7 ARALIK 2006 PERÅžEMBE
İLK GÜN I. OTURUM
Oturum Başkanı: Turgay Kurultay
Michaela Wolf: “Çeviri Sosyolojisi Açısından Güç ve Etik†/ “Power and Ethics from the Perspective of Translation Sociologyâ€
Sevcan Yılmaz: “Kimlik, İdeoloji, Etikâ€
Toplantının ilk konuÅŸmacısı, toplantıya Avusturya’dan katılan Michaela Wolf oldu. Çeviribilim alanında etik ve sosyoloji ağırlıklı çalışmalar yapan Wolf, “Güç ve İstenç: Çeviri Sosyolojisi ve Kültürbilim Açısından Etik ve Güç Arasında Çeviri†baÅŸlığıyla İngilizce bir bildiri sundu. Bildirinin Türkçe çevirisi eÅŸzamanlı olarak duvara yansıtıldı. Wolf’un bildirisi Nietzsche, Michel Foucault, Homi Bhabha, Anthony Pym ve Pierre Bourdieu gibi kuramcıların kavram ve çalışmaları çerçevesinde güç ve çeviri iliÅŸkilerini ele aldı. Çeviri kararları, görünürlük gibi kavramlar çerçevesinde gücün ya da iktidarın kimde olduÄŸunu sorguladı.
Wolf’un ardından söz alan Sevcan Yılmaz, slayt sunumu eÅŸliÄŸinde, etkileyici bir konuÅŸma sundu. KonuÅŸmasına baÅŸlangıç noktası olarak İlk Günah geleneÄŸini alan Yılmaz, İlk Günah çerçevesinde Adem, Havva ve Tanrı arasındaki güç iliÅŸkisini deÄŸerlendirdi. EtiÄŸi belirleyenin güç sahibi olan olduÄŸunu vurgulayarak, etiÄŸin farklı dışavurumlarını ele aldı. Çeviri kararı, çeviri süreci ve çevirinin sunumu sırasında farklı etik anlayışlarının söz konusu olabildiÄŸini; ideoloji ve etik iliÅŸkisinin çeviriye ve çevirmene farklı düzeylerde etki ettiÄŸini örneklerle dile getirdi. KonuÅŸmasının sonunda çarpıcı, beklenmedik bir örnek verdi: Ekrana bir Örümcek Adam resmi yansıtarak, çevirmeni Örümcek Adam’a benzetti: kendi kendini bütün ÅŸehrin güvenliÄŸinden sorumlu kılarken, hep yalnız kalan, sadece bir hata yaptığı zaman basına konu olan bir kahramana.
İLK GÜN II. OTURUM
Oturum Başkanı: Alev Bulut
İsmail Kaplan: “Yeniden Sömürgecilik Çağında Çevirmen EtiÄŸiâ€
Taner Karakoç: “Evrimin Çevirmenleriâ€
İkinci oturumda, Taner Karakoç, “Evrimin Çevirmenleri†baÅŸlıklı bildirisinin çerçevesini “bir çocuk kaçırma olayının evrim kuramına kadar birçok ÅŸeyi nasıl tetiklediÄŸini öÄŸrenmek†olarak belirledi. Galapagos takım adalarına giden bir kaptanın yerlilerle yaÅŸadığı bir anlaÅŸmazlık sonucunda yerli çocukları rehine alması, bu rehineleri çevirmen olarak yetiÅŸtirmesi ve daha sonra İngiltere’de eÄŸitim alan bu çevirmenlerin doÄŸdukları yerlere yabancılaÅŸmasının hikayesini çok çarpıcı, neredeyse ürpertici bir netlikle anlattı.
İsmail Kaplan’sa bir bakıma bu hikayenin güncel bir deÄŸiÅŸkesini anlattı. 19. yüzyılın sömürgecilik çağı olduÄŸunu, 20. yüzyılda sömürgeci sistemin yıkılmaya baÅŸladığını söyleyerek baÅŸladı sözlerine. Sömürgeci sistemin yıkılışının Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesiyle baÅŸladığını ve en uç noktada Güney Afrika’daki ırkçı yönetimin devrilmesiyle zirveye ulaÅŸtığını belirtti. Bunun ardından özgürlük çağının baÅŸlayacağını umduÄŸumuz bir noktada, yeniden sömürgecilik çağının baÅŸladığını ve Irak İşgali, BOP gibi örneklerde bunun en uç örneÄŸini gördüÄŸümüzün altını çizdi.
