Türkiye uzayda olduÄŸu için Dünya’dan haberler almakta bazen güçlük çekiyoruz. Bazı Avrupa gazetelerinin baÅŸlattığı karikatür savaşını da gecikmeli olarak öÄŸrendik. Dünyanın birçok yerinde Müslümanlar bu karikatürlere karşı öfkelerini dile getirirken, biz ancak sonuncu karikatürle olayı öÄŸrendik. Oysa Müslüman dünyayı, Hz. Muhammed’i Buddha, Hz. Musa ve Hz. İsa’yla birlikte bir bulutun üzerinde tasvir eden Fransız karikatüründen çok, Hz. Muhammed’i yine bir bulutun üzerinde, aÅŸağıdaki intihar bombacılarına artık durmalarını, çünkü cennette yeterince bakire kalmadığını söylerken tasvir eden Danimarka karikatürü gibi örnekler öfkelendirmiÅŸ görünüyor.

francesoirkarikaturusilinmis.jpg

Birkaç gündür sonuncu karikatürün çevirisini anlamaya çalışıyorum. Le France Soir‘da ÅŸu manÅŸet atılmış: “Oui, on a le droit de caricaturer dieu.” ManÅŸetin altında yer alan konuÅŸma balonunda yer alan söz ÅŸöyle: “Râle pas, on a tous été caricaturés ici!”
Hürriyet gazetesinde manÅŸetin çevirisi, “Evet, Tanrı’nın karikatürünü çizme hakkımız var” ve konuÅŸma balonunun çevirisi “Söylenme Muhammed… Burada hepimizin karikatürü çizildi” olarak yer aldı. AkÅŸam gazetesinde sadece balonunun çevirisi, Hürriyet’teki gibi aktarıldı ve Le France Soir’daki yazıdan ayrıntılar verildi.
Radikal gazetesi yazarı Hakkı Devrim, The Times‘tan çeviri yaparak baloncuÄŸun çevirisini ÅŸöyle aktarıyor: “Buda, İsa ve Muhammed bir bulut üzerine otururken resmedilmiÅŸtir. Hz. İsa, Hz. Muhammed’e: Åžikâyet etme, diyor; üçümüzün de karikatürünü çizdiler.” Devrim’in aktarımında Hz. Musa eksik, ayrıca “üçümüzün” ifadesini de kendisi ekliyor.
The Times‘taki çeviri manÅŸet ve baloncuk sırasıyla ÅŸöyle: “We have the right to caricature God” ve “Don’t complain Muhammad, we’ve all been caricatured here.” Der Spiegel‘in İngilizce internet sayfasında çeviriler sırasıyla ÅŸöyle: “Yes, We Have the Right to Caricature God” ve “Don’t worry Muhammad, we’ve all been caricatures here.”
Örnekler daha çoÄŸaltılabilir ve incelenebilir. Fakat The Times ve Der Spiegel çevirileri arasındaki iki fark önemli: birinde “worry,” kaygılanmak, diÄŸerinde “complain,” ÅŸikayet etmek fiilleri kullanılmış. Ayrıca birinde “been caricatured here,” burada karikatürize edildik, diÄŸerinde “been caricatures here,” burada karikatür olduk deniyor. Der Spiegel, “worry” çevirisiyle yumuÅŸak bir fiil kullanıyor, oysa kaynak metindeki “râle” fiili homurdanmak, ÅŸikayet etmek gibi anlamlar içeriyor, bu açıdan “söylenme” çevirisi oldukça yerinde görünüyor. “Burada hepimizin karikatürü çizildi” çevirisiyse, The Times çevirisi gibi bir bakıma yorum, kaynak metinden birebir çeviri sanırım ÅŸöyle olabilir: “Söylenme Muhammed, burada hepimizin karikatürü var.”
Fakat bu çevirilerde benim asıl takıldığım nokta, kaynak manÅŸetteki “dieu,” İngilizce çevirisiyle “god” yani “tanrı” sözcüÄŸü. Le France Soir‘ın bu ifadeyle ne kastettiÄŸini anlamakta güçlük çekiyorum: Müslüman inanışına göre, Hz. Muhammed bir tanrı deÄŸildir. Ayrıca karikatürde yer alanlar arasında bir tek Hz. İsa’nın Hıristiyanlıkta Tanrı’nın oÄŸlu ve sureti sayılması sözkonusu, Buddha bir tanrıdır, ama Tanrı deÄŸildir ve Hz. Musa için bunların hiçbiri söylenemez. Öyleyse “tanrının karikatürünü çizmek” ne anlama geliyor? Ayrıca, Hürriyet‘te bu manÅŸetin “Evet, Tanrı’nın karikatürünü çizme hakkımız var” ÅŸeklinde çevrilmesi nasıl bir anlam içeriyor? Gazete ya da haber çevirmeni, karikatürü yapılanların tanrı olmadığının farkında deÄŸil mi, dahası, Hıristiyanlıktan baÅŸka bir din tarafından bu inanışın kabul edilmediÄŸini, orada bile tartışmalı olduÄŸunu ve Müslümanlıkta Hz. Muhammed’in tanrı olduÄŸunu ima etmenin küfür sayıldığını bilmiyorlar mı? Kanımca, kaynak metindeki bu ifade ve birebir çevirisi de çizilen karikatürler kadar sorunlu bir kültürler arası çeviri örneÄŸi sayılabilir.

Not: Le France Soir gazetesindeki karikatürü Hz. Muhammed tasvirini kaldırarak vermeyi uygun gördüm, çünkü bu yazının amacı Müslümanların tasvir konusundaki inançlarını tartışma konusu yapmak deÄŸil.