Libya: Traduttore Traditore?

Posted by on Şubat 18, 2016 in Deneme

(Çeviribilim dergisinin 6. sayısında, 2011 yılında Libya hakkında bir yazı yayınlamıştık. Bir daha yayınlıyoruz.)

Kaddafi ile Amerika çekişmesinin tarihi, Kaddafi’nin Amerika’ya karşı açık tavır aldığı 1980’lere dek uzanıyor. Amerika buna 1981 yılı içinde bir dizi sert yanıt verdi: başkan Reagan’ın emriyle Washington’daki Libya Halk Bürosu kapatıldı, 27 Libya diplomatı ülkeden sınırdışı edildi, iki Libya savaş uçağı (Libya’nın hak iddia ettiği) Silda Körfezi’nde düşürüldü. Aralık ayında başkan Reagan Libya’da yaşayan Amerikan vatandaşlarına Libya’yı terk etmeleri çağrısında bulundu.

Aynı Aralık ayında Time dergisinde “Libya: Heeling to Brother Gaddafi” başlıklı bir yazı yayımlandı. Fouad Zlitni adı bu yazıda “a true believer” sıfatıyla geçiyordu ve ondan şu görüş aktarılıyordu: “Her şeye halk karar veriyor, ama bize doğru yolda rehberlik eden şey Kaddafi Kardeş’in düşünceleridir.”

Beş yıl sonra Doğu Almanya’da bir diskotek bombalandı: Amerikan askerlerinin sıkça uğradığı bu diskotekte 3 kişi öldü, 230 kişi yaralandı. Ölenlerden birinin Nermin Hannay adlı 29 yaşında bir Türk kadın olduğu bu bombalama için Libya suçlandı. Libya bu suçlamaları kabul etmedi, fakat 2004 yılında tazminat ödemeyi kabul etti. 10 Nisan 1986 günü The Times, Kaddafi’nin bombalamayla ilgili açıklamalarına yer verirken Fouad Zlitni’nin adını anıyordu: “Kaddafi’nin sözleri İngilizceye bir Libya diplomatı olan Fouad Zlitni tarafından çevrildi.”

Tony Blair Embarks On Tour Of Africa

Gene A. Cretz, 2008 yılında Libya’ya büyükelçi olarak atandı: 36 yıllık bir aradan sonra Libya’ya atanan ilk elçiydi. Arapça, Darca, Urduca, Çince gibi birçok dil konuşuyordu.

Kendisiyle ilgili ilk Wikileaks belgelerinden biri, Haziran 2009’da Ukrayna başbakanının Trablusgarp ziyaretiyle ilgili telgrafı. İki ülke arasındaki petrol, gaz, tarım, nükleer konularındaki görüşmeleri bildiriyor. Cretz’in çok ünlenen bir başka telgrafı 29 Eylül 2009 tarihli. Bu telgrafta Cretz, Kaddafi’nin Ukraynalı bir hemşireye fazlasıyla bağımlı olduğunu bildiriyor ve 1972 doğumlu hemşire Halyna Kolotnytska’yı “voluptuous blonde,” “şehvetli sarışın” diye tanımlıyor:

“Qadhafi appears to rely heavily on XXXXXXXXXXXX and reportedly cannot travel with his senior Ukrainian nurse, Galyna XXXXXXXXXXXX. He also appears to have an intense dislike or fear of staying on upper floors, reportedly prefers not to fly over water, and seems to enjoy horse racing and flamenco dancing. His recent travel may also suggest a diminished dependence on his legendary female guard force, as only one woman bodyguard accompanied him to New York.”

Eylül 2009’de Kaddafi’nin yönetimdeki 40. yılı doluyordu ve Amerikan basınında kutlamalar sırasında Ukrayna, Tunus, Cezayir, Mısır, Fos, Yeni Zelanda gibi yerlerden müzisyen ve dansçılar geldiği belirtiliyordu.

