve ANAP’a mensup kişi anlamında “ANAPer” olarak ifade edilmiştir. Yabancı dildeki kavram alınmış, bu kavrama İngilizce bir kök eklenmiş ve melez bir bileşik sözcük türetilmiştir.

Sonuç olarak her gün artan “sızıntılarıyla” Wikileaks diliçi ve dillerarası dilbilimsel ve çeviribilimsel çözümlemeler açısından da  engin ve neredeyse sonsuz bir inceleme malzemeleri olarak karşımızda durmaktadır.

(Not: Bu metin Doç. Dr. Sakine Eruz tarafından yayına hazırlanmıştır.)

Daha fazla Deneme, Dil Sorunları, Güncel, Manşet
Türkiye Çeviri Öğrencileri Birliği (TÜÇEB) Tanıtım Bildirgesi

Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinde okuyan çeviri bölümü öğrencileri olarak bir BİRLİK dâhilinde birleşme kararı aldık. Bu amaçla çeşitli üniversite temsilcilerinin katıldığı bir dizi toplantılar gerçekleştirdik. Toplantılar sonucunda katılımcı bütün üniversite temsilcileri, böyle bir BİRLİĞİN hem çeviriye hem çevirmenlik mesleğine hem de çeviri öğrencilerine büyük katkılar sağlayacağı konusunda fikir birliğine vardılar.

Kapat