Prof. Dr. Betül Çotuksöken’in (Maltepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü), Okan Üniversitesi Çeviribilim Bölümü’nün düzenlediÄŸi Çeviribilim Seminerleri çerçevesinde 06.04.2006 tarihinde yaptığı konuÅŸma.
AkÅŸit Göktürk Çeviri: Dillerin Dili[1] baÅŸlıklı kitabının “Sonuç†bölümünde ÅŸöyle der: “Çeviri, genellikle sanıldığından çok daha karmaşık, açıklanması güç bir olgudur. Bu nedenle, dilden dile kuru bir bilgi aktarımı olarak nitelenmesi yanlış, en azından yetersiz olur. Hangi bilginin, hangi amaçla, hangi dilden, hangi dile, kimin için aktarıldığını düÅŸünmek bile, konunun çok yönlülüÄŸünü belirtmeye yeter. Aktarılması söz konusu olan bilgi düÅŸünce ya da duygunun, dilin hangi iÅŸlevlerinden doÄŸduÄŸu, her çeviri konumunda, hem çevirmenin tutumunu, hem de ortaya koyacağı iÅŸi belirleyen bir etkendir.â€
Burada dikkat çekilmek isteneni birbirinden çok farklı baÅŸlıklar altında toplamak, farklı sorular sormak ve saptamalar yapmak olanaklıdır.
– Çeviri olanağını dilin hangi iÅŸlevinde bulmaktadır? (Anlam aktarma iÅŸlevi)
– Çeviride bilgi aktarımında amaç nedir? (Bilgiyi yaymak mı?)
– Çeviride bilgi hangi dilden hangi dile aktarılmaktadır? (Kaynak dil, amaç dil)
– Çeviride hangi bilgi baÅŸka bir dile aktarılmaktadır? (Varolanın bilgisi, dünya bilgisi)
– Çeviride bilgiler kimin için aktarılmaktadır? (Öznelerarası iliÅŸki)
– Çeviri dilden dile kuru bir bilgi aktarımı deÄŸildir. (Dil-kültür baÄŸlamı)
– Çeviri karmaşık bir olgudur. (Çok bileÅŸenli bir yapı olarak çeviriyi çözümleme)
– Çeviri açıklanması güç bir olgudur. (Bilim, felsefe ve sanatın biraradalığı)
Yukarıda sıralanan sorular dile, insansal (: antropolojik), varlıksal (: ontolojik), bilgisel (: epistemolojik) bakımdan yönelmeyi gerektirmektedir. Her ÅŸeyden önce çeviriyi insanın varlık yapısıyla baÄŸlantısı içinde ele alabiliriz. Çeviri yapmak insanın yapısıyla, doÄŸasıyla doÄŸrudan baÄŸlantılıdır. Bir baÅŸka deyiÅŸle çeviri, temelini, temel dayanağını insanın varlık yapısında bulur. Nermi Uygur’un Dilin Gücü[2] baÅŸlıklı kitabında yer alan “Dil ve Çeviri†bölümünde dile getirdiÄŸi gibi insan çeviren bir varlıktır. Dil aracılığıyla doÄŸa dünyası dil dünyasına çevrilir. Ancak bu noktada aradaki adıma da dikkat çekmek gerekmektedir. Çünkü dışdünyanın dil dünyasına aktarılmasında aracı ortam olarak düÅŸünmeden söz etmek gerekir. Nermi Uygur’a göre “ÇeviriciliÄŸi ile dil bize varlığı açar. Böylece dil varolan ÅŸeylerin sayısını gereksiz yere çoÄŸaltmaz. Dil dışındakini bir kez de dile getirmez, varolanı yenibaÅŸtan olduÄŸu gibi vermez; varolanın ortamını deÄŸiÅŸtirmekle varolanın bir bakıma kendisini de deÄŸiÅŸtirir.â€[3]
