Türkiye ilginç bir ülke, demeyeceÄŸim, ilginç bir ülke, ama canlı yayın araçlarının girdiÄŸi her yer öyle. Bir simültane çevirmen düÅŸünün, bir etkinlikte konuklar arasında çeviri yapmakla görevlendirilmiÅŸ olsun, daha sonra etkinlik bittiÄŸi halde konuklardan ayrılmasın, her gittikleri yerde onlardan bir ÅŸeyler çevirerek aktarsın, yemekte, özel evlerinde, plajda, artık onların hayatlarının bir parçası olsun.. iÅŸte o zaman çeviri ne kadar anlamsızlaşırsa, haber, yorum ve düÅŸünce gibi etkinlikleri böylesine anlamsızlaÅŸtırıyor canlı yayın araçları. SuskunluÄŸun, terbiyeyle donanmış bakışın soyunun tükenmesine, tıpkı Pandalar gibi soyunun tükenmesine yol açıyorlar; yakında sadece kitaplarda, sessiz filmlerde kalacak düÅŸünceli insan hali. Kendini cep telefonuna zincirlemiÅŸ, park yeri için aklından sayısız kaldırım kenarı geçiren, reklam levhalarına, sonsuz iÅŸarete, ekranlara bakakalmış insanın düÅŸünme lüksü yok.
Dolayısıyla, bir vakit Orhan Pamuk’un laf arasında deÄŸindiÄŸi ve bir daha hiç altını doldurmadığı iki cümle için sonsuz yorum girdabı yaratmış olan canlı yayın canavarı ya da medyanın, ÅŸimdi ödül alması karşısında yine ona ait olan (“benim satışlarımı kıskanıyorlarâ€) bir tanımlamayla cümle alemi kıvanç duyanlar ve kıskançlar, haset duyanlar, açgözlüler gibi sınıflamalara sokması ÅŸaşırtıcı deÄŸil. Åžaşırtıcı olan ÅŸey sessiz kalanlardan hoÅŸlanmamaları, örneÄŸin bunlardan biri olan CumhurbaÅŸkanı Ahmet Necdet Sezer’e ısrarla neden sessiz kaldığı sorusunu yöneltmeleri. Tuhaf ÅŸey, çünkü Pamuk’un bu ödülün baÅŸlıca aktörlerinden olan çevirmenlerini tebrik edip etmediÄŸini sormuyorlar, sevinci Türk tüketicilerle, okurlarla ya da edebiyat dünyasından kimselerle paylaşıp paylaÅŸmadığını da sormuyorlar (garip deÄŸil mi ödülün ardından Pamuk’un İstanbul’da yazar dostlarıyla bir kutlama yapmamış olması?) – baÅŸbakan tebrik ettiÄŸi halde, cumhurbaÅŸkanının neden tebrik etmediÄŸini soruyorlar. Durgunluk, canlı yayın canavarının sevmediÄŸi bir ÅŸey.
Oysa cumhurbaÅŸkanından önce, dünya tarihine aile adını unutulmayacak bir ÅŸekilde yazdırmış olan bir baÅŸka baÅŸkanın tebrik edip etmediÄŸine önem vermeleri daha anlamlı olurdu. BilindiÄŸi üzere, Pamuk’un uluslar arası ününe önemli ölçüde katkıda bulunanlardan biri de ABD baÅŸkanı Bush’tu. Bush, 2004 yılı içinde İstanbul’a gelmiÅŸ, Galatasaray Üniversitesi’nin bahçesinde BoÄŸaz Köprüsü ve Ortaköy Camisi’ni arkasına alarak bir televizyon konuÅŸması yapmıştı. GeniÅŸletilen OrtadoÄŸu, terör, Sovyet sonrası dünyada NATO’nun rolü, PKK terörü, Türkiye’nin Avrupa’daki yeri, demokrasinin önemi, demokrasi ve dinin uzlaÅŸması, İbrahim’in Evi’nde dinlerarası diyalog gibi birçok önemli olguya nasıl baktığını açıklayan konuÅŸmasını, Orhan Pamuk’un eserlerinin önemine dikkat çekerek sonlandırmıştı:
“The Turkish writer Orhan Pamuk has said that the finest view of Istanbul is not from the shores of Europe, or from the shores of Asia, but from a bridge that unites them, and lets you see both. His work has been a bridge between cultures, and so is the Republic of Turkey. The people of this land understand, as Pamuk has observed, that “What is important is not [a] clash of parties, civilizations, cultures, East and West.” What is important, he says, is to realize “that other peoples in other continents and civilizations” are “exactly like you.”