Cretz’in diplomatik telgrafından beş gün önce, 24 Eylül 2009 günü Kaddafi, Birleşmiş Milletler’de. Orada iki saate yakın süren bir konuşma yapıyordu. Sert ve suçlayıcı konuşmanın basındaki yankıları arasında, Fouad Zlitni’nin adı bir kez daha yer alıyor: Kaddafi’nin “kişisel çevirmeni” olarak anılan Zlitni, New York Post kaynaklı bir habere göre konuşmanın bir noktasında yorgun düşüyor, yığılıyor, “yeter artık” diyerek çeviriyi bırakıyordu ve çeviriye BM görevlilerinden biri devam ediyordu:

“After struggling to turn Khadafy’s insane ramblings at the UN into English for 75 minutes, the Libyan dictator’s personal interpreter got lost in translation.

“I just can’t take it any more,” Khadafy’s interpreter shouted into the live microphone – in Arabic.

At that point, the U.N.’s Arabic section chief, Rasha Ajalyaqeen, took over and translated the final 20 minutes of the speech.

“His interpreter just collapsed – this is the first time I have seen this in 25 years,” another U.N. Arabic interpreter told The Post.

Breaking with protocol, Khadafy brought his own interpreters from Tripoli for Wednesday’s speech rather than use one of the 25 Arabic translators supplied by the United Nations, staff interpreters said.”

Bir hafta kadar sonra, 5 Ekim 2009 günü Zlitni New York Post’a telefon ederek açıklama yaptı: Yoruldum, ama yere falan yığılmadım, görevi başkasına devrettim sadece.

“Moammar Khadafy’s interpreter admits that he couldn’t keep up with the Libyan strongman’s bizarre 96-minute diatribe at the United Nations, but insists he didn’t collapse under the strain of making sense of his boss’ ramblings.

A man who identified himself as Khadafy’s longtime personal interpreter and adviser, Fouad Zlitni, called The Post to tell his side of the debacle, saying he did not get lost in translation.

“I don’t deny, maybe I asked for someone to take over, maybe I snapped my fingers to my friend so somebody can take over for me, but I never said I had enough,” the man told The Post via phone from Tripoli.”

IMG_5132

Gene Cretz bir yıl sonra, 30 Eylül 2010’da, Trablusgarp’da bir ödül töreninde. Libyalı lise öğretmenleri, müdürler ve üniversite profesörleri, U.S. State Department’s Middle East Partnership Initiative desteğiyle İngilizce öğretme becerilerini geliştiriyorlar. Creative Associates International’ın yayını olan Creative Magazine’in verdiği habere göre 8 Libya şehrinden 41 katılımcı Temmuz-Ağustos dönemindeki atölyelere katılmış ve EFL eğitimi almış ve Eylül’de ikinci dönem başlıyor.

Cretz eğitimi başarıyla bitirenlere teşekkür ediyor ve bu gelişmelerin diplomatik ilişkilerin tesisine katkıda bulunduğunu söyleyerek, yakın tarihte orada ilk Amerikan Kültür ve Eğitim Merkezi’ni açmayı planladıklarını açıklıyordu:

“We recognize that these people-to-people exchanges are beneficial for all who participate and I trust that you have taught your instructors about Libyan culture, traditions, and also the unique methodology that works in the Libyan classroom.” …

“The special partnership that has existed between the United States of America and the Academy of Graduate Studies…began even before the normalization of diplomatic relations when several representatives from the Academy attended diplomatic discussions in Malta and Maastricht that eventually led to the re-establishment of full diplomatic relations .. Our partnership continues to grow and I look forward to returning to the Academy in the near future to inaugurate our first American Cultural and Education Center in Libya right here at the Academy.”

Fakat Kasım 2010’da yayınlanmaya başlayan Wikileaks sızıntıları arasında Libya belgeleri de var. Ortaya çıkan diplomatik kriz sonucunda, Libya büyükelçisi Aralık ayında Libya’dan ayrılmak zorunda kaldı. Washington’a çekilen Cretz’in durumuyla ilgili resmi açıklama yapılmadı, ama 5 Ocak 2011’de AolNews’in görüştüğü bir yetkilinin ifadesiyle, “karmaşık bir durum sözkonusuydu, Wikileaks duruma sadece tuz biber katmıştı.”

Aynı Ocak ayının ortalarında Libya’da protesto gösterileri başladı ve kısa sürede isyana dönüştü. (Şubat ayının sonunda hemşire Kolotnytska ülkesine döndü.)

22 Şubat 2011 günü New York Post’ta yayınlanan bir habere göre, Fouad Zlitni gazeteye e-posta göndermişti ve protestocuların “yasal haklar talep etmediğini, isyan ve şiddet yoluyla rejim değişikliği yapmak istediklerini” söylüyordu.