Temelini insanın varoluÅŸsal yapısında bulan çeviri, dil/söz düzleminde, baÅŸka bir deyiÅŸle, diliçi baÄŸlamda çok daha sorunlu bir hal alır. Bu noktada dilden/sözden yola çıkarak imleme, anlamlama iliÅŸkilerine bakmak gerekir. Dilde dile gelen neyi imlemektedir? Tam da bu noktada dışdünya-düÅŸünme-dil iliÅŸkileri üzerinde durmak gerekmektedir. Bu üç öge arasındaki iliÅŸkilerin ayrıntısına geçmeden önce, bu iç terimin insan dünyasını özetlediÄŸini ileri sürmek olanaklıdır. Burada söz konusu olan —bir bakıma— gizli ileti her ÅŸeyin bilgide özetlenivermesidir. İnsan; tüm anlamsal ayrımları bir yana, dünyayı düÅŸünmesi ve dili aracılığıyla bilgi dünyası haline getirir. DüÅŸünme; içerdiÄŸi kavramlarla, çerçevelerle ve bu çerçevelere eÅŸlik eden imgelerle dışdünyayı “kendisinin†kılar; dildeki sözcükler ve söz düzenleri de yeniden bir çevirme iÅŸlemi oluÅŸturur. Öyleyse, dışdünya-dil iliÅŸkisinin dolaylı bir iliÅŸki olduÄŸunu ve düÅŸünme dolayımında gerçekleÅŸen bir iliÅŸki olduÄŸunu dile getirmek olanaklıdır.
Burada ÅŸu soruları dile getirebiliriz: Dilde dile gelenlerin tümünün dışdünyada doÄŸrudan bir karşılığı var mıdır? Bu soruya, baÅŸtan a priori olarak evet demek olanaksızdır. Dilde dile gelenlerin ancak bir bölümünün dışdünyada karşılığı vardır. ÖrneÄŸin, dilin oluÅŸmasını saÄŸlayan, anlam aktarmayı olanaklı kılan “sinkategorematik†terimler/yapılar dışdünyada karşılığı olmayan yapılardır. Bunlar mantıksal deÄŸiÅŸmezler (: düÅŸünmeyle baÄŸlantılı) ya da dilbilgisel yapılardır (: dille baÄŸlantılı). Günlük dil ve insanın görünür dünya ile iliÅŸkilerini kuran bilgi baÄŸlamları içerdikleri tekanlamlılıkla daha az tartışma götürür bir dil çerçevesi sunarken; yazınsal söylem, özellikle de felsefi söylem çok tartışmalı bir dil/söylem çerçevesi oluÅŸturur.
Bu noktada felsefi söyleme daha yakından bakmak gereÄŸi ortaya çıkmaktadır. Felsefe; dÅŸdünya-düÅŸünme-dil arasındaki iliÅŸkileri inceleyen bir etkinliktir. Felsefe; doÄŸrudan ne dışdünyayı ne düÅŸünmeyi ne de dili inceler. Felsefenin ilgisi söz konusu alanlar arasındaki iliÅŸkiye yöneliktir. Bu açıklamalar çerçevesinde felsefenin hem bir tür düÅŸünme biçimi hem de bir tür bilme biçimi olduÄŸu açıktır. Alanlararası iliÅŸkilere yönelik olan, bu alanlar arasındaki iliÅŸkileri soru konusu yapan felsefenin diÄŸer bilgi dallarından farklı bir nesneleÅŸtirme biçimi olduÄŸu açıktır. Yeri gelmiÅŸken söylemekte yarar var: bilgileri birbirinden ayıran, yönelim (: inceleme, araÅŸtırma) nesneleri deÄŸil, nesneleÅŸtirme biçimleridir. ÖrneÄŸin; bilimle felsefeyi de birbirinden ayıran, nesneleÅŸtirme konusundaki farklı tutumlarıdır. Felsefe bir dışdünya nesnesini kavramsal çerçevesiyle ve dilsel/söylemsel çerçevesiyle iliÅŸkisi bakımından ele alır. Belli bir doÄŸal dil içinde yapılan “felsefi çeviri†iÅŸleminin baÅŸka bir doÄŸal dile dönüÅŸümde, yeni bir çeviri baÄŸlamında çok daha ciddi sorunlar içereceÄŸi açıktır.
