KayboluÅŸ çevirisi genellikle niteliÄŸi açısından, özgün metinle iliÅŸkisi açısından ele alındı. Benim aklıma bunlara mesleki olarak eklenebilecek bir soru geliyor: çevirmenlerin yayınevlerine yaratıcı çeviri yapmasının yolu bu kitapla açılmış oldu mu? Umarım açılmıştır, böylece özgün çeviri çalışmalarıyla karşılaÅŸacağız demektir.
DiÄŸer yandan, KayboluÅŸ‘un çevirisi oldukça okunaklı bir çeviri, fakat özgün metinle karşılaÅŸtıramadığım için nasıl bir çeviri iÅŸleminin gerçekleÅŸtirilmiÅŸ olduÄŸunu anlayamadığım bölümlerle karşılaÅŸtım. ÖrneÄŸin, 178-179. sayfalarda Arnavutluk, Kanuni, dragoman/dilmaç, İslam, Divan-ı Hümayun, III. Mahmud gibi isimler geçiyor, en ilginç yanı İstiklal Marşı‘nın bir evirtmesine yer veriliyor (abç):
Mavrokhordatoslar (kimi kayıtlarda Mavrocordato ya da Maurocordata olarak da yazılı olan adları, çok az bilindiÄŸi İçin bulmacaların ilk olarak yaratıldığı dil olduÄŸuna inanılan bir Balkan lisanında “baÄŸrı kara” ya da “kalbi karanlık bir güç sahibi” anlamını taşıyordu) atadan İstanbulluydu. Bir taraftan Bahr-i Siyah kıyısındaki Hurufi kabristanına, öbür taraftan biri dışında bütün Marmara adalarına bakan manzaralı bir sarayda otururlardı. Mavrokhordatoslar tarih boyunca padiÅŸahlara sayısız saray adamı saÄŸlamışlardı. Stanislas Kanuni‘nin tıraşını yapmış; Konstantin İbrahim’in tabibi olmuÅŸ; Nikolas dragoman (bugün dilmaç diyoruz) olarak çalıştıktan sonra sultanı Abdülaziz için (çoÄŸu sahaflardan) İslam dinini ululayan bir milyon kitap toplamış; onun oÄŸlu Küçük Nikolas da BoÄŸdan hospodarı yapılmıştı. Bir sözü bir lisandan bir baÅŸkasına aktardığında, basit bir düsturdan yararlandığını ortaya koyan bir sürü ipucuna karÅŸm, hiçbir sivriliÄŸi olmayan, yumuÅŸak bir üslupla, bir Allanın kulunun anlamlandıramadığı bir laf salatası ortaya çıkardığı için Abdülhamid’in Küçük Nikolas’a itimadının tam olduÄŸu bilinirdi.
Küçük Nikolas’m arması, yalım yalım yanan kadın baÅŸlı, aslan vücutlu canavardı. Sultanın iltifatına mazhar olduÄŸu için bir gün sadrazam ya da hadımaÄŸası olacağına inanıyordu. Ama üç yıl sonra hospodarm kazanmış olduÄŸu gücü kıskanan, bu gücün İstanbul’a karşı kullanılmaya kalkışılmasından kaygılanan III. Mahmud onu öldürttü, akrabalarının çoÄŸunu da kazığa oturttu.
Bu kıyımdan zorlukla kaçmayı baÅŸaran Mavrokhordatoslar da oldu. Olga’nın büyükbabası Augustin, Divan-ı Hümayun‘u ardında bırakarak Durazzo’ya gidip orada avukatlığa baÅŸladı. Daha sonra padiÅŸaha baÅŸkaldırının bayraktarlığını yapan bir yayın çıkarmaya koyuldu. Bir gün açıkça ayaklanma çaÄŸrısı yaptı. Yazısında, “Arnavutlar! Tarih boyunca hür yaÅŸadık, hür yaÅŸarız. Hangi çılgın boynumuza zincir vurabilir? ÅžaÅŸarım! Azgın bir ırmak gibi karşımızdaki barajı yıkıp aÅŸalım; yırtalım daÄŸlan ufuklara sığmayalım, tasalım. Hakka tapan ulusumuzun hakkıdır istiklal!” diyordu.
Bu coÅŸkulu ajitasyon bütün Durazzo ahalisini ayaÄŸa kaldırdı. O akÅŸam dokuz on komitacı öldürüldü. Dört bir tarafta, “Türkün canını alalım”, “Kahrolsun İslam” sloganları yankılanıyordu. Ayaklanmacıların bayrağı, ortasında Küçük Nikolas’in arması, yalım yalım yanan kadın baÅŸlı, aslan vücutlu canavar bulunan ak bir sancaktı. İngiliz muhafazakârlarından ilham alan. ama anarÅŸist yönü ağır basan büyük bir ulusal parti ortaya çıkıp kamuoyuna damgasını vurdu. Büyük Byron’un uzaktan akrabası olduÄŸu ÅŸayiası dolaÅŸan, onun gibi kambur bir İngiliz olan Arthur Gordon adlı biri, yazdığı Ulusal MarÅŸ’la baÅŸkaldıranları daha da coÅŸturdu. Ulusal MarÅŸ kısa zamanda sipahinin yataÄŸanına, zabitin piÅŸtovuna kulak asmayan ahalinin aÄŸzına sakız oldu.
Daha ilerde, 254-255. sayfalarda Ankara, Küçük AÄŸa, saraylar, konaklar, banknotlar gibi tanıdık kelimelerle karşılaşıyoruz:
Baban ya da babam (adını bilmiyoruz, daha doÄŸrusu adını aÄŸzımıza alamıyoruz) Ankara’da doÄŸmuÅŸ.
Atalarımız ilin kalburüstü kodamanları arasında saydırmış. Sahip oldukları muazzam mal mülk açısından Kral Midas ‘la karşılaÅŸtınlırlarmış. Ama bu mal varlığının miras yoluyla kuÅŸaktan kuÅŸaÄŸa aktarılması daima bin bir sorun yaratırmış. Çünkü mutlaka mirasta hak iddiasında bulunan, dokuzar onar çocuklu, otuza yakın kiÅŸi olurmuÅŸ. Haklı olarak, onca irata, hasılata karşın anaparanın, paylaşıla paylaşıla azalıp yok olmasından korkulurmuÅŸ.
Büyük oÄŸulun mümkün olduÄŸu kadar kollanıp kayırılması soyumuzun örfüymüÅŸ. Küçük çocuklara yalnızca sofra artıkları, kırıntılar kalırmış. Bütün mal varlığı, iltimaslı büyük oÄŸula, Küçük AÄŸa‘ya sunulunnuÅŸ: Saray, konaklar, tarlalar, ormanlar, banknotlar, bonolar, altınlar, pırlantalar, takılar onun olurmuÅŸ. BaÅŸkalarının çalışmaktan anaları aÄŸlar, onun parmağım oynatmasına imkân tanınmazmış.
Ama en ilginç olan 278. sayfadaki bir cümle. Bunun özgün halinin ne olduÄŸunu gerçekten çok merak ettim:
Türk üst kimliÄŸini sindiriÅŸim açısından baÅŸat bir baÄŸlantı noktası oluÅŸturan, o buralara has tarz, o buram buram mahalli koku içimi ısıtmıştı.
KayboluÅŸ, çevirmenin niyetini, çalışma yöntemini çok merak ettiren bir çeviri. Bu açıdan da çok baÅŸarılı doÄŸrusu.
