Yazar ve hukukçu İlhan Tarus, 1954 yılında Varlık dergisinde yazdığı bir yazıda,* Türkiye’nin uluslar arası telif anlaÅŸmaları karşısındaki yükümlülüÄŸüyle ilgili iki ilginç noktaya deÄŸinmiÅŸ. Birincisi, 1953 yılında Sanat ve Fikir Eserleri Kanunu’nun hazırlanması sırasında, Prof. Hirsch’in ana taslağı hazırladığını, ama Yargıtay üyesi Âmil Artus’un da büyük emeÄŸi geçtiÄŸini söylüyor.
İkincisi, Brüksel AnlaÅŸması ve Bern SözleÅŸmesi‘yle iliÅŸkimizin anlamına deÄŸiniyor:
“Bütün milletlerarası sözleÅŸmelerde olduÄŸu gibi her millet, dilediÄŸi norma katılmakta serbesttir. Biz, (1948) yılında Brüksel’de düzenlenen norma katıldık ve kanunumuzun sistemini bu norma uydurduk. Brüksel metni, yabancı eserlerin kendi dillerinde yayınlandıkları tarihten itibaren on yıllık bir hak kabul eder. On yıldan daha eski yayınlı eserler hakkında kesin bir muafiyet ve imtiyaz tanır. Esasen Brüksel metninin özelliÄŸi buradadır.
Bunun dışında en yeni metin olarak 1952’de kabul edilen Bern metni vardır ki, bunda elli yıllık bir hak saklılığı esası kabul edilmiÅŸtir. Biz bu metne katılmadık. .. EÄŸer katılsaydık ne sizin [YaÅŸar Nabi’ye sesleniyor], ne de son yıllarda birçok eser aktaran öteki tercümeci ve editörlerin, pek sınırlı bir adet dışına çıkmanıza imkân olmıyacaktı. Hele bugünkü Amerikan edebiyatından hemen hiçbir ÅŸey göremiyecektik. Yazarlarına telif hakkı ödeme veya izinlerini alma yoluna gidecektik. Bu yolun sarplığını herkesten iyi takdir buyurursunuz. Devlet, fikir ve edebiyat dünyamızın haberi bile olmadan -ki hâlâ haberimiz yokmuÅŸ- en hafif yükü tercih etmiÅŸ ve Brüksel anlaÅŸmasına muvazi olarak kanun hükmü koymuÅŸtur. BaÅŸka memleketlerde bu çeÅŸit bir kanun yapılırken yazarların yol göstermesi, hükümeti aydınlatması âdettir. Aramızdaki mesafeyi düÅŸününüz.” (abç)
Bu metni okuduktan sonra, ilk önce, devlet görevlilerinin kültürel sorumluluk ve öngörü sahibi olduÄŸunu düÅŸündüm. Sonra hafif hafif arkadaki zihniyet ÅŸekillenmeye baÅŸladı: bu anlayış, ithalatçı bir anlayış. Kültürün, hem dışarıdan ithal edileceÄŸine, hem de olabildiÄŸince maliyetsiz ithal edilmesi gerektiÄŸine inanıyor. Ayrıca on yıl esası kabul edildiyse, ve bunun ardında “telif hakkı ödeme veya izin alma”dan kaçınmak düÅŸüncesi varsa, demek ki kültürde hep bir on yıllık gecikme olması da normaldir: John Steinbeck’i çeviriyorsak,** on yıl önce yayınlanan eserlerini çeviririz (ya ikinci baskı yaptıysa?), on yıllık gecikme kültürümüz için kayıp olmaz. Dahası, bu anlayışın içinde “telif” kavramı büyük ölçüde ithalata yönelik olarak tanımlanıyor: ihraç edilme durumunda, yani Türk yazarlarının baÅŸka dillere çevrilmesi durumunda ne olacağı göz ardı edilmiÅŸ sanki.
Daha önce, uluslar arası baskı gelinceye dek yayınevleri serbestçe yayın yapmış, telif hakkını göz ardı etmiÅŸ sanıyordum, ama sanırım baÅŸka bir ÅŸey söz konusu olmuÅŸ: kültürün ithaline inanan bir zihniyet, onları bir tür sübvanse eder gibi serbest bırakmış olabilir mi acaba? Bunun günümüzdeki çeviri karmaÅŸasını açıklayan bir yanı var: bu hak serbestisi içinde bir yayınevi baÅŸka bir yayınevinin haksız rekabetini nasıl engelleyebilirdi? Yayıncılık belki de bu nedenle böylesine çeviri ağırlıklı geliÅŸti? (Sabri Gürses)
* “Telif Hakları ve Türkiye,” Varlık, sayı: 405, 1 Mart 1954.
* ÖrneÄŸin Steinbeck’in Türkçeye Filiz Karabeyli tarafından Ay Battı adıyla ilk olarak 1953 yılında çevrilen, 1958’de ikinci basımı yapılan The Moon Is Down adlı kitabı 1942 yılında Nazilere karşı savaÅŸ propagandası olarak yayınlanmış, 1943 yılında sinemaya uyarlanmış. 1969 yılında İstanbul Åžehir Tiyatroları’nda tiyatro oyunu olarak oynanmış. Romanın Ay Battı adıyla 1990 yılında Erol Mutlu, 1991 yılında Özhan ve H. Zekai YiÄŸitler‘e ait iki çevirisi daha var (bu iki çevirinin ilk basım tarihleri farklı olabilir).
