Bulgakov’un Patriarşiye Prudi Parkı’ndan Gezi Parkı’na Selam

Posted by on Haziran 11, 2013 in Çevirmen Önsözü, Deneme, Güncel

Dahi Rus yazar Mihail Bulgakov’un Master i Margarita adlı romanını Üstat ile Margarita adıyla çevirdikten sonra, bir önsöz yazmak fikri üzerinde uzun uzun düşündüm. Yazmak istemedim, çünkü okurun bu eşsiz kitaba aracısız, özgürce girmesini istiyordum; ama romanın günümüzde artan önemi için bir şey söylemek  de istiyordum. Uzun süre uğraştım, aşağıdaki metni hazırladım, ama sonra onun da kitaba müdahale olduğuna inanıp üç sayfalık bir not haline getirdim; kitapta o şekilde yer aldı (Mart 2012).

Sonra yazıyı yaygın bazı dergilere vermek istedim, ama yayınlatamadım; söylenmedi, ama riskli bulduklarına inandım. Yazıyı rafa kaldırdım, sonra Karayazı dergisinin yönetmeni Ersun Çıplak’la sohbet ederken aklıma geldi, yazıdan bahsettim, Ocak-Nisan 2013, 22. sayısında yayımladı yazıyı. Şimdi, dergi Gezi Parkı Kütüphanesi’ne gitti ve ben de burada, fazlasıyla, çok çok güncel olduğuna inandığım yazıya bir daha yer vermek istiyorum.

Yazı güncel, çünkü kanımca dizginsiz bir ideolojik totalitarizm dönemine girdik. Bireye ve inancına saygı duymayan, büyük ve sert sözlerle onu ezen bir büyük söylem baskıcılığı yaşıyoruz. Bulgakov için Bolşeviklerin dönemiydi bu, trajik bir biçimde bizim için de öyle, Bolşeviklerin, yani Parti içindeki Çoğunluğun dönemi. (Bolşevik ismi, Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin çoğunluk grubu olmalarından geliyordu.) Bulgakov döneminde Ortodoks Hıristiyanlık ve din inancının bastırılması, alkole karşı savaş açılması, Partinin sanatı ve sanatçıları, kötülüğün ve Şeytanın varlığı sözkonusuydu; bizim için..

Bizim için şu tarihsel vakitte Gezi Parkı Deneyimi var. Bu yazı Gezi Parkı gibi bir umudun belirmediği bir dönemde yazılmıştı, şimdi onu Gezi Parkı gençlerine adamak istiyorum: Büyük bir şey yaptınız, Kronştat kadar, bir Ahmatova şiiri kadar büyük bir şey oldu bu sanırım. Sağolun.

2013-06-08-2533-k

 

Sen Yanmasan, Ben Yanmasam..

Sabri Gürses

Mihail Bulgakov, yetmiş yıl kadar önce, yirminci yüzyılın en önemli otoriterlik karşıtı romanlarından birini yazdı: Üstat ile Margarita. Roman bir inanç özgürlüğü simgesi oldu ve “Elyazmaları Yanmaz” sloganıyla edebiyat klasikleri arasına girdi. İki farklı tarihsel dönemi iç içe geçiren roman aslında bir tür modern İncil – roman İncil’in kahramanlarını hem kendi dönemlerinde, hem de yirminci yüzyılın sosyalist Moskova’sında canlandırıyor. Bu paralel anlatı, Bulgakov’un İnanç, Doğruluk ve Özgürlük sorununu kesin bir sonuca götürmesini sağlıyor: Doğru yok edilemez.

Bir yandan İsa’nın yargılanıp çarmıha gerildiği gün ölüm kararının nasıl, niye ve kim tarafından verildiğini değerlendirirken, diğer yandan günümüzde resmi inanç diye bir şey olup olamayacağını sorgulayan roman, bir başka açıdan da Bulgakov’un tarihin ilk sosyalist yönetim girişiminde sanatçı özgürlüğünün sınırlarını değerlendirmesi sayılabilir. Bir kutsal kitabın yazılmasıyla bir romanın yazılması ve sanatın özgürlüğü gibi temalar iç içe geçiyor.

