TDK, 22-23 Ekim 1993 tarihinde, “Türk Gramerinin Sorunları” baÅŸlıklı bir toplantı düzenlemiÅŸti. Bu toplantının açılış konuÅŸmasını, Prof. Dr. Zeynep Korkmaz yapmış ve konuÅŸmasında genel olarak Türkiye Türkçesinin gramerleri tarihçesine ve genel sorunlara yer vermiÅŸti. KonuÅŸmasının bir noktasında dile getirdiÄŸi sorun, Türkiye’de entelektüel çalışmaların temel sorunu olarak görünüyor: “Bizde, Batıda olduÄŸu gibi herhangi bir konuda araÅŸtırma yapan kimsenin, o konu üzerinde çalışan veya yetki sahibi olan diÄŸer meslektaÅŸlarının görüÅŸlerini de alarak konuları daha kapsamlı biçimde olgunlaÅŸtırma geleneÄŸi pek yaygın olmadığı için, bugün ister istemez çözüm bekleyen birtakım gramer sorunları ile karşı karşıya bulunuyoruz.” AÅŸağıda bu konuÅŸma metni yer alıyor:
“Sayın baÅŸkan, deÄŸerli meslektaÅŸlarını, sevgili gençler,
Türk Dil Kurumu’nca düzenlenmiÅŸ olan Türk Gramerinin Sorunları toplantısına hoÅŸ geldiniz. Hepinizi sevgi ve saygılarımla selâmlıyorum.
Hepimizin yakından bildiÄŸi gibi. bir dilin yazı ve edebiyat dili olarak devamını ve geliÅŸmesini saÄŸlayan iki önemli dayanağı vardır. Bunlardan bin o dilin bütün söz varlığını içinde toplayan sözlüÄŸüdür. Öteki de dilin kelimelerini söz hâline getiren, o dilin yapı ve iÅŸleyiÅŸindeki çeÅŸitli kuralları içine alan grameridir. Sözlük ve gramerler, dili nesiller arasında unutulmaktan kurtaran ve onları biribirine baÄŸlayan baÄŸlardır.
Türk dilinin bütünüyle bir yazı ve edebiyat dili olarak en azından 1300 yıllık bir tarihi vardır. EÄŸer Türk dili ailesi içindeki Batı Türkçesini ve onun ana kolunu oluÅŸturan Türkiye Türkçesini ele alırsak, onun da aÅŸağı yukarı 1000 yıla yakın bir geçmiÅŸi olduÄŸunu hatırlarız. Anadolu ve Rumeli bölgesinde konuÅŸma, yazı ve edebiyat dili olarak devam eden Türkçemiz, bu tarihî geliÅŸine seyri içinde iÅŸlene iÅŸlene yüksek bir düzeye ulaÅŸmıştır. Ancak, bu kadar geliÅŸmiÅŸ bir yazı ve edebiyat dili hâlindeki Türkçcmizin dil varlığının bütün anlam incelikleri ile sözlüklere, yapı ve iÅŸleyiÅŸ kurallarının ayrıntıları ile gramerlere geçip geçmediÄŸi konusunda evet diyecek durumda deÄŸiliz. Gerçi, XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud’un, ansiklopedik sözlük ve bir dereceye kadar da gramer niteliÄŸindeki Divânu Lûgati’t-Türk‘ünde OÄŸuz Türkçesi üzerinde verilen bilgiler dolayısıyla, bazı gramer kurallarını da öÄŸrenebiliyoruz. Onun Kitâbu Cevahiri’n-nahv fi Lügati’t-Türk adlı asıl grameri ne yazık ki bu güne kadar elimize geçmemiÅŸtir. Kayıp kitaplar arasındadır. Batıda. Anadolu bölgesinde kurulup geliÅŸmiÅŸ olan Osmanlı İmparatorluÄŸu’nda da hemen hemen doÄŸrudan doÄŸruya Türkçeyi temel alan gramerler yazılmış deÄŸildir. BildiÄŸimiz en önemli Türkçe gramer. Bergamalı Kadri’nin 1530’da Kanuni Sultan Süleyman ‘in sadrazamı İbrahim PaÅŸa’ya sunduÄŸu Müvessiretü’l-ulûm‘dur.(1) Osmanlı Devletinde medrese dilinin Arapça olması dolayısıyla, gramer çalışmaları Arapça temelinde yoÄŸunlaÅŸmıştır. Yapma bir aydınlar dili durumundaki Osmanlı yazı dilinin Türkçe yanı, nasıl gözardı edilip ağırlık Arapça ve Farsçada toplanmışsa, sözlük ve gramerlerde de aynı bilinçsizlik hâkim olmuÅŸtur. Bu yüzdendir ki, Tanzimat devrine kadar bütün Osmanlı Devleti’nin tarihi boyunca doÄŸrudan doÄŸruya Türkçenin malzemesine dayanan gramerlerin yazılması da söz konusu olmamıştır.