Ladies and gentlemen, in their need for hope, in their desire for peace, in their right to freedom, the peoples of the Middle East are exactly like you and me. Their birthright of freedom has been denied for too long. And we will do all in our power to help them find the blessings of liberty.
Thank you, and God bless the good people of Turkey.†(http://www.whitehouse.gov/news/releases/2004/06/20040629-4.html)
Dikkat ederseniz, bu konuÅŸma Türkiye, İstanbul’da yapıldığı halde buranın ve OrtadoÄŸu’nun dışındaki bir “bizâ€e sesleniyor (“Baylar bayanlar, umuda olan ihtiyaçlarında, barışa olan arzularında, özgürlüÄŸe olan haklarında, OrtadoÄŸu halkları tıpkız size ve bana benziyor”). Bu “biz†büyük olasılıkla ABD halkı, İngilizce konuÅŸanlar dünyası ve Bush’un politikasına destek verenler topluluÄŸu olmalı. Öyleyse, Bush Orhan Pamuk’un uluslar arası ününe çok önemli bir tarihte katkıda bulunuyor. Yalnız, dikkat çekilebilecek ÅŸu olgu da var: Türkiye ve Orhan Pamuk’tan bahsediyor, Türk edebiyatından deÄŸil, iki uygarlık arasında köprü olan ÅŸey, sadece Pamuk’un eserleri olarak tanımlanıyor.
Bush, Pamuk’u gerçekten okudu mu? Hangi çevirilerden okudu, çevirileri beÄŸendi mi? Acaba Kara Kitap’ın Güneli Gün tarafından yapılmış çevirisinin kötü olduÄŸunu belirterek yeniden çevrilmesini saÄŸlayanlardan biri o muydu? Pamuk hakkında edebiyat eleÅŸtiri yazılmasını teÅŸvik etti mi? Bush’un Pamuk’u anması, Bush karşıtı Amerikalılar için olumsuz bir deÄŸerlendirmeye yol açtı mı? Bunları yanıtlamak zor, fakat kendi baÅŸbakanımızın kitap okumaya vakit bulamadığını bilirken, Amerika baÅŸkanının Pamuk’u okumuÅŸ olduÄŸunu düÅŸünmek gurur verici: acaba kitapların özetini onun için kim hazırladı ve Pamuk’un adının konuÅŸma metninde yer almasını kim saÄŸladı?
Peki, Bush hâlâ Pamuk okuyor mu? Nobel’den sonra tebrik etti mi? Bilmiyoruz. Ama Beyaz Saray’ın Pamuk’un eserini yakından izlediÄŸi anlaşılıyor. 23 Aralık 2005 tarihinde BirleÅŸik Devletler Hükümeti’nin görüÅŸünü yansıtan ÅŸu açıklama yayınlandı:
23 December 2005
Renowned Turkish novelist Orhan Pamuk is on trial for an interview he gave in February to the Swiss magazine Das Magazin. The magazine quoted him as saying, “Thirty thousand Kurds and a million Armenians were killed in these lands and nobody but me dares to talk about it.”
Mr. Pamuk was referring to Kurds killed as a result of Turkish security operations targeting terrorist groups such as the P-K-K [Kurdistan Workers’ Party], and to what President Bush has referred to as the terrible tragedy that befell the Armenian community in Anatolia during the last years of the Ottoman Empire. Mr. Pamuk has been charged under Turkey’s criminal code for insulting the Turkish identity.