Burada tüm bilgi türleri için büyük önem taşıyan terim sorunu ortaya çıkmaktadır. Özellikle felsefe terimleri farklı felsefi söylemlerde olanca özgüllüÄŸü içinde kendini göstermektedir. Dilsel görünüm, söylemsel bir deÄŸer ifade etmekte; baÅŸka bir deyiÅŸle her filozofun söyleminde neredeyse anlamsal arkaplan deÄŸiÅŸiklik göstermektedir. Felsefe tarihinden alınacak örnekler durumu daha iyi yansıtabilir. Bu saptama, belli bir doÄŸal felsefe dili/söylemi ortamında kendini gösterebildiÄŸi gibi, belli bir doÄŸal dilden diÄŸerine aktarımda da belirginlik kazanmaktadır. Felsefe çevirisi yapmanın zorluÄŸu tam da burada su yüzüne çıkmaktadır.
Çevirinin olabilirliÄŸi konusunda takınılan tavrın olumlu olduÄŸunu dile getirmeye ayrıca gerek olmadığı açıktır. Farklı düzlemlerde çevirinin yapılabilirliÄŸi, düÅŸünsel yönden daha da incelmiÅŸ ortamlarda elbette daha incelikli bir düzeyde gerçekleÅŸebilir. Felsefe çevirilerini bu yeni düzlemde deÄŸerlendirmek dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Burada örtük olarak ÅŸu sav ileri sürülmektedir. DüÅŸünsel yönelimlerin niteliÄŸine baÄŸlı olarak, çeviri etkinliÄŸi de deÄŸiÅŸiklik göstermektedir. DüÅŸünsel düzlem inceldikçe, çeviri edimi de incelmekte ve eÅŸdüzeyde incelenen diller arasında da çeviri yapılabilmektedir.
Terimlerin neredeyse kendi doÄŸallığı içinde üretildiÄŸi dil düzleminde bir kez ortaya çıkmış olması, söz konusu terimlerin baÅŸka doÄŸal dil ortamlarına geçiÅŸine izin vermez mi? Böyle bir terime örnek olarak “sinkategorematik†terimini, “a priori†terimini, “a posteriori†terimini, belki de çok farklı biçimlerde anlaşılan, anlamlandırılan “ide†terimini verebiliriz. Yunanca, Latince terimler olarak söz konusu terimlerin modern batı dillerine de aynı ÅŸekilde geçtiklerini biliyoruz. Bu noktada dil politikaları etkili olmakta, bu terimlerin yeni dil ortamında yeniden yaratılması amaçlanmaktadır. Burada öznelerarası bir tutum takınmanın gerekliliÄŸi ortaya çıkmaktadır. Çünkü hiçbir dil tek kiÅŸilik deÄŸildir; her doÄŸal dilin mantıksal çatısını hiç olmazsa doÄŸru bir biçimde kullanmanın zorunluluÄŸu baÄŸlayıcı bir rol üstlenmiÅŸtir. Ancak bunun ötesinde biraz daha ileri düzeydeki özgürlük alanından söz edilebilir. Bununla birlikte, anlaşılabilirliÄŸin ne denli önemli olduÄŸu noktasından hareketle, terimler üzerinde uzlaÅŸmanın gerekliliÄŸi de açıkça ortaya çıkmaktadır. Yapısı gereÄŸi uzlaşımsal olan dil baÄŸlamının dillerarası iliÅŸkide de uzlaşımsal olduÄŸu yargısı tüm çeviri edimleri için iÅŸlevsel olabilir ya da yol aldırıcı olabilir.
