Goethe-Institut’de 6 Mayıs 2006’da Peter Weiss’ın Direnmenin EstetiÄŸi – “Yüzyılın Romanı”na Yaklaşımlar baÅŸlıklı bir konferans gerçekleÅŸtirildi. Konferansta Direnmenin EstetiÄŸi’nin çevirmenleri ÇaÄŸlar Tanyeri ve Turgay Kurultay’ın yanı sıra Peter Weiss’ın eÅŸi Gunilla Palmstierna-Weiss, yazınbilimci ve Uluslararası Peter Weiss DerneÄŸi BaÅŸkanı Arnd Beise, yazınbilimci ve sanat tarihçisi Martin Viaolon, Direnmenin EstetiÄŸine Güven: KarşılaÅŸtırmalı Edebiyat BaÄŸlamında Peter Weiss ve Vedat Türkali adlı kitabın yazarı ve yazınbilimci Mediha Göbenli söz aldılar. Konferans sonunda ayrıca, sunumunu film küratörü Florian Wüst’ün yaptığı Peter Weiss üzerine bir film gösterimi yapıldı.

Konferansta ilk konuÅŸmayı Peter Weiss’ın eÅŸi Gunilla Palmstierna-Weiss yaptı. 1964 yılından ölümüne dek yazarla birlikte olan Palmstierna-Weiss, kısaca yazarın yaÅŸamından ve sanatından bahsetti. Yazarın resimlerinin, filmlerinin ve Direnmenin EstetiÄŸi‘nden önceki eserlerinin sanat yaÅŸamında hangi aÅŸamaları temsil ettiÄŸinin üzerinde duran Palmstierna-Weiss, ayrıca, Direnmenin EstetiÄŸi‘nin yazıldığı dönemin koÅŸullarından da bahsetti. Peter Weiss için “Nerede duracağını ve ne yapacağını bilen bir duruÅŸa sahipti” diyen Palmstierna-Weiss, yazarın estetik ve direnme kavramlarına yaklaşımını ele aldı ve “Peter’de estetik direnmedir” tespitinde bulundu. Direnmenin EstetiÄŸi kitabı için “Bu kitap sesli okunduÄŸunda bir melodi ortaya çıkar; bu kitap aynı zamanda uzunca bir ÅŸiirdir” nitelemesini yapan Palmstierna-Weiss yazarın Türkçe’de de okunmasını saÄŸlayan çevirmenlere teÅŸekkür ederek konuÅŸmasını bitirdi.

Daha sonra sözü Turgay Kurultay aldı. Kurultay, Direnmenin EstetiÄŸi üzerine kısa bir sunuÅŸ yaptı. Söz konusu konferansın Peter Weiss’la ilgili Türkiye’deki ilk etkinlik olduÄŸunu belirten Kurultay, Türkiye’de Peter Weiss’ın ve en önemli kitabı olarak görülen Direnmenin EstetiÄŸi‘nin pek tanınmadığını, bu yüzden bu konferansın  önemli bir baÅŸlangıç olduÄŸunu vurgulayarak konuÅŸmasını bitirdi ve sözü Uluslararası Peter Weiss DerneÄŸi baÅŸkanı Arnd Beise’ye bıraktı.

KonuÅŸmasına Türkiye’de Peter Weiss üzerine böyle bir etkinliÄŸin düzenlenmiÅŸ olmasından duyduÄŸu memnuniyeti dile getirerek baÅŸlayan Arnd Beise, “Yazarak daha iyi anlamaya çalıştım”- Kendisi de direnen bir sanat yapıtında kiÅŸisel deneyim ve baÅŸkalarının deneyimi üzerine- Peter Weiss’ın Direnmenin EstetiÄŸi baÅŸlıklı bir konuÅŸma yaptı. Weiss’ın, baÅŸkalarının deneyimlerini kendi kiÅŸisel deneyimleri temelinde yansıttığını, ancak bunun yaÅŸantıların aynılığına deÄŸil duygusal katılımların benzerliÄŸine iÅŸaret ettiÄŸini söyleyen Beise, Weiss ve estetik simulasyon kuramı iliÅŸkisi üzerinde durdu: “Weiss, Romanında çeÅŸitli dönemlerin sanat yapıtlarıyla hesaplaÅŸma içinde bir estetik simulasyon kuramı ve pratiÄŸi geliÅŸtirdi” diyen Beise  bu baÄŸlamda mimesis (özdeÅŸleÅŸme) kavramından ve bu kavramın yazar açısından doÄŸurduÄŸu zorluk ve risklerden bahsetti. Direnmenin EstetiÄŸi kitabıyla iliÅŸkili olarak direnme, tahammül, baskı ve ifade biçimleri üzerinde duran Beise buradaki “direnme”nin  “tahammül” anlamına gelmediÄŸini, bu kavramın “baskı”yla karşılıklı bir iliÅŸki içinde olduÄŸunu ve  direnmenin, “baskıya karşı çıkmak” olarak  ele alınması gerektiÄŸini söyledi ve Peter Weiss’da bu kavramların nasıl bir izlek çerçevesinde ele alındığının kitabın yazıldığı 1975-1981 yılları ve öncesini kapsayan dönemin baskıcı ortamına bakılarak da anlaşılabileceÄŸini belirterek konuÅŸmasını bitirdi.

