İlginç iki çeviri deÄŸerlendirmesi: ilki Fransızcadan bir çevirinin deÄŸerlendirmesi, ikincisi Arapçadan. Çevirilerin ortak yanı erek kültürün gözetilmemesi, yanlış okumalar, ya da okumamalar; her koÅŸulda, bir çeviriden diÄŸerine aktarılan alışkanlıklar. Servet Kabaklı, okurların çevirilerden kültür odaklı beklentileri olabileceÄŸini hatırlatıyor:

“Mütercimlerin bir baÅŸka dikkatsizliÄŸi ise beni tam anlamıyla kahretti. Batılılar elbette Peygamberimiz Efendimiz’den bahsederken sadece adını yazar ve başına bir saygı ifadesi koymazlar. Fakat tercüme edenlerin o mübarek ismin önüne bir “Hazreti” veya onun kısaltılmışı olan “Hz.” ifadesini koymamaları apaçık bir hürmetsizliktir ve bu ihmal ayrıca Müslüman Türk okuyucuya karşı da yapılmış olan bir saygısızlıktır.
Peygamberimiz Efendimizin adı geçtiÄŸinde Hz. ifadesini ilâve etmeyi çok gören mütercimlerimiz, Rusların son yüzyıllarda Türk topraklarını “iÅŸgal” veya “istilâ” etmelerini ise  “fethettiler”, “fetihler yaptılar” diye tercüme etmiÅŸler. Bizim İslâm Türk geleneÄŸinde “fethi” bizler yaparız, onun için bir “Fâtih”imiz vardır. DüÅŸmanlarsa, ancak “iÅŸgal, istilâ” veya “zapt” ederler.
Aynı hassasiyetsizlik “DoÄŸu Türkistan”  konusunda da göze batıyor. Fransız tarihçi, Çinlilerin aÄŸzıyla hep “Sin-kiang” yazmış diye, mütercimler de o kelimeyi öylece bırakıyor ve burasının bizim ata yurdumuz ve öz diyarımız “DoÄŸu Türkistan” olduÄŸunu vurgulama ihtiyacını hiç duymuyorlar.
Kitap öylesine savruk, öylesine itinasız ve öylesine emeksiz çevrilmiÅŸ ki mütercimler yer ve ÅŸahıs isimleri için bir ansiklopediye bakmak zahmetine bile katlanmadan Fransızcasını olduÄŸu gibi aktarıvermiÅŸler. Meselâ Mahaçkale yerine Makhaçkale yazmak gibi nispeten affedilir hataların yanında, İbnülesir veya İbn el-Esir ÅŸeklinde yazılması gereken bir ismi İbn el-Atir yazmak, bildiÄŸimiz Mutezile’yi Mutezileizm olarak sunmak, Hürmüz yerine Ormuz BoÄŸazı, Urfa yerine Edesse yazmak gibi hiç de mazur görülmeyecek hatalar da yer alıyor. Hele hele Åžeyh Sünûsî gibi bizim yakın tarihimizde önemli rol oynamış olan birini bilmemek ve bunu Sennousis diye yazmak ise doÄŸrusu okuyanı hayrete düÅŸürüyor. Yazarın “kilise” veya “kiliseler” ÅŸeklinde kullandığı ifadeler de, her yerde o manaya deÄŸil, aksine “din” veya “mezhep” anlamına geldiÄŸi metnin akışından anlaşılırken, buna dahi dikkat edilmemesi pek bağışlanacak bir yanlış deÄŸil. Ya “Türbelerin hacılarla dolup taÅŸması” gibi garipliklere ne demeli? Hac İslâm’da ancak bir yere yapılır. Türbeler ise sadece ziyaret edilir.
Dahası bu tarihçi Fransız olduÄŸu ve bu yüzden de Ermenilerin bir asırdır sürdürdükleri propagandanın etkisinde kaldığı için, kendisinin “soykırım”dan bahsetmesi belki anlaşılabilir, fakat mütercimlerin bu iddiaya karşı en ufak bir not bile düÅŸmeden aktarmaları bağışlanamaz. Eserin bazı yerlerine ister istemez bazı notların konulması ve yazarın yanıldığı noktaların mutlaka belirtilmesi gerekirdi. Dileriz yeni baskıda eser baÅŸtan sona yeniden tercüme ettirilir de bu tür hatalar düzeltilir ve okuyuculara ondan sonra sunulur.” (‘Türklerin Tarihi’…)