Bulgakov’un bu romanın tarihsel arkaplanı için çalışmaya başladığı günü neredeyse kesin olarak biliyoruz: 5 Ocak 1925. O gün, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Mücadeleci Tanrısızlar Birliği’nin yayımladığı Tanrısız (Bezbojnik) dergisinin 1924 yılı sayılarını inceleyen Bulgakov günlüğüne şöyle yazıyor:

Tanrısız (Bezbojnik) adlı dergilere bakınca şaşkına döndüm. Sorun kutsal değerlere saygısızlık edilmesi değil, anlaşılan bu konuda sınır tanınmamış. Sorun fikirde: bu fikri belgelere dayandırıyorlar – Hazreti İsa bir alçak, bir düzenbaz olarak tasvir edilmiş. Benzersiz bir suç bu.”(1)

Tanrısız ve buna benzer diğer yayınlar, genel olarak bütün dinlerin, onların peygamberlerinin ve kurumlarının sermayenin hizmetinde olduğu, kapitalizmin yeryüzündeki egemenliğini desteklediği, özel olarak da halkı içki ve benzeri uyuşturucularla beden ve akıl tembelliğine, uyuşukluğa, Oblomov’luğa sürüklediğini savunuyordu. 1917 Ekim Devrimi sonucunda kurulan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nde ateizm propagandası 1920’lerde başlamış, “tanrı katli, tanrıyapıcılık” gibi kavramlar bile ortaya çıkmıştı.(2) “Elektrikleştirme” gibi (bugünün “nükleerleşme” sloganını fazlasıyla hatırlatan) bir sloganla hareket eden S.S.C.B. lideri Vladimir İlyiç Lenin, Bulgakov’un incelediği Tanrısız dergisinin öncülerinden olan Marksizm Sancağı Altında (Pod Znamenem Marksizma) dergisinin Mart 1922 sayısında yer alan, “Mücadeleci Maddeciliğin Önemi Üzerine”(3) başlıklı yazısında dönemin yaklaşımını önemli ölçüde özetliyordu:

“..Marksizm Sancağı Altında dergisi çevresinde toplanan herkesin komünist olmadığı, ama tutarlı maddeciler olduğu söyleniyor. Komünistlerle komünist olmayanlar arasındaki bu birliğin kesinlikle gerekli olduğunu ve derginin hedeflerini doğru bir şekilde tanımladığını düşünüyorum.

“Komünistlerin (genel olarak, büyük devrimi başarılı bir şekilde başlatmış olan devrimcilerin) en büyük ve tehlikeli yanlışlarından biri, devrim sanki sadece devrimcilerin elinde gerçekleşebilirmiş gibi sanmalarıdır. Tersine, ne tür olursa olsun devrimci çalışmanın başarıya ulaşması için, devrimcilerin yapabileceği tek şeyin gerçekten canlı ve ilerici olan sınıfın avangardı, öncüsü rolünü oynamak olduğunu kavramak ve bunu hayata geçirmek gerekir. Öncü ancak önderlik ettiği kitleden kopmamayı, bütün kitleyi gerçekten ileri götürmeyi başarırsa bir öncü rolünü oynamış olur. Komünist olmayanların en farklı çalışma alanlarında birleşmesi sağlanmadan, başarılı bir komünist yapı sözkonusu bile olamaz. ..