SömürgeciliÄŸin bir mafya imparatorluÄŸu olduÄŸunu belirten Kaplan, fakat aslında yeniden sömürgecilikle yayılan zorbalığın uluslar arası suç olduÄŸunu, bu çerçevede sömürgecilerin aracı olarak çevirmenlerin devreye girebildiÄŸine dikkat çekti. “Çevirmenler, çeviri uzmanları, çeviri topluluÄŸu kendi etiÄŸini bu geliÅŸmeler ışığında çizdi.â€
Çevirmenlik mesleÄŸinin temel görevinin halklar arasında diyalogu saÄŸlamak, monologu engellemek olduÄŸunu söyleyen Kaplan, okullarda çevirmen adaylarına 9 Aralık 1998 tarihli İnsan Hakları belgesinin meslek etiÄŸi kısmının aktarılmasının gerekliliÄŸi üzerinde durdu. Irak Kaplan, iÅŸgali sırasında çevirmenlerin (ya da çevirmen adını taşıyan kimselerin) iÅŸgalcilerin yanında çalıştığına, onların emirlerini aktarmakla görevlendirildiÄŸini hatırlatarak, “savaÅŸ suçu ve insanlık suçu yapıyor çevirmenler, biz buna razı mıyız?†diye sordu.
İsmail Kaplan’ın konuÅŸmasına yöneltilen itirazlardan iki tanesi önemliydi. Birincisi, Irak iÅŸgali sürecinde dilsel aracılık yapan herkese çevirmen denilemeyeceÄŸini ve Irak’ta meslek olarak çevirmenlik yapan çok sayıda insanın sorgusuz öldürüldüÄŸünün belirtilmesiydi. İkincisi de, konuÅŸmanın sonunda bir film gösterilmesinin, dinleyicileri bir ÅŸekilde koÅŸullandırması nedeniyle yanlış olduÄŸu yönündeki eleÅŸtiriydi. Bu eleÅŸtirilere karşılık Kaplan, her koÅŸulda çeviri öÄŸrencilerine mesleki sorumluluklarının hukuki boyutlarının aktarılması gerektiÄŸinin önemli olduÄŸunu belirtti ve iÅŸgalcilerle iÅŸbirliÄŸine girerek iÅŸbirliÄŸi yapanları çevirmen saymamayı önerdi.
İLK GÜN III. OTURUM
Oturum BaÅŸkanı: Nilüfer Tapan
Hasan Anamur: “Çeviri EtiÄŸi ve Çevirmen SorumluluÄŸuâ€
Aslı Biçen – Erkal Ünal: “İdeal Etik-İmkansız Etikâ€
Hüseyin Can Erkin: “Çeviri EtiÄŸi BaÄŸlamında İkinci Dilden Çeviri Olgusuâ€
Hasan Anamur, çevirmenin çeviriye yönelik sorumluluk sınırlarını ele alan konuÅŸmasında, birçok soru dile getirdi. “Yazarın bilgisi ve onayı dışında çevirmen istediÄŸince deÄŸiÅŸtirme yapabilir mi? Bunun önünde etik engeller var mı?” EÅŸdeÄŸerli çeviri yapan bir çevirmenin deÄŸiÅŸiklik yapması durumunda ne ölçüde sorumsuz sayılacağını sorgulayan Anamur, uluslararası çeviri örgütlerinin belirlediÄŸi, belli deneyimlere dayanan etik kuralların üzerinde durarak, çevirmenin yasa karşısındaki sorumsuzluÄŸunun sınırlarının özenli belirlenmesi gerektiÄŸini belirtti. Anamur, çevirmenin yapıtın anlamını yorumladıktan sonra eÅŸdeÄŸerli bir çıkış metnini yeniden oluÅŸturma yeteneÄŸine sahip kiÅŸi olarak tanımlanabileceÄŸi üzerinde durdu. Bu çerçevede, çevirmenin kasıtlı olarak eksik bilgi aktarmaması, yanlış bilgilendirmemesi ya da hiç bilgilendirmeme yoluna gitmemesi gerektiÄŸini dile getirdi. Anamur, ilginç bir örnekle, çevirmenin bazen KruÅŸçef’in BirleÅŸmiÅŸ Milletler’de bir keresinde yaptığı gibi, söylediklerinin iyice anlaşılması için gerekirse çıkarıp ayakkabısını kürsüye vurması gerebileceÄŸini söyledi.