Batıya yöneliÅŸ hareketinin baÅŸladığı ve dilde sadeleÅŸme düÅŸüncelerinin yer aldığı Tanzimat devri, bu bakımdan nispeten daha verimli sayılır. 1851 yılında Keçecizâde Mehmet Fuat (1815-1868) ve Ahmed Cevdet (1822-1895) PaÅŸalar’ın yayımladığı Kavâid-i Osmaniyye; Ahmed Cevdet PaÅŸa’nın Kavâid-i Türkiye (1875), Terkih-i Cedîd-i Kavâid-i Türkiye (1875) ilk hatıramıza gelen eserlerdir. Mekteb-i Fünûn-ı Harbiye hocalarından Fevzi Efendi’nin (1802-1864) 1847’de yazdığı fakat ölümünden sonra 1881’de yayımlanan Mikyâsü’l-Lisân Kıstâsü’l-Beyan adlı eseri ile 1866’da yayımlanan Abdullah Rainiz PaÅŸa’nın (1818-1878) Lisân-ı Osmanînin Kavâidini Hâvi Emsile-i Türkî‘si 1875’te yayımlanan ve askerî okullar için hazırlanmış olan Şıpka Komutanı Süleyman Hüsnü PaÅŸ ‘nın İlm-i Sarf-ı Türki adlı kitapları da devrin önemli gramerleridir. Bunlara daha baÅŸkaları da eklenebilir.(2)
Bu eserleri XIX. yüzyıl sonlarından baÅŸlayarak XX. yüzyılın ilk çeyreÄŸine, yani Cumhuriyet devrine gelinceye kadar Hâce-i Lisân-ı Osmanî ( 1894-1895). Mufassal Yeni Sarf-ı Osmanî (1900). Sarfı Osmanî ve Nahv-ı Osmanî, Ahmed Râsim ‘in Amelî ve Nazarî Ta’lîm-i Lisân-ı Osmanî (1890). Åžemseddin Sami’nin Nev-usûl Sarfı Türkî, Necib Asım’ın Osmanlı Sarfı, Hüseyin Cahid’in Türkçe Sarf ve Nahv‘i (1908), Ahmet Ccval (Emre)’in Lisân-ı Osmanî: Sarf ve Nahv‘ı ile Türkçe Sarf ve Nahiv (1924) gibi eserler izlemiÅŸtir. Ancak, bütün bu kitaplar genellikle Osmanlıca temelinde. Arap gramerinin tasnif ve kalıplarına göre yazılmış eserlerdir. Terimleri de Arapça terimlerdir. Yahut da daha sonraları, örnek olarak H. Cahid’in gramerinde görüldüÄŸü gibi Fransız grameri örneklerine dayanılarak hazırlanmış denemelerdir.
Türk grameri konusunda XVI. yüzyıldan baÅŸlayarak yabancılar tarafından yazılmış olan eserler daha çok pratik amaçlıdır. Bunlar içinde. 1921 yılında Fransız TürkoloÄŸu Jean Deny tarafından yazılmış olan Grammaire de Langue Turque (Türkçe Terc. Ali Ulvi Elöve. Türk Dili Grameri: Osmanlı Lehçesi. TDK Yay. İstanbul 1941) adlı mükemmel eseri bir istisna oluÅŸturur. Aynı durum Rus Türkologlarından A.N. Kononov’un Rusça olarak yayımladığı ÇaÄŸdaÅŸ Türk Edebî Dilinin Grameri (Moskova-Leningrad 1956) adlı grameri için de söz konusudur.
