Mart ayının ikinci haftasında Cumhuriyet Kitap dergisinde Celal Üster’le Mehmet Çakır’ın Can Yayınları’nın çeviri ÅŸiir dizisi üzerine bir söyleÅŸisi yer aldı. EleÅŸtirmen ve çevirmen Celal Üster’in bu dizi çerçevesinde çeviri üzerine görüÅŸlerini içeren bu söyleÅŸide, çeviribilimcilere de kısa bir gönderme yer alıyor.

Celâl Üster’le “Dünya Åžiiri” üzerine… ‘Şiir çevirisinde, ÅŸairler daha iyi’

Can Yayınları, Dünya Åžiiri baÅŸlığı altında on kitap yayımladı. Dünya Åžiiri dizisi, geçen yıl yayımlanan Pablo Neruda’nın “Kuruntular Kitabı” (Çeviren: Erdal Alova) ve Federico García Lorca’nın “Ne Garip Federico Adında Olmak” (Çeviren: Erdal Alova) yapıtlarıyla baÅŸlamıştı. Yayınevi bu iki kitaba, Erdal Alova’nın derleyip çevirdiÄŸi “AntikçaÄŸ Anadolu Åžiiri Antolojisi”, Paul Auster’ın “Duvar Yazısı” (Çeviren: Gökçenur Ç.), Yannis Ritsos’un “Bir Mayıs Günü Bırakıp Gittin” (Çeviren: Cevat Çapan), Robert Desnos’un “Hayır, AÅŸk Ölmedi” (Çeviren: Tahsin Yücel), Makbule Aras, Asuman Susam ve Melike Koçak’ın hazırladığı “99 Beyit”, FuruÄŸ’un “Yeryüzü Ayetleri” (Çeviren: Makbule Aras), Sappho’nun “Nedir Gene Deli Gönlünü Çelen” (Çeviren: Cevat Çapan), Anna Ahmatova’nın “Yaban Balı Özgürlük Kokar” (Çeviren: GüneÅŸ Acar) adlı yapıtlarını da ekleyerek diziye ve ÅŸiire verdiÄŸi önemi pekiÅŸtiriyor. Dizi, ağırlıklı olarak çeviri ÅŸiirleri okurla buluÅŸturuyor. Can Yayınları yayın yönetmeni ve aynı zamanda Dünya Åžiiri dizisinin de editörü olan Celâl Üster’le dizi hakkında konuÅŸtuk… Mehmet Çakır

-Can Yayınları olarak böyle bir dizi hazırlamaya nasıl karar verdiniz?

– Günümüzde, yalnızca Türkiye’de deÄŸil dünyada da ÅŸiir kitaplarının basımı ya genel olarak azaldı ya da çok az tirajla basılıyor. Bu Fransa’da da böyle, İngiltere’de de böyle. Åžiir, özellikle ‘80 sonrası, teknolojinin de çok hızlı geliÅŸmesiyle birlikte öteki türlerin yanında biraz geriledi gibi. Bu yönde epey görüÅŸ de var. Eskiden beri, uygarlık geliÅŸtikçe ÅŸiire pek yer kalmayacağı söylenir zaten. Ama biz böyle düÅŸünmüyoruz. Bu dizi, bir bakıma böyle düÅŸünmediÄŸimizin bir göstergesi, bir tür ilanı.

– Neden, söz gelimi çaÄŸdaÅŸ Türk ÅŸairlerinden örnekler deÄŸil de ‘dünya ÅŸiiri’nden örnekler?

– Aslında bir Türk ÅŸiiri dizimiz var bizim. Oradan yayımlanmakta olan birkaç kitabımız da var. Ama ÅŸimdilik, kısa bir bekleme döneminde. Bir yayınevinin aynı anda her iÅŸi yapması olanaksız… O yüzden bazı seçimler yapmak zorundasınız yayın programı hazırlarken. Türk ÅŸiiri bütünüyle Can Yayınları’nın gündemi dışında deÄŸil, fakat dediÄŸim gibi geçici bir bekleme döneminde.

– Bu dönem aşıldığında yeni dosyaları yayımlamayı düÅŸünüyor musunuz?

– Elbette.

– Dizide yer alan ÅŸairler neye göre seçildi?