Aslı Biçen ve Erkal Ünal’ın birlikte yaptıkları sunumda, çevirmenliÄŸin mesleki güçlükleri üzerinde duruldu. Biçen, kitap çevirisinin meslekleÅŸmesi gerekli mi sorusunu yöneltti. Piyasanın kötü bir durumda olduÄŸunu ve çeviri iÅŸinin bu ortamda hobi olabileceÄŸini belirtti. “Yayınevinin ayda beÅŸ kitap yayınlaması lazım, çevirmen açığı oluyor, bu açığı öÄŸrenciler kapatıyor, çevirilerin büyük kısmı da sorunlu geliyor.†“Yayınevleri çevirmeni taÅŸeron olarak kullanıyor ve yayınevleri bu iÅŸlere saygı duymuyor, çevirmenlere karşı saygısızca bir tutum geliÅŸtiriyorlar. .. Bu kadar itibarsız konumdayken ahlaki bir figüre dönüÅŸemiyor çevirmen. Söz hakkı editörlerde, kandi yaptığı çevirinin hakkını veremiyor çevirmen.†Biçen, bu çerçevede Çev-Bir adlı kitap çevirmenleri birliÄŸinin neden kurulduÄŸunu anlattı ve bir çeviri etiÄŸi olacaksa, bunu kuracak olanların çevirmenler olduÄŸu görüÅŸünü dile getirdi.
Japonca uzmanı ve çevirmeni olan Hüseyin Can Erkin, konuÅŸmasında Japon dili eserlerinin ikinci dilden, özellikle İngilizceden yapılan çevirilerinin yaratığı sorunlar üzerinde durdu. Japonca sözdizimi ile Batı dillerinin sözdizimi arasında fark olduÄŸunu, bu farkın ikinci dil çevirilerinde anlaşılmazlığa yol açtığını örneklerle dile getirdi. Japonca bir eserin Türkçe çevirisinde “Lord†gibi sözcüklere rastlamanın, “arslan aÄŸzı†gibi bir çiçeÄŸin “ot†halini almasının ikinci dillerden yapılan çevirilerin yol açtığı yoksullaÅŸtırmadan kaynaklandığını belirtti.
İLK GÜN IV. OTURUM
Oturum Başkanı: Emel Ergun
Sakine Eruz: “Noter Çevirilerinin Etik Boyutuâ€
Rafet Saltık: “Çeviri Veri Tabanlarının Kullanımının Etik Boyutuâ€
Faruk Atabeyli: “Teknik Çeviride Ticari Çıkar ve Etikâ€
Doç. Dr. Sakine Eruz, Türk felsefeci İoanna Kuçuradi’den yaptığı etik konulu alıntılarla baÅŸladı sunumuna. Uzmanlık çevirilerinde çevirmen noter iliÅŸkisi üzerinden etik iliÅŸkileri sorgulayan konuÅŸmasında, Eruz, EtiÄŸin çevirmen ve iÅŸveren açısından farklı düzeyleri olduÄŸunu çeÅŸitli ÅŸema ve örneklerle sergiledi.Resmi kurumların, noteri bir tür etik denetim mekanizması olarak kullandığını dile getiren Eruz, noterin onayladığı çevirinin güvenilirliÄŸinin neye dayandığı konusunu bir soru olarak belirledi.
Oturumun ikinci konuÅŸmacısı ve Trados adlı çeviri programının Türkiye dağıtımcısı olan Rafet Saltık, konuÅŸmasında endüstriyel çeviri çalışmaÅŸlarında çeviri belleÄŸi veri tabanlarının kullanımının etik boyutu konusunu ele aldı. Veri tabanlarının daktilodan bigisayara uzun tarihçesini ele alan Saltık, bilgisayar destekli çevirinin matbaa devrimine benzer bir devrim olduÄŸu görüÅŸünü dile getirdi.