Cumhuriyet devrinde, Türkçeyi kendisine yabancı kalmış unsurlardan ayıklayarak dilin kendi iç yapısına uygun bir gramer hazırlama felsefesi hâkim olduÄŸundan, ilk deneme 1928 yılında Türk Dili Encümeni’nce hazırlanan Gramer Hakkında Rapor‘a ek olarak çıkarılan 69 sayfalık Muhtasar ‘Türkçe Gramer’dir. Bundan sonra yazılacak gramerlerin doÄŸrudan doÄŸruya Türkçcnin yapı ve iÅŸleyiÅŸine dayanılarak, bilimsel metotlara uyularak hazırlanması gerekiyordu. Bunun için de çalışmalara rehberlik edecek bir kılavuz, gramere ihtiyaç vardı. İşte böyle bir kılavuz gramerin çıkması ancak 1940 yılında gerçekleÅŸebilmiÅŸtir. Rahmetli hocamız Prof. Dr. Tahsin BanguoÄŸlu tarafından okullardaki gramer dersleri için bir kılavuz ve yazılacak Türk grameri ana kitabı için bir anket olarak hazırlanan Ana Hatlarıyla Türk Grameri (İstanbul 1940) adlı eser, bundan sonraki çalışmalara bilimsel temelde bir ufuk açmış oluyordu. Nitekim BanguoÄŸlu’nun kendisi baÅŸta olmak üzere, daha sonraki yıllarda Ahmet Cevat Emre, Muharrem Ergin, Tahir Nejat Gencan, Haydar Ediskun, Necmettin Halil Onan, Hikmet DizdaroÄŸlu ve baÅŸkaları tarafından orta ve yüksek öÄŸretim düzeyinde gramerler yazılmıştır Bu gün de yazılmaktadır. Ayrıca, Türkiye Türkçesinin grameri ile ilgili müstakil araÅŸtırmalar da yapılmıştır,
Bu geliÅŸmeleri ve Cumhuriyet öncesine kadar yapılan çalışmaları genel bir deÄŸerlendirmeden geçirirsek, gramer açısından dilimizin nasıl başıboÅŸ bırakıldığım ve yüzyılların nasıl heba olduÄŸunu görmemiz güç olmayacaktır.
Cumhuriyet devrinde yazılan gramerlere gelince: Bunlar elbette Türkçeye deÄŸer veren. Türkçeyi temel alan eserlerdir. DoÄŸrudan doÄŸruya dilimizin malzemesine dayanılarak hazırlanmıştır. Ancak, genellikle okul gramerleri niteliÄŸinde oldukları için ayrıntılara inilememiÅŸtir. Ne yazık ki, onları malzeme bakımından besleyecek derinlemesine monografiler de yazılmamıştır veya yazılanların sayısı çok azdır. Hepinizin bildiÄŸi üzere, Türkçenin yapı ve iÅŸleyiÅŸ özelliklerine uygun mükemmel gramerlerin ortaya konabilmesi için, öncelikle gramerin her konusunu ayrıntılı olarak iÅŸleyen geniÅŸ çaplı araÅŸtırmalara ihtiyaç vardır. Gramer alanının bu yöndeki eksikliÄŸi gramer yazanlarımızı genel olarak kendi görüÅŸ ve imkânları ile baÅŸbaÅŸa bırakmıştır. Bu nedenle, bugün çeÅŸitli gramerler arasında, gramerin ana konulan ve tasnifleri açısından bile bazı görüÅŸ ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Böylece, orta öÄŸretimde olduÄŸu gibi yüksek öÄŸretimde de okuldan okula, fakülteden fakülteye, kitaptan kitaba farklı ölçüler uygulanmıştır. Bizde, Batıda olduÄŸu gibi herhangi bir konuda araÅŸtırma yapan kimsenin, o konu üzerinde çalışan veya yetki sahibi olan diÄŸer meslektaÅŸlarının görüÅŸlerini de alarak konuları daha kapsamlı biçimde olgunlaÅŸtırma geleneÄŸi pek yaygın olmadığı için, bugün ister istemez çözüm bekleyen birtakım gramer sorunları ile karşı karşıya bulunuyoruz. Bu sorunların başında uzun yıllar gramer terimleri yer almıştır. Gerçekten de gramer terimleri, yüzyıllar bovunca, Osmanlı Türkçesi dolayısıyla Arapçanın sultasından kurtulamamıştır. Tanzimat ve Servet-ı Fünun devirlerindeki dili sadeleÅŸtirme çabalan genellikle yazı dilini Osmanlıca çerçevesinde sadeleÅŸtirme hedefine yönelmiÅŸ olduÄŸundan, yazılan bütün gramerlerdeki terimler de Osmanlıcalık temelinde yol almıştır. 