Mr. Pamuk is not the only person in Turkey facing such prosecution. Editor Abdullah Yildiz has been ordered to appear in court for publishing “The Witches of Smyrna,” a novel by Greek author Mara Meimaridi. According to press reports, the novel is set during the last years of Ottoman rule in the city of Izmir – known in Greek as “Smyrna” – and in some passages describes the city’s Turkish quarters as dirty.
Sara Whyatt is with the International PEN group, which campaigns for writers’ freedom of expression worldwide. She told Radio Free Europe/Radio Liberty that most writers and journalists “are accused for. . . .comments which have criticized the government or suggested human rights abuses by the army.” The prosecution of novelist Orhan Pamuk, she said, is “an absolutely clear-cut violation of Article Nineteen of the Universal Declaration of Human Rights, which protects the right to freedom of expression.”
The United States values its long friendship with Turkey, and President George W. Bush has called Turkey’s democracy “an important example for the people of the broader Middle East.” But as Secretary of State Condoleezza Rice has said, “The free flow of ideas is the lifeline of liberty.” Freedom of expression is a key element of democracy. The United States supports the right of people everywhere – including Turkey – to express themselves freely. (http://www.voanews.com/uspolicy/archive/2005-12/2005-12-23-voa3.cfm)
29 Aralık 2005’te Pamuk’a açılan ilk dava düÅŸtü. Bir ay sonra, 22 Ocak 2006’da bütün suçlamalar çekildi. Bush’un savunduÄŸu düÅŸünce ve konuÅŸma özgürlüÄŸünün önemi bir kez daha anlaşıldı.
Pamuk SöyleÅŸilerinin Çevirileri
DiÄŸer yandan, bütün bu süreçte, çeviriler ve yargı sürecinin arkaplanında, kanımca ÅŸaşırtıcı bir hikaye var.
Pamuk Das Magazin söyleÅŸisini, 5 Åžubat 2005’te yaptı. Bu söyleÅŸi İstanbul’da yapılmıştı, İsviçre’de yayınlandı, Türkçeye sadece iki cümle olarak çevrildi. Bu iki cümleden yola çıkılarak, Åžubat ayı içinde iki dava açıldı. Bu tuhaf durum, 19 Åžubat 2005 tarihli Turkish Daily News gazetesinde ÅŸöyle anılıyor:
Writer Orhan Pamuk allegedly says, ‘30,000 Kurds and 1 million Armenians had been killed in Turkey,’ a statement argued to constitute a crime according to the Turkish Penal Code.
“Pamuk has made groundless claims against the Turkish identity, the Turkish military and Turkey as a whole. I think he should be punished for violating Article 159 and 312 of the Turkish Penal Code,†said Pekmezci after filing charges at the Kayseri State Prosecutor’s office. “He made a statement provoking the people to hatred and animosity through the media, which is defined as a crime in Article 312.â€
Pekmezci claimed that Pamuk said, “30,000 Kurds and 1 million Armenians were killed in Turkey. Almost no one dares to speak out this but me, and the nationalists hate me for that.â€
Another charge has been filed by Kayseri Bar Association attorney Orhan Pekmezci against internationally renowned Turkish novelist Orhan Pamuk for statements he reportedly made during an interview with the Swiss daily Tagesanzeiger, published in the newspaper’s Feb. 6 issue, reported Anatolia news agency. (http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=6391)
Yani 17 Åžubat tarihinde açılan davada Pamuk’un sözleri Türkçeye çevrildiÄŸi kadarıyla konu ediliyor ve bunlar “söylediÄŸi öne sürülüyor,†“iddia ediliyor,†“bildirilen†olarak anılıyor. SöyleÅŸi çevrilmediÄŸi için, ya da tam çevrilmediÄŸi için rivayet sözkonusu. Ayrıca 301’inci maddenin adı geçmiyor.
Åžimdi Türkçeye hâlâ çevrilmemiÅŸ olan bu söyleÅŸinin çevresinde oluÅŸan gerilime bir bakalım. Pamuk’a beÅŸ kiÅŸinin dava açtığı belirtiliyor.
17 Åžubat 2005: merkezi Kayseri’de bulunan Anadolu İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek BirliÄŸi (ANASAM) baÅŸkanı Mehmet Özet, Kayseri Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunuyor.