Üçüncü konuÅŸmacı Faruk Atabeyli, teknik metinleri edebi, düÅŸünsel metin dışındaki her metin diye belirleyerek. Buların çeviri süreçlerinin ticari süreçler olduÄŸunu belirtti. “Çeviri bürosu içindeki çevirmen etik bir durumla sıkça karşılaÅŸmamakta, büronun etik anlayışını kurallara uyması ölçüsünde benimsemektedir.†Serbest çevirmenin de etik kararlarını, örneÄŸin metnin belli bir bölümünü atlamama kararını iÅŸ sorumluluÄŸu çerçevesinde, tekrar iÅŸ alabilmek üzere verdiÄŸini belirten Atabeyli, genel olarak kullanmalık metinlerde etiÄŸin yeri olmadığını, burada etiÄŸin kuralların doÄŸru uygulanması, kural olmayan yerde istiÅŸareye baÅŸvurulması olduÄŸunu öne sürdü. “Kapitalizmde etiÄŸe yer yoktur.†Atabeyli, etik tartışmalarının sisteme yönelik olarak ÅŸirketlerde görülen denel bir güvensizlikten kaynaklandığını belirtti: “Çevirmen olarak benim etiÄŸim yok. Sadece kuralları uyguluyorum.â€
8 ARALIK 2006 CUMA
İKİNCİ GÜN I. OTURUM
Oturum BaÅŸkanı: Işın Bengi-Öner
Turgut AÄŸar: “İfade ÖzgürlüÄŸü ve Çeviri EtiÄŸine Hukuksal Bakışâ€
Meral Camcı: “Çevirmen 301. maddeden Yargılanma(ma)lı mı? Çevirmen Sorum(suz)luÄŸunun Açılım ve Sınırlarıâ€
Turgut AÄŸar, ifade özgürlüÄŸünün iki boyutu üzerinde durdu: ifadenin özgürlüÄŸü ve o görüÅŸü öÄŸrenmek isteyenlerin özgürlüÄŸü. İfade özgürlüÄŸünün büyük ölçüde uygulanabildiÄŸi Avrupa uygarlığının, bu açıdan en belirgin belgelerinden birinin AİHM kararları olduÄŸunu belirten AÄŸar, AİH sözleÅŸmesinin 10. maddesinde ulusal sınırlar dikkate alımaksızın herkesin ifade özgürlüÄŸüne sahip olduÄŸunun açıklandığını dile getirdi. Bu çerçevede, Türkiye’de çevirinin neden yargılandığını sorgulayan AÄŸar, sorunun çevirinin hem eser hem de iÅŸleme eser olarak tanımlanmış olmasından kaynaklandığına dikkat çekti. AÄŸar, çevirmenin hukuken sorumlu tutulamayacağı, onu yargılamanın hukuka aykırı olduÄŸu görüÅŸünü dile getirdi.
Meral Camcı, çevirmenlerin yargılanması konusunu iki farklı açıdan ele aldı. Çevirmenlerin ifade özgürlüÄŸü açısından hukuken yargılanmalarının yanlış olduÄŸunu belirten Camcı, buna karşın, çevirmenlerin bunun için dile getirdikleri yaklaşımın çevirmenin eser sahipliÄŸi fikriyle çeliÅŸtiÄŸini söyledi. “Çevirmen eseri aslına sadık bir ÅŸekilde aktarır, sadece aracıdır denemez†diyen Camcı, “Çevirmen mülkiyetsiz ve sorumsuz mudur? Metin üzerinde hak ve sorumlulukları nelerdir? Kamusal alandaki yeri nedir? Marjinal düÅŸünceyi çevirmekte özgür müdür?†gibi çeÅŸitli sorular yöneltti. Çevirmenin karşı olduÄŸu metinleri de çevirebileceÄŸini hatırlatan Camcı, çeÅŸitli örneklerle zenginleÅŸtirdiÄŸi konuÅŸmasını etik tutumun aynılıkla deÄŸil farklılıklar, baÅŸkalıklar üzerinden belirlenmesi, gerekirse yargılanmayı kabullenmek gerektiÄŸini hatırlattı.
İKİNCİ GÜN II. OTURUM
Oturum Başkanı: Elif Daldeniz
Hans Vermeer: “Etik: EleÅŸtirel Yaklaşımlar†/ “Ethics: Critical Approachesâ€
Ferda Keskin: “Dil ve Etikâ€
Hans Vermeer otopoetizm ve hassaslık gibi iki kavram üzerinde geliÅŸtirdiÄŸi konuÅŸmasında, etiÄŸin biyolojiyle baÄŸlantısı üzerinde durdu. Sinir uçları ve nöronların uyarılmasının bir sonucu olarak verilen kararın etik düzlemine çekilmesinin karmaşık boyutları çerçevesinde geliÅŸtirdiÄŸi sunumunda, ayrıca çeviride etik kararın toplumsal ya da biyo-toplumsal düzlemde çeÅŸitlilik gösterebileceÄŸini vurguladı.
Ferda Keskin toplantıya katılamadı.
İKİNCİ GÜN III. OTURUM
Oturum Başkanı: Mine Yazıcı
Yusuf Eradam: “Saftirik Seyyah Çevirir Gezer! – Gullible Travels Translatingâ€
Necdet Neydim: “Türkiye’de Klasikler: Çevirmeni Olmayan Çevirilerâ€
İlk konuÅŸmacı Yusuf Eradam, çok zengin çevirmenlik deneyimlerini canlı, neÅŸeli bir üslupla aktardı. ÇevirmenliÄŸi meslek olarak kabul etmekte güçlük çekenlerle çok sık karşılaşıldığını ortaya koyan küçük ürkütücü ve neÅŸeli hikayeler aracılığıyla, genç çevirmenleri gelecekteki çeviri kararları konusunda ince bir ÅŸekilde uyardı.