1911-1923 yılları arasını kaplayan Millî Edebiyat döneminin terim anlayışı biraz daha ileri olmakla birlikte, yine de terkipsiz Arapça ve Farsça terimlere yer verici niteliktedir. Gramer terimleri, Cumhuriyet devrinde üzerinde en çok dunılan ve iÅŸlenen konulardandır. Ancak, yapılan bütün çalışma ve yayınlara raÄŸmen, çeÅŸitli sebeplerle uzun süre rayına oturtulamamıştır. Böylece belirli bir kavram için biribirinden farklı terimler ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak da ilk ve orta öÄŸretimde kullanılan terimler ile yüksek öÄŸretimde kullanılan terimler biribirinden farklı olmuÅŸ; hattâ aynı fakültede bile öÄŸretim üyesinden öÄŸretim üyesine deÄŸiÅŸen terimler kullanılmıştır. Söz geliÅŸi isim çekimi ekleri için bir yandan ÅŸekle baÄŸlı -i hâli, -in hâli, -e hâli, -de hâli, -den hâli gibi terimler kullanılırken bir yandan da yükleme hâli veya belirtme durumu, ilgi hâli, ayrılma veya çıkma hâli, çıkma durumu, yönelme hâli, yönelme durumu gibi terimlerin kullanılmış olması bunun tipik bir örneÄŸidir. İşte gramer terimleri konusundaki bu karışıklığı göz önünde bulunduran Türk Dil Kurumu, Türk dili çalışmalarının saÄŸlıklı ve birleÅŸtirici bir terim sistemine kavuÅŸturulabilmesi için, bilimsel temellere oturtulmuÅŸ yeni bir Gramer Terimleri SözlüÄŸü‘nü yayımlamıştır. Bu terimlerin yaygınlaÅŸarak ortaklık kazanması amacıyla, kitabın gelecek baskıları için bütün ilgili ve yetkililerden görüÅŸ bildirmelerini de istemiÅŸtir.
Gramerimizin, terimler dışında, üzerinde durulması gereken daha epey sorunu vardır. Bunları genel çizgileri ile; 1- Gramer yazımındaki yöntem sorunu. 2- Türk dilinin temel yapısı ile ilgili sorunlar, 3- ÇeÅŸitli gramer kavram ve konularının yorum ve deÄŸerlendirilmesi ile ilgili sorunlar, 4- ÇeÅŸitli eklerin yapı ve görevleriyle ilgili sorunlar, 5- Cümle bilgisi ve anlam bilgisi ile ilgili soranlar, diye sıralamak mümkündür. Her bir konunun ayrıntılarına inildikçe, elbette karşımıza araÅŸtırma ve çözüm bekleyen daha nice sorunlar çıkmaktadır. Bir örnek olarak ünlülerimizi ele alalım. Türkçedeki ünlülerin boÄŸumlanma noktaları hâlâ yabancı fonetikçilerin kendi dillerine göre lâborutuar denemeleri ile oluÅŸturdukları ÅŸemalardan yararlanarak takrîbî olarak gösterilmektedir. Bu yüzden de meselâ ünlü Alman dilcisi C. F. Hchvag’ın ünlü üçgeni temel alınarak hazırlanan Türkiye Türkçesı ünlü üçgeninde veya baÅŸka bir dilci tarafından hazırlanmış ünlü dörtgeninde, bizim ı,u,e,ö ve o ünlülerimizin boÄŸumlanma (articulation) noktalan araÅŸtırıcıdan araÅŸtırıcıya farklar taşımaktadır.(3) Bir baÅŸka örnek olarak isim çekimi eklerini ele alabiliriz. Kelime ve kelime grupları arasında geçici baÄŸlar kuran bu eklerden her birinin görevleri ve tarihî geliÅŸmeleri konusunda ÅŸimdiye kadar derinlemesine araÅŸtırmalar yapılmış deÄŸildir. Bu gün çıkma hâli (Lat. ablativus) diye adlandırdığımız +DAn eki gramerlerimizde genellikle hep yalnızca çıkma göreviyle örneklendirilmiÅŸtir. Oysa bu ekin biribirinden farklı 15 kadar görevi vardır. Söz geliÅŸi, ben gelinceye kadar evden ayrılma cümlesindeki evden kelimesinde çıkma, ayrılma görevi ile kullanıldığı hâlde, okula bu yoldan gidilir cümlesindeki voldan kelimesinde ayrılma deÄŸil, aksine izleme, takip görevi vardır. İstanbul ‘a kardeÅŸimle gittim cümlesindeki ekleÅŸmiÅŸ -le beraberlik gösterdiÄŸi hâlde, Adana’dan uçakla döndüm cümlesinde vasıta, araç görevindedir.