“Engels, çağdaş proletaryanın liderlerine, halka kitlesel olarak yaymak amacıyla, XVIII. yüzyılın mücadeleci ateist edebiyatından çeviriler yapmalarını çok uzun zaman önce öğütlemişti. Ne yazık ki bunu bu vakte dek yapmadık (devrimci çağda iktidarla mücadele etmenin, bu iktidarı doğru bir şekilde kullanmaktan çok daha kolay olduğunu gösteren sayısız kanıttan biri). Genellikle bu tembelliğimizi, aylaklığımızı ve yeteneksizliğimizi ‘yüce’ birtakım fikirlerle haklı gösteririz: sözgelimi, XVIII. yüzyılın ateist edebiyatı eskidi deriz, bilimsel değil, nahif vb. deriz. Bilgiçliği ya da Marksizmi hiç anlamamayı örten bu tür, sözde bilimsel sofistliklerden daha kötü bir şey yoktur. Elbette, XVIII. yüzyılın devrimcilerinin ateist eserlerinde bilimsel olmayan, nahif şeylerle sıkça karşılaşılır. Ama kimse bu eserlerin yayıncılarının onları kısaltmasına ve bunları, insanlığın dine getirdiği bilimsel eleştirinin XVIII. yüzyıl sonundan bu yana kaydettiği ilerlemeyi anlatan kısa sonsözlerle tamamlamasına, bu alandaki yeni eserleri belirtmesine vb. engel olmamaktadır. Çağdaş toplumun karanlığa, cehalete ve önyargılara mahkum ettiği milyonlarca kişilik halk (özellikle de köylü ve zanaatkar) kitlesinin bu karanlıktan saf Marksist eğitimin dümdüz alarak çıkabileceğini düşünmek, bir Marksistin yapabileceği en büyük ve en kötü hata olurdu. Bu kitlelere ateist propaganda yapan çok çeşitli malzemeler sunmak, onları yaşamın en farklı alanlarından toplanmış olgularla tanıştırmak, onların ilgilerini çekmek, onları dinsel uykudan uyandırmak, çok değişik açılardan çok farklı yöntemlerle sarsmak vb. için gereken neyse yapmak gerekir.

“XVIII. yüzyılın eski ateistlerinin, yaşadıkları ortama hakim olan irticacı(4) gazete yazılarına mücadeleci, canlı, yetenekli, zeki ve açık bir şekilde saldıran yazıları, bizim edebiyatımıza hakim olan ve (saklanacak bir günah değil) genellikle Marksizmi çarpıtan, sıkıcı olan, kuru olan, doğru dürüst olgularla örneklendirilmemiş olan Marksist hikayelerden bin kat daha iyidir. Marx ve Engels’in bunlardan daha zengin eserleri bizde çevrilmiş durumda. Eski ateizmin ve eski maddeciliğin bizde Marx ve Engels’in getirdiği o düzeltmelere rağmen eksik kalacağından korkmak için kesinlikle bir neden yoktur. En önemlisi de – bizim sözde Marksistler, aslında Marksizmi bozan komünistler en çok da bunu unutur –, bu, dinsel sorunlara bilinçli bir şekilde yaklaşarak ve bilinçli bir din eleştirisi yaparak daha gelişmemiş olan kitlelerin ilgisini çekmeyi başarır.

1930. Stalin, Tanrısız’ın kapağında. 16. Parti Kongresi’nde kapitalizme, Papa’ya, İsa’ya, zengin toprak ağalarına-kulaklara şimşek yağdırıyor.

Diğer yandan, çağdaş bilimsel din eleştirisinin temsilcilerine bir bakın. Burjuvazinin eğittiği bu temsilciler hemen her seferinde, dinsel önyargıları çürütürken, onları hemen burjuvazinin fikirsel köleleri, ‘popovşincilerin diplomalı uşakları’ haline getiren yargılarla ‘desteklerler.’

İki örnek. Prof. R. Y. Vipper 1918 yılında Hıristiyanlığın Doğuşu (Faros Yayınevi, Moskova) adlı bir kitapçık yayınladı. Çağdaş bilimin başlıca bulgularını ele alan yazar, sadece politik bir örgüt olan kilisenin silahı olan önyargılarla ve yalanla mücadele etmemekle yetinmiyor, sadece bu sorunlardan kaçınmakla kalmıyor, her iki “aşırılığın” yani idealizmin de maddeciliğin de üstüne çıkmak gibi gülünç ve gerici bir iddiada bulunuyor. Egemen burjuvaziye, yeryüzünün dört bir yanında emekçileri ezerek topladığı yüz milyonlarca rubleyi dini desteklemek üzere kullanan burjuvaziye uşaklıktır bu.