18 Åžubat 2005: Kayseri Barosu avukatlarından Orhan Pekmezci Kayseri Cumhuriyet BaÅŸsavcılığı’na suç duyurusunda bulunuyor.
12 Temmuz 2005: mahpus Sebahattin Zorlu, Kırklareli Kapalı Cezaevi’nden Cumhuriyet Savcılığı’na gönderdiÄŸi mektupla suç duyurusunda bulunuyor.
23 Eylül 2005: Altemur Kılıç, İstanbul, ÅžiÅŸli Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunuyor.
25 Ekim 2005: Kemal Kerinçsiz, İstanbul, ÅžiÅŸli Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunuyor.
Öyleyse, çok ilginç. Temmuz 2005’e dek Pamuk’un Das Magazin söyleÅŸisinden dolayı üç dava açılmış. 23 Eylül’de bir dava daha açılıyor. Fakat ondan önce, 1 Eylül 2005’te Hürriyet gazetesinde yer alan bir habere göre, yazarın yayınevi, İletiÅŸim Yayınları bir basın açıklaması yaparak davaların ilk söyleÅŸiden yapılan bir çeviriden kaynaklandığını bildiriyor:
“Orhan Pamuk’a 3 yıl hapis istemiyle dava
Yazar Orhan Pamuk hakkında, İsviçreli bir gazeteciye Ermeni tehciri konusunda yaptığı açıklamanın çevirisinin Türkiye’de bir dergide yer alması üzerine ‘TürklüÄŸü alenen aÅŸağılama’ suçundan 3 yıla kadar hapis cezası istemiyle ÅžiÅŸli 2’nci Asliye Ceza Mahkemesi’nde açılan dava, 16 Aralık 2005 tarihinde görülecek.
İletiÅŸim Yayıncılık Gazetecilik Basın San. ve Tic. AÅž’den yapılan yazılı açıklamada, ‘Yazar Pamuk’un 2004 yılında İsviçreli bir gazeteci ile yaptığı röportajda, konuÅŸulan geniÅŸ konu yelpazesi içinde sorulması üzerine Ermeni tehciri konusunun nazik bir konu olduÄŸunu söylemek amacıyla, bu topraklarda ‘bir milyon Ermeni otuz bin Kürt öldürüldü’ ÅŸeklinde yapılan açıklamanın çevirisinin Aktüel Dergisi’nin 2005 yılı Åžubat-Mart sayısında yer aldığı’ hatırlatıldı. Bunun üzerine ÅžiÅŸli Cumhuriyet BaÅŸsavcılığı’nın konuya iliÅŸkin soruÅŸturma baÅŸlattığı ifade edilen açıklamada, soruÅŸturma sonucunda Pamuk hakkında, ‘TürklüÄŸü alenen aÅŸağılama’ suçunu düzenleyen yeni TCK’nın 301/1. maddesi uyarınca 6 ay ile 3 yıl arasında hapis cezası istemiyle 30 Haziran 2005 tarihinde kamu davası açıldığı belirtildi. Söz konusu davanın görülmesine, 16 Aralık 2005 tarihinde ÅžiÅŸli 2’nci Asliye Ceza Mahkemesi’nde baÅŸlanacağı bildirildi.
Açıklamada, aynı sözlere iliÅŸkin İstanbul Cumhuriyet BaÅŸsavcılığı’nca baÅŸlatılan soruÅŸturmada ise, Pamuk’un verdiÄŸi ifade de göz önüne alınarak ‘TürklüÄŸü alenen aÅŸağılama suçunun oluÅŸmadığı ve yeni TCK’nın 301. maddesinin son fıkrası uyarınca eleÅŸtiri niteliÄŸinde yapılan açıklamaların suç olamayacağı’ gerekçesiyle 1 Temmuz 2005 tarihinde ‘kovuÅŸturmaya yer olmadığı’ kararı verildiÄŸi belirtildi.â€
Sonra 25 Ekim’de bir suç duyurusu daha geliyor. Fakat bu Das Magazin söyleÅŸisiyle ilgili deÄŸil, Orhan Pamuk yeni bir söyleÅŸi yapmış ve bu da çevrilmiÅŸ:
“Anadolu Ajansı’nın haberine göre, Avukat Kerinçsiz tarafından hazırlanan suç duyurusu dilekçesinde, Pamuk’un 20 Ekim 2005 tarihinde Alman Die Welt Gazetesi’ne verdiÄŸi mülakatta, ”Adalet ve Kalkınma Partisi’ni Türk demokrasisi için tehdit olarak görmüyorum. Maalesef tehdit daha çok bazen demokratik geliÅŸmeyi engelleyen ordu” ÅŸeklinde beyanda bulunduÄŸu belirtildi.