Yine gramerimizin ana konularının sınıflandırılmasında bazı dilciler edat, baÄŸlaç, ünlem gibi konulan genel olarak edat baÅŸlığı altında toplayıp, bunları baÄŸlama edatları, ünlem edatları, cümle başı edatları, son çekim edatları gibi alt bölümlere ayırdıkları hâlde, bazı dilcilerimiz de bu sınıflamaya uymayıp, her birini ayrı birer konu olarak kabul etmiÅŸlerdir, iÅŸte bir sınıflandırma sorunu…
Dilimizdeki türetme eklerinin araÅŸtınlması konusunda da büyük bir boÅŸluk vardır. Bu konudaki çalışmaların sayısı oldukça az ve genellikle derinlemesine olmadığı için, bu gün bazı eklerimizin köken yapısında ve bir ekle ona yakın görünen baÅŸka bir ek arasındaki köken iliÅŸkisi konusunda belirsizlikler doÄŸmaktadır. Gönül isterdi ki, her bir yapım ekimiz üzerinde ÅŸimdiye kadar en azından 50-60 sayfalık, tarihî geliÅŸme seyrini de içine alan derinlemesine araÅŸtırmalar yapılmış olsun ve bu araÅŸtırma sonuçlarına dayanılarak; terim yapma, yeni kelime türetme. Batı kökenli yabancı kelimelere daha kolay biçimde karşılıklar bulma ÅŸeklindeki çalışmalar da meyvelerini vermiÅŸ olsun. Dilimizin gramer sorunları ile ilgili örnekler daha da arttırılabilir.
İşte Türk Dil Kurumu, bundan sonraki gramer yazım ve çalışmalarında daha saÄŸlıklı yollardan yürünebilmesi için, sizleri Türk Gramerinin Sorunları toplantısına davet ederek ve verilecek bildirileri tartışmaya açarak, deÄŸerli katkılarınızdan yararlanmak istemiÅŸtir. Bundan sonra bu nitelikteki toplantıların devam edeceÄŸine inanıyoruz.
Toplantımızı ÅŸereflendirdiÄŸiniz ve Türk diline yapacağınız deÄŸerli katkılar için sizlere Türk Dil Kurumu adına teÅŸekkürlerimi sunuyor, hepinizi sevgi ve saygılarımla tekrar selâmlıyorum.(1) Besim Atalay Yay., TDK, İstanbul 1946, 247+186 s.
(2) Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bk. A. Diliçar, “Gramer: tanımı, adı, kapsamı, türleri, yöntemi, eÄŸilimdeki yeri ve tarihçesi” Türk Dili AraÅŸtırmaları Yıllığı 1971, s. 123-132; Zeynep Korkmaz, Gramer Terimleri SörlüÄŸü, TDK Yay.. Ankara 1992. s. 7-10.
(3) Bk. ve krÅŸ. DoÄŸan Aksan, Her Yönüyle Dil. C. II, TDK Yay., Ankara 1980, s. 30, 31.”(Kaynak: “Türk Gramerinin Sorunları” Toplantısı (22-23 Ekim 1993), TDK Yayınları, 1995.)
Ek Okumalar:
Zeynep Korkmaz’ın gramer sorunlarına iliÅŸkin “Türkiye Türkçesi Üzerindeki Gramer Çalışmaları Ve Bu Çalışmaların Günümüzdeki Durumu” adlı yazısı, Çukurova Üniversitesi Türkoloji AraÅŸtırmaları Merkezi’nin internet sitesinde, “Harf İnkılabı” adlı yazısıyla birlikte yayınlanıyor.