9 Mart 2011’de yapılan bir basın toplantısında, Amerika’nın muhalefet liderleriyle görüştüğünü açıklayan devlet sözcüsü P J Crowley, Cretz’in İtalya ve Mısır’da hükümet yetkilileriyle ve Libya’da muhaliflerle görüştüğünü açıkladı:

“(The US) Ambassador (to Libya) Gene Cretz, over the past few days, was in Rome and Cairo for multiple meetings both with the Italian Government officials, Egyptian Government officials, but also with opposition figures within Libya to gain a greater understanding and perspective on what’s happening.”

25 Mart 2011 günü Cretz, büyükelçi sıfatıyla bir basın toplantısı yaptı ve Kaddafi rejiminin acımasız ve kan dökücü, insan haklarını engelleyici tutumlarını Amerika’nın koalisyon ortaklarıyla birlikte durdurmaya yönelik kararlıklarını dile getirdi. 23 Şubat günü elçiliği Libya’dan Washington’a taşıdıklarını bildirdi:

“AMBASSADOR CRETZ: Good afternoon. As you know, I’m the U.S. ambassador to Libya. I resided in Libya until late December 2010. You all know the circumstances under which I left. I’m not here to discuss these circumstances. I’m here to discuss the situation in Libya today and what the United States and its coalition partners are doing to stop the brutality and bloodshed of the Qadhafi regime, bent on denying its people universal rights that are the birthright of people everywhere.”

27 Nisan’da CNN’de çıkan bir habere göre, Cretz, Amerika’nın Libya muhalefetini resmen tanımaya daha hazır olmadığını, ama bunun yardıma engel olmadığını söylüyordu.

28 Nisan 2011 günü The National’da “Kaddafi Çevirmeni Nato’nun Libya’yı İç Savaşa Sürüklediğine İnanıyor” başlıklı bir haber yayınlandı. Çevirmen Fuad Zlitny’ydi ve Arap Birliğini, El Cezire’yi yabancı müdahalesine destek vermekle suçluyor, hükümetin direneceğini açıklıyordu:

“Fuad Zlitny, who was described recently in confidential US government cables as “Qaddafi’s translator and personal aide”, said in an interview from Tripoli yesterday that Nato forces were “driving the country towards a civil war, rather than sending observers for mediation”.

“The feel here is that there is a foreign intervention. There is injustice. There is cowboy business,” Mr Zlitny said. “It’s a plot by the Arab League, by the secretary general of the Arab League, by Al Jazeera.”

The government, he said, would continue to “resist” foreign intervention in Libya.

Mr Zlitny’s defiant comments came as a team from United Nations was in Tripoli to investigate allegations of human-rights violations since a crackdown on protesters began in February and armed conflict with rebels took place across the country.

The three investigators are charged with probing alleged abuses from all parties: the Libyan regime of Col Qaddafi, the rebels and Nato forces. There have been of reports over the last two months of disappearances, torture and murder at the hands of Col Qaddafi’s forces, but his aides deny they have committed violations of human rights.

Mr Zlitny said that Western forces and their allies across the Middle East and North Africa were in violation of the UN-sanctioned military assault on the Libyan regime after a bombing earlier this week of Col Qaddafi’s official residence in Tripoli, and other attempts on his life.

“The whole compound was destroyed,” said Mr Zlitny, whose office was inside the compound. “It has been there for almost 50 years. It has nothing to do with military operations. Everybody knows it; all the ministers, all of the heads of state, they know this. (Former British prime minister) Tony Blair came and had a cup of tea here.”

The attack on the offices, located in the Bab al-Aziziya compound, amounted to an assassination attempt on Col Qaddafi, he said, echoing concerns raised by Russian Prime Minister Vladimir Putin on Tuesday.

The countries enforcing a no-fly zone and pressuring Col Qaddafi to step down as leader of Libya have “no morals, no ethics, no Security Council resolutions”, Mr Zlitny said.

“For them, might is right and underline it 10 times,” he said. “What I am saying reflects the feeling of the normal Libyan citizen. Any Libyan would say that. It’s a plot from day one.”

“Give me one reason why Qatar goes to war with Libya?” he said. “Why are the Emirates going to fight Libya?”