Ünlü Alman bilimci Arthur Drews, İsa Miti adlı kitabında dinsel önyargı ve hikayeleri çürütür, İsa diye birinin var olmadığını gösterirken, kitabının sonunda dini savunuyor, ama ‘günden güne güçlenen doğalcı sele’ karşı koyabilecek, yenilenmiş, temizlenmiş, kurnaz bir dini savunuyor (Almanca baskıda, s. 238-4, 1910). Dürüst, bilinçli, eski ve tükenmiş dinsel önyargıları yenileriyle, daha da kokuşmuş ve alçakça önyargılarla değiştirmeleri için sömürücülere açıkça yardım eden bir gerici işte bu.

Drews’ten hiçbir şey çevirmemek gerekir anlamına gelmez bu söylediklerimiz. Burjuvazinin ilerici kesimiyle belli ölçüde bir birlik kuran bütün tutarlı maddecilerin ve komünistlerin, bu kesim gericiliğe düştüğü anda onu hiç tereddüt etmeden teşhir etmesi gerektiğini gösterir. XVIII. yüzyılın burjuvazisinin, yani burjuvazinin devrimci olduğu çağın temsilcileriyle birlik kurmaktan kaçınmanın Marksizme ve maddeciliğe ihanet anlamına geleceğini gösterir, çünkü Drews’lerle şu ya da bu şekilde ‘birlik kurmak’ egemen dinsel bilinmezcilikle mücadelemizde bizim için kaçınılmaz bir şeydir.”

Bu alıntıda ilginç olan şey, Lenin’in eleştirdiği bu kaynakların, özellikle Brews’in Bulgakov’un daha sonra yararlanacağı kaynaklar arasında yer almasıdır. Bulgakov Ansiklopedisi’nde Hazreti İsa, yani kitapta geçen adıyla Yeşua Ha-Notsri maddesinde Bulgakov’un Brews ve diğer “gericilerden” geniş ölçüde yararlandığı belirtiliyor:

“Bulgakov, ‘Yeşua Ha-Notsri’ adıyla Sergey Çevkin’in Yeşua Hanotsri (1922) adlı piyesinde karşılaştı ve daha sonra tarihçilerin çalışmalarında onun izini sürdü. Bulgakov’un arşivinde Alman filozof Arthur Drews’in (1865-1935) İsa Miti adlı, Rusçaya 1924 yılında çevrilmiş olan ve Grekçe ‘Natsar’ ya da ‘Natser’ sözcüğünün ‘kol’ ya da ‘dal’, ‘Yeşua’ ya da ‘Yoşua’nın da ‘Yahveh’in yardımı’ ya da ‘tanrının yardımı’ anlamına geldiğini söyleyen kitabından alıntılar bulunuyordu. ..

“Bulgakov’un arşivinde İngiliz tarihçi ve ilahiyatçı piskopos  Frederic William Farrar’ın İsa’nın Hayatı (1873) adlı kitabından alıntılar da vardı. Drews ve mitolojik ekolün diğer kaynaklarına göre, Nazaralı Jesus lakabı (Ha-Notsri) coğrafi bir karakter taşımıyordu ve onlara göre müjde vaktine dek var olmamış olan Nazara şehriyle herhangi bir ilişkisi yoktu; buna karşılık tarihsel ekolün en ünlü yandaşlarından olan Farrar’sa, geleneksel etimolojiyi savunuyordu.

“Bulgakov Farrar’ın kitabından Talmud’da anılan isimlerden biri olan Hristos – Ha-Notsri’nin Nazaralı anlamına geldiğini öğrendi. Farrar eski İbranice ‘Yeşua’yı Drews’den biraz farklı çeviriyordu, ‘Yehova’nın kurtuluşu olan’ diye çeviriyordu. İngiliz tarihçi, Bulgakov’un da Pilatus’a rüyasında ‘En-Sarid’li dilenciyi’ gördürerek andığı En-Sarid ile Nazara arasında ilişki kuruyordu.