Necdet Neydim, konuÅŸmasına çocuk edebiyatının Batı’da ve Türkiye’de geliÅŸim tarihini deÄŸerlendirerek baÅŸladı. Osmanlı Devleti’nde ilk çocuk edebiyatının çeviri yoluyla çıktığını belirten Neydim, ilk çevirilerin günümüzde de sıkça çevrilen Robinson Crusoe ve Güliver’in gezileri olduÄŸuna dikkat çekti. Cumhuriyet döneminin modern insan tipi yaratma sürecinde çevirilerin önemli rolü olduÄŸunu, bu sürecin 1960’lara dek sürdüÄŸünü; 1960 sonrasında sol anlayışın öne çıktığını, sol ideolojinin klasikleri idealist saymaya, alternatif çeviriler yapmaya, yerli eserler yazdırmaya yöneldiÄŸini belirtti. “Klasikler modernleÅŸme aracı olarak her dönemde kutsanarak yeniden teÅŸvik edildi ve 1990’larda bu süreç dini çevirilerle yeni bir aÅŸamaya girdi.†Klasiklerin 130 yıldır yayınlanıyor olması üzerinde duran Neydim, günümüzde klasik eser yayıncılığı yapan 100’den çok yayınevi bulunduÄŸunu, bunların 50 tanesinin set olarak klasik eser yayınladığını söyledi. Jules Verne’in ilk Türk çevirmeni Ali İhsan Tokgöz’ün Verne’nin ölümünden sonra yazdığı bir yazıda, çevirmenin ne kadar üzüntülü ve aynı zamanda Verne çevirmeni olmuÅŸ olmaktan kıvançlı olduÄŸunu aktardıktan sonra, günümüzde çevirmen ismi olan, olmayan çeÅŸitli klasik eser yayını örneklerini içeren zengin bir slayt sunumu yaptı. Neydim, konuÅŸmasının sonunda günümüzde yayınlanan klasik eserlerin çoÄŸunun birbirinde farklı olduÄŸunu, bu yayınlar arasında “yayıma hazırlayanâ€, “çevirmenâ€, “türkçesi†gibi çeÅŸitli isimlerle anılan çok fazla yayın olduÄŸunu ve buların hangisinin çeviri olduÄŸunu belirlemenin güç olduÄŸunu vurguladı.
Yrd. Doç. Dr. Betül Parlak, bu oturuma çevirmenin etik sorumluluÄŸunu, Chesterman’ın yaklaşımını merkeze alan bir çerçevede ele alan sunumuyla katıldı.
İKİNCİ GÜN IV. OTURUM
Oturum Başkanı: Alev Bulut
Betül Parlak, Özge Çelik, Åžilan Evirgen, Sabri Gürses
“ÇeÅŸitli Örneklerle Çeviri İntihalleriâ€
İntihal oturumunda, Özge Çelik ve Åžilan Evirgen, çeÅŸitli yayınevlerinin çevirileri çerçevesinde, intihal metninin stratejisini, nasıl kurulduÄŸunu ve ne ÅŸekilde tanınabileceÄŸini ele aldılar. Sabri Gürses intihal yayıncılığının ekonomik boyutlarını ve yol açtığı kültürel yıkımı deÄŸerlendirdi. Yrd. Doç. Dr. Betül Parlak, bir önceki oturumdaki sunumundan yola çıkarak intihale yönelik genel kuramsal çerçeveyi çizdi. KonuÅŸmalarda konu edilen intihal örneklerinin bir kısmı çoÄŸaltılarak dinleyicilere dağıtıldı.
İKİNCİ GÜN V. OTURUM
Oturum Başkanı: Sakine Eruz
Genel DeÄŸerlendirme
Toplantının deÄŸerlendirme oturumunda, çeviri etiÄŸinin konuÅŸmalarda altı çerçevede ele alındığı saptandı. Bunlar aÅŸağıdaki gibi belirlendi ve genel bir deÄŸerlendirme tartışması yapıldı.
İki günlük oturum, geç bir vakitte, kalabalık bir genç izleyici topluluÄŸunun neÅŸeli alkışlarıyla, bir sonraki sempozyumun konusuna iliÅŸkin önerilerle sona erdi.
(İlk günün ilk oturumu basında özel bir ilgi gördü. Sevcan Yılmaz’ın sunumunda günümüzde birçok çevirinin ikinci dil çevirisi olduÄŸuna dikkat çekmesi ve çevirmen için Örümcek Adam benzetmesini kullanması basında yer aldı. “Çeviriler Orijinal Dilinden Yapılmıyor“, 07.12.2006)