StudyintheUSALarge

10 Haziran 2011 tarihli bir Washington Post haberi, Washington “Trablusgarp Elçiliği”ni anlatıyordu:

“In a windowless attic in Washington, under a maze of exposed pipes, a group of U.S. diplomats is working on Libya. They study maps. They scan Arabic-language TV. They reach out to their contacts in embattled villages.

When the phones ring, they answer, “U.S. Embassy Tripoli.”

This makeshift office in a State Department annex, reachable by a freight elevator, is a ghost of the mission the diplomats were forced to abandon in February as Tripoli erupted in gunfire. “We have constituted, in effect, an Embassy Libya-on-the-Potomac,” said Gene Cretz, who still holds the title of U.S. ambassador.”

20 Ağustos günü Zlitni, Boston gazetesiyle telefon görüşmesi yaptı. Trablusgarp’ı kuşatan asilerin herhangi bir zafer kazanmadığını, onlar adına NATO’nun savaştığını söyledi Zlitni:

“Fouad Zlitni, Khadafy’s translator and a Libyan diplomat, argued in a telephone interview from Tripoli that the rebels did not deserve credit for their gains in Zawiya because it was NATO bombs that made their advance possible.

“They should say NATO took them to Zawiya,’’ he said. “Somebody is boxing and then you raise your hand and I say, ‘I won a round.’ But it is not you.’’

He added, “What is happening in Libya is the law of the jungle.’ ”

22 Ağustos günü Atlantik Konseyi, büyükelçi Gene Cretz’le bir “off-the-record” konferans gerçekleştirerek Trablusgarp’da yaşananları görüştüğünü bildiriyordu. Asilerin başkente girdiği ve Kaddafi’nin oğullarını tutukladığını öne sürdüğü bu tarihte, habere göre, Geçici Ulusal Konsey, Kaddafi sonrası dönemde güvenliği yeniden sağlamak ve daha temsilci, güvenilir bir politik sistem yerleştirme olanakları üzerinde tartışıyordu.

15 gün sonra, 7 Eylül 2011 günü Gene Cretz, Middle East Institute (MEI) ile International Relief and Development (IRD) girişimiyle Washington’da düzenlenen, “Rebuilding Libya:

A Status Report on the Humanitarian Situation on the Ground” başlıklı toplantıda, “Libya halkının cesaretinden gurur duyduğunu” ve Amerika’nın Geçici Ulusal Konsey’i desteklediğini açıkladı. “Project on Middle East Democracy’nin (POMED) verdiği habere göre Cretz, konsey üyeleriyle bir hafta önce Paris’te yapılan konferans sonuçlarını özetleyerek GUK’in “barışçı, kapsayıcı bir demokrasiyi yaratmasına yardım etmeye” kararlı oduklarını bildirdi.

9 Eylül 2011 günü Antiwar.com üzerinde yayınlanan bir haberde yine Cretz’in adı geçiyordu:

“Black Women Report Rape by Rebel Forces in Libya Refugee Camps: Local officials, US ambassador shrug off reports.” Diğer diplomat çevirmen Zlitni’nin adı, Libya’da orman kanunlarının yaşandığını söylediği 20 Ağustos’tan sonra anılmadı haberlerde. İki çevirmen, iki diplomat – tarihten de eski bir hikaye. Traduttore traditore, ama hangisi ve kime? (derleyen SG)

Daha fazla Deneme
Sabahattin Ali: Sınırda Onegin ile Ölen Puşkin Çevirmeni

Bu makale Sevengül Sönmez editörlüğünde hazırlanan Sabahattin Ali kitabında (Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2013) yer almıştı. Rusça bir versiyonu 2012 yılında Yasnaya Polyana'da sunulan makaleye 67. ölüm yıldönümünde Sabahattin Ali'yi anmak üzere yer veriyorum. Sabahattin Ali'nin son çantasında bir Yevgeni Onegin olduğu ilk kez yine Sevengül Sönmez'in 2008 yılında küratörlüğünü yaptığı Sabahattin Ali fotoğrafları sergisinde fark etmiştim. O zamandan beri beni hiç terk etmeyen bir görüntü oldu o son çanta fotoğrafı: Balzac ve Puşkin, bir edebiyatçının son yükü.

Kapat