Roman çevirmenliÄŸi genelde edebiyat çevirmenliÄŸi olarak anılıyor, belki yanlış bir ÅŸeydir bu, çünkü nasıl roman, ÅŸiir ve öykü yazarlıkları arasında fark varsa, bu türlerin çevirmenlikleri arasında da kritik, ciddi farklar vardır. En azından kendi deneyimimden yola çıkarak buna inanıyorum. KuÅŸkusuz romanını ÅŸiir ya da ÅŸair üzerine kurmuÅŸ (John Barth, Sot-weed Factor, Vladimir Nabokov, Solgun AteÅŸ) romanlar sözkonusu olduÄŸunda türler içiçe geçiyor, kaynaşıyor gibi görünüyor – ama burada romanın içerdiÄŸi ÅŸiirlerin kurmaca olduÄŸu, ÅŸiirin bir tür ikonu oldukları hatırlanırsa, roman içinde ÅŸiir yazan romancının ÅŸiir yazmadığı, çevirenin de ÅŸiir çevirmediÄŸi kabul edilebilir.
Roman içinde yer alan bir fıkranın çevirisi de böyle bir ÅŸey. Çevirmen fıkrayı olduÄŸu gibi, roman içindeki göndermelerini açıkça yansıtacak ÅŸekilde mi, kuru kuruya mı çevirmeli, yoksa uyarlayıp (belki roman içinde bir dizi buna uygun deÄŸiÅŸiklik de yaparak) erek dil baÄŸlamındaki bir benzerine mi yer vermeli? Aslında ilginç bir durum, o kısmı çevirmemiÅŸ, çevirinin iÅŸaret ettiÄŸi eylemi, karşılığını bulma eylemini gerçekleÅŸtirmiÅŸ oluyor.
Jonathan Lethem’in Motherless Brooklyn adlı romanını çevirme çabası, bir anlamda bu güçlükle baÅŸ etmek için bir strateji geliÅŸtirme çabası olmuÅŸtu benim için. Çünkü ya romanın kahramanı ya da onun bir baÅŸbelası sık sık fıkra anlatıyordu. Romanın bir yerinde ÅŸu basit söz oyunu vardı:
“Why can’t you starve in the desert? Because of the sand which is there.”
Bunun yerine Türkçeye has, basit söz oyunlarından birini koymak olanaksızdı, çünkü roman içinde birçok göndermesi olan “kum” kelimesinin fıkranın çevirisinde de yer alması gerekiyordu. Editörümle uzun tartışmaların sonucunda ÅŸu çözümü bulduk:
“Peltek çölde büfe açsa adını ne koyar? MeÅŸhul Kumlucu.”
BaÅŸka bir sitede, aynı fıkranın birebir çevirisinin çeviri felaketi olarak anıldığını görünce hatırladım bunu. Bizim romanda yaptığımız ÅŸey fıkranın bir benzerini bulmaya çalışmak deÄŸil, fıkra yaratmaya çalışmaktı. Bu artık çevirmenliÄŸin hangi alanında yer alıyor, bilmiyorum, ama eÄŸlenceli bir alanıydı doÄŸrusu.