Bu ifadenin, ”TürklüÄŸü, Cumhuriyeti, devletin kurum ve organlarını aÅŸağılama” suçunu düzenleyen yeni TCK’nın 301’inci maddesi kapsamında kaldığı belirtilen dilekçede, suçun Almanya’da iÅŸlendiÄŸi, ancak yabancı gazetede yayınlanan bu sözlerin 21 ve 22 Ekim tarihlerinde Türkiye’deki birçok gazetede de yer aldığı anlatıldı.†(http://www.bbc.co.uk/turkish/europe/story/2005/10/051026_orhanpamuk.shtml)
“Suç†yabancı bir ülkede iÅŸleniyor, fakat çevirilerinin Türkiye’de yayınlanması bunların dava konusu olmasına neden oluyor. (Amerika’da serbestçe yayınlanan Noam Chomsky kitaplarının çevirilerini yayınlamanın suç olması gibi; bu oldukça ÅŸaşırtıcı bir durum, çünkü dikkat edilirse bunları yayınlayan gazeteye dava açılmıyor, söz sahibine dava açılıyor.) Kendi payıma, son üç suç duyurusunu ilginç bulmuyorum, daha çok siyasi birtakım mecburiyetlerden açılmış gibi. Fakat ilk iki suç duyurusu, özellikle de ilki, kanımca, bunları yapanların kimliÄŸi açısından oldukça ilginç.
17 Åžubat 2005 suç duyurusuyla anılan ANASAM, Kayseri’de Sabit İnce tarafından kurulmuÅŸ. Bölgedeki yazarları birliÄŸe katabilmek için oldukça çalışmışlar. Sonuçta, Kayseri merkezli geniÅŸ bir kültür ağı oluÅŸturmuÅŸlar. İnce’den sonra birlik yönetimini Mehmet Özet almış ve suç duyurusunu yapan o. ANASAM’ın bir yayınevi var, bunun yanısıra Mehmet Özet de Geçit Yayınevini kurmuÅŸ. Bu yayınevinin (internetten derleyebildiÄŸim kadarıyla) geniÅŸ bir yayın listesi var:
Milli Mücadele’de Gaziantep, Ayhan Öztürk, 1994.
Türk dünyası: Nüfus, sosyal yapı, dil, edebiyat, Nevzat Özkan, 1997.
Taşıma Tekniği, 1998.
Dünden Bugüne Kayseri, 1998.
Dinler Tarihi AraÅŸtırma Yöntemleri, Ugo Bianchi, 1999.
Kayserili Divan Åžairleri, 1998.
Türk Halk Kültüründe HoÅŸgörü, Bayram Durbilmez, 2000, 2. bsm. 2003.
Kayserili Halk Şairlerinin Şiirlerinde Kıbrıs, 1988, 6. bsm. 2001.
Gesi BaÄŸları Türküsü, Haz. Seyit Burhanettin AkbaÅŸ-Mehmet Özet, 2001.
Türk Dilinin ÜstünlüÄŸü, Fars Dili ile KarşılaÅŸtırma, Cevat Heyet, 2002.
Dolayısıyla, bölgenin kültür hayatında etkili olan kimseler olduÄŸu anlaşılıyor suç duyurusunun arkasında. Bu duyuruyu yapan kiÅŸi, üniversite akademisyenlerinin kitaplarından halk ÅŸairlerinin kitaplarına dek birçok kitabın yayınını yapan bir yayıncı ve bölgenin etkili derneklerinden birinin baÅŸkanı. Bu garip bir ÅŸey, çünkü tuhaf bir durumu sergiliyor.