*

“Bu deÄŸerli eserin üç ayrı yayınevinden çıkan üç farklı tercümesi varmış. Fiyatları makuldü, o yüzden merakla üç deÄŸiÅŸik tercümenin üçünü de satın aldım. Birini kendime ayırır diÄŸerlerini dostlarıma hediye ederim diye düÅŸündüm.
Acaba bu tercümelerden hangisi daha güzel bir Türkçe’ye sahip bir göreyim dedim. Masama üçünü de koyup aynı yeri nasıl tercüme ettiklerine baktım. Ancak tercümeleri karşılaÅŸtırdıkça zihnim de karışmaya baÅŸladı. Bu karşılaÅŸtırmaları çoÄŸalttıkça zihnim tam manasıyla allak bullak oldu. Çünkü yazarın, yani rahmetli KuÅŸeyrî’nin öyle mi, yoksa böyle mi dediÄŸini anlamaz oldum. Artık bulmaca çözer gibi kitapların baÅŸtan, ortadan, sondan bazı sayfalarına bakıyor, okuyor, okudukça da moralim bozuluyordu.
Zannederim Zünnûn Mısrî hazretlerini duymayanınız yoktur. Benim de gözüme ilkin onun adı iliÅŸti. Daha iki satır bile okumadan “Babası Nevbî (Kızılderili) idi” cümlesini okuyunca ÅŸaşırıp kaldım. Kızılderili de nereden çıktı? Kızılderili tabiri Amerika’nın 1492’de keÅŸfinden sonra gündeme gelmiÅŸ deÄŸil miydi? Zünnûn hazretleri ise 859’da vefat etmiÅŸ’… Nasıl olur da Kızılderili bir babanın oÄŸlu olurdu? Dur bakalım, diÄŸerleri ne demiÅŸ diye öbür ikisine baktım. İkincisi, aynı yeri “Babası esasında Mısır’ın en-Nevbe ÅŸehrinden gelmiÅŸtir. (Kırmızı derilidir)” ÅŸeklinde tercüme ediyor. Üçüncüsünde ise, “Babası Sudanlı bir zat idi” deniliyor.
Azîz okuyucularım, Zünnûn hazretlerinin babası Kızılderili miydi, Kırmızı derili miydi, yoksa Sudanlı mıydı? Hemen telefona sarıldım ve bu konuda beni aydınlatabilecek bir dostuma sordum. O dostum ki sık sık danışırım da kendisine, adını yazıp bir teÅŸekür etmeme bile müsaade etmez… “Dostum”un ifadesi kısaca ÅŸöyle:
“Bütün mesele Arapça en-Nûbe ÅŸeklinde yazılan, fakat hareke konulmayınca en-Nevbe olarak da okunan ülkenin bilinmemesinden kaynaklansa gerek. Nûbe, İngilizcede Nubia olarak bilinen, dilimizde Nübye veya Nubya da denilen Mısır ile Sudan arasındaki bölgedir. Eskiden orası bağımsız bir devletti.”
Bunun üzerine hemen interneti açıp Nubia kelimesine baktım. Åžöyle deniyor:
“Nubia is the region in the south of Egypt, along the Nile and in northern Sudan.”
Tam da dostumun dediÄŸi gibi. Demek ki büyük mutasavvıf Zünnûn hazretlerinin babası ne Kızılderili, ne de kırmızı derili imiÅŸ, sadece Nubyalı imiÅŸ. Mütercimlerimizin bu savrukluÄŸu affedilir ÅŸey deÄŸil.. Bunlar içinde Sudanlı ifadesi nispeten daha iyi.
Tabii ki daha iÅŸin başında karşılaÅŸtığım bu durum benim bu tercümelere güvenimi sarstı. Rastgele bir sayfa daha çevirdim, bakın karşıma ne çıktı (s.295)
“Her ÅŸeyin bir deÄŸeri vardır, yalancının doÄŸru söylemesinin hiçbir deÄŸeri yoktur, denilmiÅŸtir.”
Ben bundan bir şey anlamadım. Bakalım ikincisine (s.371):
“Denildi: Her ÅŸey, bir ÅŸeydir. Fakat yalancının dostluÄŸu hiçbir ÅŸey deÄŸildir.”
Aman ne berrak Türkçe! Üçüncüsüne bakalım (s.424):
“Her ÅŸeyin (az çok) bir deÄŸeri vardır; bir yalancıyı tasdik etmenin ise hiçbir deÄŸeri yoktur (Sana yalan söyleyen kimse, senin adına da baÅŸkasına yalan söyler).”
Mütercimin parantez içindeki izahı yazarın tam olarak ne dediÄŸini anlatmaya yetiyor mu bilmem.
Bir sayfa daha açalım ve okuyalım (s. 296):
“Ebu Osman Hîrî, ‘Bir kimse hayâ hakkında konuÅŸur ve konuÅŸmasının mevzuunu teÅŸkil eden hususta Aziz ve Celil olan Allah’tan hayâ etmezse, o kimse istidrâc sahibidir, (keramet sahibi) deÄŸildir’ demiÅŸtir.”
Bağışlayın, fakat ben ne deniyor anlayamadım. Ötekine bakalım (s. 373):
“Ebu Osman: Her kim ki hayâ hakkında konuÅŸursa, konuÅŸtuÄŸu için Allah’tan hayâ etmezse, o aldatılmıştır!”
“Aklıma mukayyet ol yâ Rabbi” deyip diğerini de okuyalım (s. 425):
“Ebû Osman demiÅŸtir ki: Kim hayâdan bahseder de konuÅŸtuÄŸu konuda Allah’tan hayâ etmezse, o yavaÅŸ yavaÅŸ azaba yaklaÅŸan biridir.”
Ey okuyucu, sen söyle, bu üç tercümeden acaba hangisi doÄŸru?” (Bir tasavvuf klâsiÄŸinin başına gelenler…)