“Roma valisinin Jesus Ha-Notsri’yi sorgulaması sırasında, gezgin filozofun doğum yeri olarak, Fransız yazar Henri Barbusse’ün (1873-1935) Hristos’un Yahuda’sı (Le Judas de Jésus) adlı kitabında anılan Hama şehri rol oynuyordu. Barbusse’ün S.S.C.B.’ye 1928 yılında gelen bu çalışmasından alıntılar da Bulgakov arşivinde saklanmaktadır. .. ‘Yeşua’ ve ‘Ha-Notsri’ sözcüklerinin farklı, birbiriyle çelişen etimolojileri var olduğu için, Bulgakov, Üstat ile Margarita’da bu isimlerin anlamını açıklamaya kalkışmadı. Romanı yazarken Jesus Ha-Notsri’nin iki olası doğum yerinden bir tanesini seçmek konusunda ısrarcı olmadı.”

Şunu söylemeden geçmek paralaks manzarayı görmemek olur. S.S.C.B.’de ortaya çıkan ateist hareket sorunsuz, yekpare bir hareket değildi. Rusya Müslümanlarının S.S.C.B. çerçevesinde birleşmesini, Bolşeviklere destek vermesini sağlayan başlıca figürlerden Sultan Galiyev de, daha 1921 yılında, “Müslümanlar Arasında Din Karşıtı Propaganda Yöntemleri” başlıklı yazısında kötü uygulamaları şöyle anlatıyordu:

“Ateistin her zaman tasvir ettikleri gibi Şeytan’a benzemediğini, onlar gibi insan olduğunu, ama daha olumlu, gelişmiş, kararlı ve enerji biri olduğunu göstermek gerekiyor. .. Köylerdeki din karşıtı propagandanın nasıl yapıldığına bakarsak, böyle yapılmadığını ortaya koyan birçok örnekle karşılaşırız. Köye hırpani bir ajitatör gelir, Tatar, ürkütücü, korkunç, kaba biridir, revolveri ve belinde kılıcı vardır, ‘Allah’a ve peygamberlerine’ sövmeye başlar, bu şekilde kendi ‘ateşli’ ateizmini sergiler, Kuran’ı ya da Müslümanların kutsal kitabı saydığı bir şeyi tekmeler. ‘İşte, bakın, Kuran’ı çiğniyorum, ama bana bir şey olmuyor. Yani bu kitap kutsal değil, yani Allah yok.. vb.’ diyen dağlı ajitatörlerin bu davranışları halkta olumsuz izlenimler bırakır. ‘Onu oracıkta gırtlaklayıp gebertmek istedik –dediler bana bir tatar köyünde, bu ‘hatipleri” anlatırken; ama muhafız birliği gelip Bolşeviki niye öldürdünüz diye sorar diye çekinmişler…”(5)

Sultan Galiyev ateist komünistlere, Müslümanlar arasında uzun süre yaşamayı, “ateistin her zaman tasvir ettikleri gibi Şeytan’a benzemediğini, kendileri gibi insan olduğunu, ama daha olumlu, gelişmiş, kararlı ve enerji biri olduğunu” göstermeyi öneriyordu. Ayrıca daha geniş programda, propagandadan daha önemli olan şeyin, onları “Sovyet Cumhuriyeti’nin özgür ve eşit yurttaşları haline getirmek” olduğunu savunuyordu.

Devrimden altı yıl sonra, birçok yazar gibi Bulgakov da yayın hayatından dışlanırken, birçok politik muhalif gibi Sultan Galiyev de partiden ihraç ediliyor, toplama kampına gönderiliyordu. Devrimin o vaktinde birbirinden habersiz olan ve bugünden geriye baktığımızda kendi alanlarında her ikisinin de “devrimden daha devrimci” olduğunu anladığımız Bulgakov ve Sultan Galiyev, farklı açılardan aynı sorunu görünür kılıyordu: 1920’li yıllarda S.S.C.B.’nin temel ideolojik sorunu inanç sorunu, farklı inançların biraradalığıyla tek inancın diğerlerini ezmesi arasındaki hassas denge halini almıştı. S.S.C.B. komünist ama ateist komünist bir nesil yaratmak için totalitarizme sürükleniyordu.