Pamuk, kitaplarının büyük kısmında tutucu ya da muhafazakar Anadolu’yu konu etti. Yeni Hayat bayilerle kuÅŸanmış Anadolu taÅŸrasında bir seyahati konu ediyor. Kara Kitap, İstanbul’un içinde yine bu Anadolu’nun bir yansımasını konu ediyor büyük ölçüde. Kar, baÅŸtan sona taÅŸra ve gurbetteki Anadolu’yu, yabancıların modernleÅŸtirdiÄŸi bir ÅŸehirde konu ediyor. Ve ÅŸimdi, Anadolu’nun İstanbul’da yapılıp İsviçre’de yayınlanan bir söyleÅŸideki sözleri dolayısıyla, İstanbul yazarını suçladığını görüyoruz. Ya da daha doÄŸrusu, bu söyleÅŸiden bir kısmın özellikle çevrilmesi dolayısıyla.
Bu bir zamandır süregiden özel bir çatışmanın kıvılcımlanmasına iÅŸaret ediyor olabilir mi? Belki de Anadolu ve İstanbul mücadele ediyor ve çevirinin özel bir rolü var burada; İstanbul küresel entelektüel ortama girdikçe, kozmopolitleÅŸtikçe çevirilerle besleniyor, çevriliyor ve bunları Anadolu’ya aktarıyor. Artık Anadolu’ya hem dünyanın çevirisi, hem de İstanbul’un çevirisi akıyor. Bu kuÅŸkusuz bir bakıma metafor, fakat bu metaforun PuÅŸkin’e kadar uzanan tarihsel bir arkaplanı var. PuÅŸkin’in 1830 yılında yazdığı bir ÅŸiir ÅŸöyledir:
“İstanbul’u övüyor ÅŸimdi gavurlar
Ama yarın demir ökçeleriyle
Uyuyan bir yılan gibi ezecekler onu
Ve çekip gidecekler bırakıp öylece
…
İstanbul Peygamber’in yolundan ayrıldı
Onu baÅŸtan çıkardı kurnaz Batıâ€
PuÅŸkin bu ÅŸiiri, Kafkas sürgünü sırasında, Erzurum seyahatinde yazmıştır. Aklında II. Mahmud’un reformları vardır, ÅŸiirde İstanbul’a yönelik bu eleÅŸtirileri getirenler Türkiye’nin DoÄŸuluları, Anadolulardır ya da yeniçerilerdir. PuÅŸkin’in bu ÅŸiiri I. Nikolay’ın Dekabristler ya da Aralıkçılar için yazdığı da yorumlar arasındadır, bunlar belirsiz. “PuÅŸkin bu ÅŸiirin Türkçe’den tercüme edildiÄŸini, kendisinin yazmadığını söyler.†Fakat PuÅŸkin’in bu 1830 ÅŸiiri ÅŸaşırtıcı biçimde, Orhan Pamuk’un gündemiyle örtüÅŸüyor. 17 Åžubat 2005 tarihli suç duyurusu, bu çerçevede yorumlanabilir.
Ama ayrıntılı yorumlara girmeye gerek yok. Çünkü yine dava konusu olan Die Welt söyleÅŸisinde Pamuk, içinde bulunduÄŸumuz sürecin çarpıcı bir çözümlemesini yapıyor:
Orhan Pamuk: Atatürk’ün reformları benim ailemin de dahil olduÄŸu bir toplumsal sınıfı ortaya çıkarıp meÅŸrulaÅŸtırdı: Yeni ve Batılı bir eÄŸitim almış, her ÅŸeyin ötesinde bu ülkeyi 30’lu ve 40’lı yıllarda yönetmiÅŸ bir elit. Ancak bu elit son on-on beÅŸ yılda kendi iç çeliÅŸkilerinin farkına vardı: Atatürk reformlarını ancak Yunanlılar karşısındaki zaferinin kendisine saÄŸladığı büyük itibarla gerçekleÅŸtirebilmiÅŸti. Arkasında ordunun tam desteÄŸi vardı ve yükselebilecek muhafazakar sesler –dindar kasabalılar, Kürtler, çiftçiler[in desteÄŸi] yoktu. Atatürk demokrasinin içinde büyük bir rol oynamadığı -Avrupa’da da oynamıyordu- bir çevrede hareket ediyordu. Åžimdi Kemalist sınıf yarılmış durumda: Türkiye’yi hala Avrupa’nın bir parçası olarak görüyor, ama Anadolulu sınıfın yükseliÅŸi onu rahatsız ediyor.