Konferansın öÄŸleden sonraki oturumunda sözü ilk alan yazınbilimci ve sanat tarihçisi Martin Vialon’du. Vialon, Figürlere dayalı olay anlatımı olarak edebiyat tarihi – Peter Weiss’ın Direnmenin EstetiÄŸi’ne yeni bir bakış baÅŸlıklı konuÅŸmasına Türk edebiyat tarihine göndermeler yaparak baÅŸladı. Bu baÄŸlamda Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Veli, Orhan Pamuk gibi Türk yazarları ele alan Vialon, bu yazarların dünya edebiyatı düzeyinde olduklarını ve hepsinin  ortak yönünün insanı odaÄŸa yerleÅŸtirmeleri olduÄŸunu söyledi ve “Peter Weiss da aynı ÅŸeyi yapıyordu” dedi. Peter Weiss’ın tarihe yaklaşımını ele alan Vialon, bu yaklaşımı ÅŸu sözlerle anlattı: “Direnmenin EstetiÄŸi politik bir eserdir ve Bergama sunağının dev fresklerini kendi tarih görüÅŸü açısından ele alır. Onun tarihi, tarihi yazanların deÄŸil arkasındakilerin tarihidir.” Vialon kunuÅŸmasında genel olarak Direnmenin EstetiÄŸi romanının kuruluÅŸunda figüratif anlatımın öneminden ve bu anlatım biçiminin, Arnd Beise’nin de üzerinde durduÄŸu estetik simulasyon, hatırlama ve tarih ile olan iliÅŸkisi üzerinde durdu.

Martin Vialon’dan sonra sözü Tarih ve bireysel tavır –Direnmenin EstetiÄŸi’ne siyaset felsefesi açısından bakış baÅŸlıklı konuÅŸmasıyla Wofgan Bialas aldı. Bialas, konuÅŸmasının çerçevesini ÅŸu üç alt baÅŸlıkla çizdi: Kendini bilme ve iktidar, kendini ifade etme ve kendi dilini oluÅŸturma, Direnmenin EstetiÄŸi‘nin entelektüel dile katkısı. Bialas, kendini bilme ve iktidar, kendini ifade etme ve kendi dilini oluÅŸturma baÅŸlıkları baÄŸlamında ÅŸunları söyledi:

“Direnmenin EstetiÄŸi‘ne göre tarihin gerçek taşıyıcıları dilsizdir ve kendilerini ifade etmekten mahrumdurlar. Sözcüleri ise iktidarın dilini kullanır ve iktidarı anlatır… Kendini bilme, kendini ifade etme anlamına gelir. Peter Weiss’da önemli olan bireysel deneyim ve bunları bireyin kendisinin ifade etmesidir. Buradan çıkacak ifade biçimleri kendimizi tanımamızı saÄŸlayacaktır…Peter Weiss korku ve endiÅŸeden bahseder. Bu nedenle gönüllü ya da zorunlu olarak çeÅŸitli otoritelere boyun eÄŸildiÄŸini söyler. Ancak kendini bilme yalnızca ÅŸiddet, korku ve manipülasyonun tehditi altında deÄŸildir. Kendini ifade edememek bunlar arasında belki de en önemlisidir.”

Bialas, Direnmenin EstetiÄŸi‘nin entelektüel dile katkısınıysa ÅŸu sözlerle ifade etti: “Direnmenin EstetiÄŸi, yeni bir toplum vizyonunu ifade eder. Bilinen ve  yeni olanı karşı karşıya getirir. Tanıdık da olsa eskinin yerine yeninin ikame edilmesi gerektiÄŸini söyler.”  Bialas ve Viaolan dinleyicilerden gelen  çeÅŸitli soruları yanıtladıktan sonra konferansa kısa bir ara verildi.