Bulgakov’un romanı S.S.C.B.’de ilk kez sistemin çözülmeye başladığı yıllarda, 1966 sonunda Moskva adlı dergide iki bölümde, sansürlenerek yayımlandı. 1967’de Almanya’da tam versiyonu yayınlandı. Kısa sürede Türkçe de dahil başka Avrupa dillerine çevrildi (Aydın Emeç kitabı 1968 yılında Fransızca çeviriden çevirdi).(6) Aslında S.S.C.B.’nin ateist hareketi 1930’larda hızını yitirmiş, 1940’larda, İkinci Dünya Savaşı’nın yurtsever ortamında ve daha sonra, Soğuk Savaş’ın başlangıcında ortadan kaybolmuştu. Ama Stalin’in 1953’deki ölümünden önce roman yayımlanmadı. 1940’da Bulgakov’un  bıraktığı haliyle, ilk tam baskısı, 1973 yılında yapıldı. O tarihten sonra romanın çok değişik taslak versiyonları yayımlandı. 1991 yılında S.S.C.B. dağıldı ve bugün, Rus Federasyonu’nda roman hâlâ filmleri, televizyon dizileri, müzikalleri, tiyatroları, animasyonlarıyla sürekli bir ilgi kaynağı. Arbat’ta, 302 nolu bina yerinde duruyor, kapısında kahramanların heykelleri var ve Üstat ile Margarita’nın geçtiği yerleri gece yarısından sonra tramvaya benzer, eski bir otobüsle fantastik bir atmosferde gezmek mümkün.

Ama roman hayatını sürdürürken, totalitarizm de hayatını sürdürüyor. Bulgakov’un ölümünden elli bir yıl sonra, S.S.C.B. dağılmadan bir yıl önce, Şeytan Ayetleri adlı romanın yazarı Salman Rushdie, Londra’da, hakkında çıkarılan ölüm fermanından saklandığı bir yerden şöyle sesleniyordu:

Üstat ile Margarita ve onun yazarı Sovyet totalitarizminin zulmüyle karşılaşmıştı. Şeytan Ayetleri adlı romanımın en önemli modellerinden birinin yaşadıklarını yaşaması sıradışı bir durum.”(7)

Sıradışı olmadığını bugün, Şeytan Ayetleri’nden yirmi üç, Üstat ile Margarita’dan yetmiş iki yıl, İsa’nın öldürülmesinden yirmi yüzyıl sonra daha iyi anlıyoruz. Şeytan Ayetleri’nin Türkçeye çevrilmesi fikri, bugün Sivas Katliamı diye andığımız linç girişiminin başlıca bahanelerinden biriydi ve bugün, “dindar bir nesil” yetiştirme ihtiyacını ortaya atıp uygulamaya başlamış olan bir yönetimle karşı karşıyayız. Bulgakov’un eleştirdiği “ateist bir nesil” yetiştirme çabasındaki otoriter Sovyet yönetiminin tam bir izdüşümü yaşanıyor bir bakıma. Bu yüzden, Üstat ile Margarita sarsıcı bir şekilde güncel; karanlığın içindeki ışığı gösteriyor: ister dinsiz nesiller yetiştirmek üzere, ister dindar nesiller yetiştirmek üzere harekete geçsin – totalitarizmin kaderi hiç değişmez. Dokunan yansa bile, elyazmaları yanmıyor.

 


(1) Aktaran Viktor Losev, “Rukopisi ne goryat,” romanın taslaklarını içeren Velikiy Kantsler için önsöz, Novosti, 1992, s. 7-8. Losev, Bulgakov’a, Viktor Viktoroviç Mışlayevski adlı bir okurundan gelen bir mektubun da bu çalışmada etkili olduğunu söylüyor. Mışlayevski mektubunda başlangıçta Ekim Devrimi’ne inandığını, Bolşeviklerin halkı mutluluğa ve refaha götürecek iktidar olduğuna inanarak onları desteklediğini, ama balayının kısa sürede sona erdiğini, Yeni Ekonomi Politikası’ndan (NEP), kanlı bir şekilde bastırılan Kronşdat İsyanı’ndan sonra pembe gözlüklerin karardığını, zorbalığın, ispiyonculuk ve yalanın hakim olduğunu söylüyor. Ama, diyor, hiçbir şeye inanmadan yaşamak da alçakça. Hiçbir şeye inanmadan ve hiçbir şeyi sevmeden yaşamak – bu da bizden sonra gelen kuşağın, bizim yerimizi alan evsizin (besprizorna) ayrıcalığı.” Romanda Evsiz (bezdomniy) lakaplı karakterin temel karakterlerden biri olduğunu hatırlamak ilginç.