Die Welt: Atatürk Türk ulusunu neredeyse icat etmiÅŸti.
Orhan Pamuk: Ve bu yüzden tipik Kemalistin göÄŸsünde iki ruh vardır: Biri milliyetçi, diÄŸeri Batıcı. Ama Avrupa’nın modernliÄŸine ulaÅŸmak isteniyorsa gerçek bir demokrasi kurmak gerekir: Meclisin üzerinde bir güç olmamalıdır. Egemen sınıfın yarısından fazlası askeriyenin ve bürokrasi aygıtının gücüne güveniyordu ve ÅŸimdi de zaman zaman AB ile karşı karşıya geliyorlar. Bazı milliyetçiler bazen Türkiye’yi istikrarsızlaÅŸtırabilecek kadar sorumsuz oluyorlar – AKP’yi yok edebilme umuduyla. Kimileri daha iyimserler ve gerçek bir demokrasinin Türkiye’de sekülarizmi yıkmayacağını düÅŸünüyorlar. Bunlar gerçek sol-liberaller ve ben onlardan biriyim.
Die Welt: Türkiye’nin AB yoluyla fazla Batılı olmasından korkmuyor musunuz? İstanbul’da daha ÅŸimdiden Starbucks açıldı.
Orhan Pamuk: Elbette zenginleÅŸirse Türkiye daha Batılı olacak. AB yüzünden deÄŸil, küreselleÅŸme yüzünden. Kimilerinin, Türk geleneklerini yıkacağını düÅŸüneceÄŸi birçok ÅŸey gelecektir. Ben buna sevinmiyorum. Ama ifade özgürlüÄŸü, demokrasi ve bilinç de geliÅŸecektir. Ve kültür 200 yıldır sürekli bastırıldığı için, buna ikna oldum, Osmanlı-Türk kültürünün Starbucks’ın büyük rol oynamasına izin vermeyecek derecede canlanması söz konusu olacaktır. (http://www.welt.de/data/2005/10/20/791216.html)
Karmaşık bir durum: Türkiye’nin istikrarsızlaÅŸmasından kaygı duyan, saf demokrasinin çözümü getireceÄŸine inanan, Osmanlı-Türk kültürünün uluslar arası tekellerle birlikte canlanacağına inanan bir sol-liberal. Kendisine kimlerin dava açtığını anlıyor olmalı: ilk kez Cumhuriyet döneminde Osmanlı aristokrasisinden bağımsız olarak iktidar elde etme ÅŸansı bulabilmiÅŸ, fakat bu aristokrasinin (ya da egemen sınıfın) yeniden canlanıp uluslar arası uzlaÅŸmaya girmesiyle bu tarihi fırsatın elinden kaçtığını gören, Batılı eÄŸitim almış Anadolu eliti. Bu yukarıdaki sözlerden biraz önce, Pamuk, AKP iktidarını demokrasi için bir tehdit olarak görmediÄŸini söylüyor; tıpkı Bush’un kendisini Batı kültürü için bir tehdit olarak görmediÄŸini ima etmesi gibi.