Konferansın son oturumunda, Direnmenin EstetiÄŸi ile Vedat Türkali’nin romanı Güven‘i karşılaÅŸtıran Mediha Göbenli’den önce, kendisi de orada bulunan Vedat Türkali kısa bir konuÅŸma yaptı. Türkali, konuÅŸmasında ÅŸunları söyledi:

“Direnmenin EstetiÄŸi sıradan bir roman deÄŸildir. Sadece roman da deÄŸildir. Benim idealimdeki romanın beni aÅŸmış çok güzel bir örneÄŸidir. Batıda birçok yazarla tanıştım, ama benim genellikle bu yönde pek bir giriÅŸimim olmamıştır. İlk defa çok üzüldüm; ki kendisiyle de aynı kuÅŸağı paylaşıyoruz ve o dönemde de Almanya’ya çok gittim geldim, ama maalesef Peter Weiss’la tanışamadım. Bunu çok isterdim… Bu roman beni aÅŸan bir roman. Åžu anlamda: Bir defa, tarihin estetik yükünü, emeÄŸin o temel yapısını bu kadar güzel anlatmak çok zor. Avrupa tarihini çok güzel bir biçimde yansıtıyor. GerçeÄŸi çok ince eleÅŸtirilerle sunuyor… Romanla ilgili temel duygularım bunlar. Tabii ki eleÅŸtirilerim de var, ama hayatta eleÅŸtiriye konu olmayacak ne var ki zaten. Bence bu kitap okunmalı ve okutulmalıdır. Bana bu kitabı okuma ÅŸansı veren çevirmenlere de çok teÅŸekkür ederim.”

Daha sonra Mediha Göbenli Peter Weiss’ta Tarihsel Bellek baÅŸlıklı bir konuÅŸma yaptı. Mediha Göbenli, bu konuÅŸmasında Peter Weiss ve Vedat Türkali’nin ortak özelliklerini ÅŸu sözlerle anlattı:

“Peter Weiss ve Vedat Türkali farklı ülkelerin, coÄŸrafyaların ve kültürlerin insanları olsalar da sanıldığından da fazla ortak özellikleri bulunmaktadır. Roman  yazmadan önce sinema ve tiyatroya el atmaları, sınıfsal bakışla politik tarihsel içeriki kitaplar yazmaları, solun romanını yazarken solu yüceltmeden solun tarihini gerçekçi, nesnel ve eleÅŸtirel, kazanımları ve zaafları, doÄŸruları ve yanlışlarıyla anlatmalarıdır.”

Göbenli, Direnmenin EstetiÄŸi ve Güven‘in farklı tarihlerde yazılmalarına karşın paylaÅŸtıkları aynı dönemi ise Güven‘den yaptığı ÅŸu alıntıyla anlattı: “Tarihin en kanlı destanlarından birinin, faÅŸizm canavarının yenilgisi destanının anlatıldığı yıllardır.” Önce Güven romanının yazlıdığı toplumsal ve siyasi ortamın genel bir tablosunu çizen ve romanın tematik izleÄŸini aktaran Göbenli, gerçek belgelere, kiÅŸilere ve olaylara dayanmasıyla romanın sol tarihini kayda geçen tarihsel bir bellek iÅŸlevi gördüÄŸüne deÄŸindi. Göbenli romana böyle bir iÅŸlev yüklenmesinin sebebini ise ÅŸöyle anlattı:

“Türkiye komünist hareketiyle ilgili anı kitapları dışında bilimsel araÅŸtırma, kaynak pek yoktur. Güven’de bunun nedenleri hakkında ipuçları verilir; gizlilik, sansür, baskı nedeniyle yazılı belge yoktur.  Türkali’nin daha 1944 yılında bu romanı yazmak istemesinin altında gelecek kuÅŸakların belleÄŸine sosyalist ve komünist hareketi, geçtiÄŸi süreçleri, koÅŸulları ve direniÅŸi kazımak istemesi yatmaktadır.”

Göbenli daha sonra Direnmenin EstetiÄŸi romanının yazıldığı dönemin Almanya’sının  toplumsal ve siyasi ortamına iliÅŸkin bilgiler verdi. Burada da yine dönemin Türkiyesi ile olan benzerlikleri vurguladı. Direnmenin EstetiÄŸi‘nde tarihsel belleÄŸin rolünü ise ÅŸu sözlerle açıkladı:

“Peter Weiss, romanında Kızıl Orkestra’nın tarihini karşıt bakışla anlatarak hem egemen tarih anlayışına karşı gelir hem de böyle bir tarihin varlığını ortaya çıkararak belleÄŸimize mal eder. Direnmenin EstetiÄŸi 1937’de Berlin’in Bergama Müzesi’nde baÅŸlar ve II. Dünya Savaşı’ndan sonra Almanyanın ikiye bölünmesiyle son bulur. Ancak geriye dönüÅŸlerle bir yandan solun tarihi ve geçmiÅŸteki sınıf savaşımları öte yandan antik çaÄŸdan baÅŸlayarak öncelikle resim ve edebiyat detayları, modernizm ve sosyalist gerçekçilik gibi sanat akımları sınıfsal bakışla ele alınmaktadır.  Bu romanın yüzyılın sanat eseri olarak nitelenmesinin baÅŸlıca nedeni roman olmanın dışında bir estetik ve sanat tarihi kitabı olmasıdır… Sanat eserleri geçmiÅŸteki acılar, direniÅŸ ve özgürlük savaşımları hakkında tarihsel belleÄŸin belgeleridir aynı zamanda. İncelenen sanat eserleri, farklı toplumsal konvansiyonlarda direniÅŸ anının belgeleridir.”

Mediha Göbenli’den sonra Direnmenin EstetiÄŸi‘nin çevirmenleriden ÇaÄŸlar Tanyeri  Direnmenin EstetiÄŸi’nin Türkiye’de Alımlanması baÅŸlıklı bir konuÅŸma yaptı. Bunu yaparken sözlü ve yazılı kaynaklardan yararlanacağını belirten Tanyeri, bu kaynaklardan çıkan sonuçların gerçeÄŸi tam olarak yansıtamayacağını ancak yine de romanın alımlanışına iliÅŸkin bir fikir verebileceÄŸini söyledi ve çeviri sürecinde romanın alımlanışı açısından aldıkları çeviri kararlarına iliÅŸkin açıklamalar yaparak konuÅŸmasına baÅŸladı. Çeviri kararlarını iliÅŸkin süreci  “Türkiye’deki okurun okuma alışkanlıkları, beklentileri de gözönünde bulundurularak metin mümkün olduÄŸunca anlaşılır ve okunur bir ÅŸekilde aktarılmalıydı. Bu açıdan da Direnmenin EstetiÄŸi‘nin Türkiye’deki potansiyel okuru  kim olacaktır,  romanın gönderme yaptığı edebi, siyasal ve sanatsal alan Türkiye’de ne kadar tanınmaktadır; Direnmenin EstetiÄŸi konuları, temaları ve anlatım biçimleri bakımından çaÄŸdaÅŸ Türk romanı normlarına ne kadar uymakta ve ne ölçüde bu normlardan ayrılmaktadır gibi sorulara cevap aradık. Bu soruların cevapları çeviri sürecini yönlendirmesi açısından önemliydi” sözleriyle anlattı. Türkiye’deki çeÅŸitli yayın organlarında romanla ilgili olarak yayınlanan haber ve yorumlardan yola çıkarak romanın Türkiye’deki olası alımlanma biçimleri üzerine düÅŸüncelerini  aktardı ve hali hazırda bu alımlama süreci devam ettiÄŸi için bu konuda net bir ÅŸey söylemenin zor olduÄŸunu, roman üzerine yayınlanan haber ve yorumların ortaklaÅŸamamasının da bunun göstergelerinden biri olduÄŸunu ancak yine de çıkan yorum ve haberlerin çokluÄŸuna dayanarak bu kitabın Türkçe’ye çevrilmesinin oldukça yerinde bir karar olduÄŸunun söylenebileceÄŸini belirtti. DiÄŸer taraftan, ÅŸimdiye kadar çıkan yazıların genelde edebiyat eleÅŸtirisi olarak karşımıza çıktığını, metnin ÅŸimdiye kadar hiç çeviri olarak gözönüne alınıp tartışılmadığını ve dolayısıyla bir bakıma, metnin çeviri olduÄŸunun unutulduÄŸu tespitinde bulundu ve espirili bir dille, bu durumun çevirinin baÅŸarısına yorumlanabilir mi acaba, diyerek konuÅŸmasını bitirdi.

Konferansın panel ve tartışma bölümünde tüm katılımcılar bir kez  daha söz alarak tartışılan konuların genel bir deÄŸerlendirmesini yaptılar ve dinleyicilerden gelen soruları yanıtladılar. Kısa bir aranın ardından, büyük bir bölümü Peter Weiss’la yapılan görüÅŸmelerden oluÅŸan, yönetmenliÄŸini Harun Farocki’nin yaptığı Örnek Olarak: Peter Weiss isimli film gösterimiyle konferans sona erdi.

Direnmenin EstetiÄŸi, Çevirenler: ÇaÄŸlar Tanyeri, Turgay Kurultay (2006)