YaÅŸar Kemal’in Teneke adlı, daha önce kendisi tarafından tiyatroya da uyarlanmış olan romanının opera uyarlaması İtalya’da sahnelenirken, bu roman üzerine Leylâ Burcu Dündar’ın yaptığı ilginç bir çalışma yeniden ilgi odağı oldu. Sefa Kaplan, Hürriyet gazetesinde, Leylâ Burcu Dündar’ın Ekim 2006’da Varlık dergisinde yayımlanmış “Teneke’nin UÄŸradığı Metamorfoz ve Editörlük Kurumu” adlı yazısını hatırlatıyor. Burcu Dündar, romanın yayım sürecinde yayınevleri tarafından deÄŸiÅŸtirildiÄŸini ve YaÅŸar Kemal’in bu müdahalelerden çoÄŸu kez haberdar olmadığını dile getirirken, Kaplan operaya uyarlanan metnin hangi metin olduÄŸu sorusunu soruyor.
Roman İtalyancaya Antonella Passaro tarafından ilk kez 1997 yılında yılında çevrilmiÅŸ (1999’da ikinci baskısını yapmış) ve 1962 yılında Bulgarca çeviriyle baÅŸlayan geniÅŸ bir çeviri tarihçesi var. Bu çeviri tarihçesi de yine, Leylâ Burcu Dündar ve Beyhan Uygun-Aytemiz tarafından 2004 yılında “Yazarın Yapıtlarının Çevirileri” baÅŸlığıyla ele alınmış. (Yukarıda, romanın İtalyanca son basımının kapağı.)
“YaÅŸar Kemal’den habersiz Teneke’yi deÄŸiÅŸtirdiler
Sefa Kaplan (Hürriyet, 26 Eylül 2007)İlk baskısı 1955’te yapılan “Teneke”nin Milano’daki promiyerine eÅŸi ile birlikte YaÅŸar Kemal de katıldı. Ancak kimsenin aklına, “Bu Teneke, hangi Teneke’ydi” diye sormak gelmedi. Çünkü YaÅŸar Kemal’in romanı, yeni baskılarında yayınevlerinin veya editörlerin tercihlerine göre sürekli deÄŸiÅŸtirilmiÅŸti. Üstelik bundan YaÅŸar Kemal’in haberi bile yoktu.
Bilkent Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayan akademisyen Leyla Burcu Dündar, YaÅŸar Kemal’in ve eÅŸi AyÅŸe Baban’ın da yardımıyla, 1954’te Cumhuriyet Gazetesi’nde tefrika edilen, 1955’te Varlık Yayınları tarafından ilk baskısı yapılan romanın (ilk baskı hikáye formatında) elli yıllık serüvenini takip etti. Bugünlerde İtalya’nın Milano kentindeki La Scala’da opera olarak temsil edilen “Teneke”nin elli yıllık serüveni, Türkiye’nin zihniyet dünyasındaki deÄŸiÅŸimi de seriyor gözler önüne.Ararat, Cem, Milliyet, Tekin, Toros, Görsel Yayınları derken YaÅŸar Kemal’in “Teneke” isimli eseri, diÄŸer kitaplarıyla birlikte 1995’te Adam Yayınları’nda, 2004’te ise Yapı Kredi Yayınları’ndadır (YKY). Bu arada kitap 23. baskıyı yapmıştır. İlk baskıdan baÅŸlayarak “Teneke”yi inceleyen ve “Ararat Yayınevi ile YKY’nin yayımladığı bu iki metnin arasında önemli farklar vardı” diyen Leyla Burcu Dündar, ÅŸöyle sürdürüyor sözlerini:
“Göze çarpan ilk deÄŸiÅŸiklik, metnin hatırı sayılır ölçüde TürkçeleÅŸtirilmiÅŸ oluÅŸuydu. Ayrıca YKY’nin uyguladığı kendine has imla kuralları, okuru metnin orijinalinden hayli uzak düÅŸürüyordu: Yerel söyleyiÅŸlerin ‘düzeltildiÄŸi,’ anlamı daha açık kılmak amacıyla sözcüklerin deÄŸiÅŸtirildiÄŸi, yer yer anlamın tamir edilemeyecek ölçüde bozulduÄŸu, YaÅŸar Kemal’in sıkça baÅŸvurduÄŸu ikilemelerin ‘tekleme’ye indirgendiÄŸi, kimi sözcüklerin yerine yenisi konmaksızın atıldığı, hiçbir imlá kılavuzuna uymayan türlü hatalar yapıldığı, coÄŸrafi referansların deÄŸiÅŸtirildiÄŸi, fiillerin zamanına müdahale edildiÄŸi türlü örneklere ek olarak, bir de tamamen atlanan birkaç cümle söz konusuydu.” (Varlık Dergisi, Sayı 1189)
Dündar, yayınevi editörleri tarafından yapılan kimi müdahalelerin yerinde olduÄŸunu kabul etmekle birlikte, bunların yazara haber vermeden yapılmasındaki yanlışlığa iÅŸaret ediyor. Kimi deÄŸiÅŸikliklerin ise tamamen keyfi olduÄŸunu hatırlatan Dündar, bütün bunlar karşısında YaÅŸar Kemal’in büyük bir ÅŸaÅŸkınlık içine düÅŸtüÄŸünü söylüyor: “YaÅŸar Kemal gibi ünlü bir yazarın yapıtının bu ÅŸekilde deÄŸiÅŸime uÄŸratılması, editörlüÄŸün kurumsallaÅŸamamış oluÅŸunun göstergesi. Editörlerin kendilerinde bu rahatlığı bulmaları da aynı ÅŸekilde yapılan iÅŸin standartlaÅŸmamış oluÅŸundan kaynaklanıyor bence. YaÅŸar Kemal, kitabının yarım asır boyunca ÅŸekilden ÅŸekle sokulduÄŸunu öÄŸrendiÄŸinde -bu ülkeyi çok iyi tanıyan biri olduÄŸu halde- hayrete düÅŸmüÅŸtü. İtalyanların hayreti çok daha büyük olurdu sanırım.”
Bu durumda, baÅŸtaki sorumuzu tekrarlayabiliriz: La Scala’da sahnelenen “Teneke,” hangi metni esas alarak çevrilen “Teneke”ydi acaba?”