Bu çatışma önümüzdeki günlerde Orhan Pamuk dışında birçok kanaldan devam edecek, çözümü çok zor olacak. Çünkü 200 yıldır, yani neredeyse III. Selim’den beri bastırılan kültürün uluslar arası kültürle kaynaÅŸmasının olumlu sonuç vereceÄŸine dair olumlu iÅŸaretler yok. Aristokrasi kalelerini inÅŸa etti ve sermaye ve elitler arası mücadelenin ağırlığı sıradan insanların üzerine biniyor. Sıradan insanlar arasında çevirmenler de var: günlük hayatla mücadele eden, bu mücadelede çevirileriyle aracılık eden, yargıya götürülen ve sorumlu tutulan çevirmenler. Acaba onların konumu ne: eski elitin içinde mi yer alıyorlar, yoksa “yükselen Anadolu sınıfının†mı? Yargı önünde hangi rolü üstlenecekler: elit mi, yoksa iÅŸçi mi? Bush ya da Amerikan Hükümeti onlar için de açıklama yapacak mı? Ama en önemlisi, çalışmaları yüzünden yargı önüne çıkabildikleri ortada, peki Nobel ödülünde onlara da yer var mı? Belki de, en azından edebiyat açısından bu artık sözkonusu olmaz: çünkü öyle görünüyor ki, Orhan Pamuk küresel edebiyat piyasasına girmek için Türkçe yazmakta direnen son yazarlardandı, onun ardından gelen kuÅŸak doÄŸrudan uluslararası bir dilde yazıp kendini Türkçeye çevirtmeyi yeÄŸliyor.
(Not: PuÅŸkin ÅŸiiriyle ilgili bölümün kaynağı, Emine İnanır’ın “A.S. PuÅŸkin’in Yapıtlarında Türk ve DoÄŸu Motifleri†adlı 1999 tarihli çalışmasıdır. Åžiirin çevirisi Ataol BehramoÄŸlu’na aittir. Die Welt çevirisi için sevgili Bahadır Vural’a teÅŸekkür ederim. George Bush’un konuÅŸmasının tam bir çevirisi Zaman gazetesinde yer alıyor. Çeviri bazı yerlerde vurguyu deÄŸiÅŸtirmiÅŸ olmasının dışında eksiksiz, hatta fazlalığı bile var. “İbrahim’in Evi” “Hz. İbrahim’in Evi” olmuÅŸ, ya da Bush’un “Tanrı Türkiye’nin iyi halkını korusun” diye bitirdiÄŸi yere, “Tanrı Türkiye’nin güzel halkını korusun, Amerikan halkını korusun” diye bir ekleme yapılmış.)
Güncelleme, 22.10.2006: Åžu yaklaşıma pes denir doÄŸrusu, yazar hem ÅŸaÅŸkınlık verici bir ÅŸekilde, Pamuk’un söyleÅŸileri nedeniyle Nobel’i almış olabileceÄŸini düÅŸündürüyor, hem de CumhurbaÅŸkanının “bilinç” derinliÄŸini konu ediyor: “Bizde ise susan bir CumhurbaÅŸkanı var… Yakın kaynaklar bu sessiz tavrın “son derece bilinçli olduÄŸunu” söylemiÅŸler. Herhalde kastedilen kelime ‘bilerek’ olmalıydı, çünkü ‘bilinç’ De Gaulle’de var olan ilave bir derinlik gerektirir ve bir CumhurbaÅŸkanı’nın kendi ülkesinin kalibresini yükseltecek böylesine önemli bir fırsatı elinin tersiyle reddetmemesi beklenir. SöylendiÄŸine göre CumhurbaÅŸkanı “tarih bilinci, devlet yönetme ilkeleri ve yüksek sorumluluÄŸu” nedeniyle susmuÅŸ. Buradaki ‘tarih bilinci’ gerçekte tarihte ne yaÅŸandığı deÄŸil, milli tarih tezinin sahiplenilmesinden ibaret; ‘devlet yönetme ilkesi’ resmi devlet tezinin fikir özgürlüÄŸünden, yaratıcılıktan ve uluslararası insani prestijden daha üstün olduÄŸunu ima etmekte; ‘yüksek sorumluluk’ ise resmi görüÅŸün kıskacında kalmış bir cumhurbaÅŸkanını akla getiriyor… DendiÄŸine göre CumhurbaÅŸkanı’nın ‘bu ülkede ÅŸu kadar kiÅŸi öldürüldü’ sözünü unutma lüksü yokmuÅŸ. Peki, söz konusu ölümlerin bizzat kendisini unutma lüksü var mı?”