(2) Richard Stites Sovyet ütopya ve bilimkurgu tarihini anlatan Devrimci Hayaller’in (çev. Sabri Gürses) “Tanrısız Din” adlı bölümünde bu sürecin Bakunin’e kadar uzandığını hatırlatıyor; devrimin bu ilk yıllarında anarşistlerle sosyalistlerin benzer şekillerde yaklaştıkları bir konu bu.

(3) “O znaçenii voinsvuyuşevo materializma”, Tüm Eserleri, Cilt 45, 1979. Bu metin Türkçeye genellikle İngilizceden “militan materyalizm” kavramıyla çevrilmiş, bugün de genellikle “militan ateizm” kavramıyla birlikte anılıyor. Fakat Lenin, Rusçada da kullanılan “militan” sözcüğünü değil, onun eşanlamlısı sayılabilecek “voinstvuyuşiy” sözcüğünü kullanıyor. Avrupa felsefesinin Zizek, Badiou gibi komünist isimlerinin maddeciliği artık “militan, mücadeleci” gibi sıfatlarla değil, “aşkınsal, demokratik” gibi sıfatlarla andığını, İsa, Çarmıh ve Diriliş’i bugün Lenin’den çok farklı bir şekilde birer Olay olarak ele aldığını belirtmekte yarar var.

(4) Kullanılan sözcük “Popovşina”, burada “gerici, irticacı” anlamında kullanılıyor. Popovşina, 17. yüzyılda yapılan kilise reformuna karşı çıkarak “eski inanca” bağlı kalmayı yeğleyen muhafazakar dinsel mezhepler, raskolnik’lerden bir tanesi.

(5) Sosyalist Turan ve Doğu Birliği, Sultan Galiyev-Hasan Basri Gürses, Sosyalist Yayınlar, çev. Sabri Gürses, s. 347.

(6) Aydın Emeç romanı “Usta ile Margarita” adıyla Fransızcadan çevirmişti. Ben de romanı bu isimle benimsedim yıllarca, fakat “Usta” edebiyatçılığın sıfatı olarak zayıf duruyor, sözcük olarak beni huzursuz ediyordu. Özdemir İnce’nin Moliere Efendi çevirisini yayına hazırlarken, onun Moliere için Üstat sözcüğünü kullanmasından esinlenerek aslında bizde “üstat” sözcüğünün daha yaygın kullanıldığını fark ederek romanı “Üstat ile Margarita” diye adlandırdım.

(7) “In Good Faith” (Bütün İçtenliğimle), 12 Şubat 1990, Newsweek, aktaran: Radha Balasubramanian, “The Similarities between Mikhail Bulgakov’s The Master and Margarita and Salman Rushdie’s The Satanic Verses“, The International Fiction Review 22 (1995); via İnternet.

 

Daha fazla Çevirmen Önsözü, Deneme, Güncel
Editörler Platformu’ndan Gezi Parkı açıklaması: Sansür Virüstür

Sansürün her türlüsü virüstür. En sinsi, en yaralayıcı, en ölümcül olanı da otosansürdür. Otosansürün köreltici, gerçeği denetim altına alan, uyuşturucu karakteri ona yadsınamaz bir “yasallık” kazandırmıştır. Toplumlar bu virüse bağışıklık kazanırlarsa özgür düşünceyi, gerçeği karakutuya tıkarlar. Nedense, istikrarlı biçimde o karakutular hep kayıptır ya da iktidar sahiplerince yok edilir.

Kapat