– Bir ÅŸiir dizisi oluÅŸtururken, tabii ki önde gelen ÅŸairlerden, belli dönemlere damgasını vurmuÅŸ, bir dönemin, bir ÅŸiir akımının, bir dile ait ÅŸiirin ustası sayılan isimlerle baÅŸlamak istiyorsunuz; nedeni bu. Bunların içinde, daha öznel nedenlerle seçilmiÅŸ ÅŸairler de var. İnsanın eli daha sevdiÄŸi ÅŸairlere gidebiliyor. Çıkanlar arasında Lorca’yı, Ahmatova’yı sayabilirim. Bu sorunun yanıtına ÅŸunu da eklemek gerek: ÖrneÄŸin, Ahmatova’nın bu çevirisi, çok iyi bir çeviri. İlk Ferit Edgü yayımlamıştı, Ada Yayınları arasından. İşte bir ÅŸairi seçerken, daha önce çevirisi yapılmışsa mutlaka iyi bir çevirisinin yayımlanmış olmasına bakıyorsunuz. Hiç çevrilmemiÅŸse, bu çeviriyi kim yapar, kime çevirtmek gerekir ona dikkat ediyorsunuz. Çünkü o çeviriyle var olacak bizim dilimizde. O nedenle, çeviri hususu da önemli oldu seçim yaparken. Paul Auster’ın özel bir durumu var burada. Çok usta bir ÅŸair deÄŸil belki ama günümüzün, özellikle günümüz Amerikan edebiyatının özel, önemli bir yazarını; Türk okurlarının romanlarıyla tanıdığı bir yazarı ÅŸair yanıyla da tanıtmak istedik.

– Dizinin çevirmenlerini hangi ölçütlere göre belirlediniz, belirleyeceksiniz?

– Paul Auster için Gökçenur aklıma geldi örneÄŸin. Gökçenur’un İngilizce’den yaptığı baÅŸka çevirileri de biliyorum, aynı zamanda günümüzün iyi ÅŸairlerinden biri; onun iyi yapabileceÄŸini düÅŸündüm. Lorca’ya bakarken de, Lorca ÅŸiirinin duyarlılığını aktarabiliyor mu, Lorca’nın sesini bir nebze de olsa duyurabiliyor mu; buna dikkat ettim. DiÄŸer çeviriler için de aynı ölçütler belirleyici oldu.

DİZİNİN SONRAKİ KİTAPLARI

– Diziden yayımlanacak diÄŸer kitaplar hangileri? Bu kitaplar ne kadar sürede yayımlanacak? Belli bir sayıya ulaÅŸtığınızda bitirecek misiniz?

– Hayır, böyle bir sayı sınırı yok. DüÅŸündüÄŸümüz ÅŸu: On kitapla baÅŸlamış olduk. Bu diziden çıkacak kitaplar Can Yayınları’nın yayın programında hep yer alacak belli sürelerle. Burada, somut bir zaman sınırlaması yapmam mümkün deÄŸil. İstediÄŸimiz, bu dizinin sürekli geliÅŸmesi ve diziden çıkacak kitapların sürekli artması.

– Somut bilgiler vermenin mümkün olmadığını söylediniz, fakat en azından yıllık bir rakam belirtebilir misiniz?

– Åžöyle diyebilirim: En azından iki ayda bir kitap çıkacak mutlaka.

– Dizinin ilk on kitabını hangi yapıtlar takip edecek?

– Benim derleyip çevirdiÄŸim AÅŸk Olsun, Ferit Edgü’nün derleyip çevirdiÄŸi Erotica Japonica, Metin Fındıkçı’nın Mahmud DerviÅŸ’ten derleyip çevirdiÄŸi bir seçki, Cevat Çapan’ın Fernando Pessoa’dan derleyip çevirdiÄŸi bir seçki, Behçet Necatigil’in ve AyÅŸe Sarısayın’ın çevirileriyle Wolfgang Borchert’in Fener, Gece ve Yıldızlar, Samih Rifat çevirisiyle Kitab-ı Mukaddes’ten Ezgiler Ezgisi, Mehmet H. DoÄŸan’la Turgay Gönenç’in Andrey Voznesenki’den çevirdiÄŸi Oza ve Özdemir İnce’nin Adonis’ten çevirdiÄŸi New York’a Mezar.Bunların içinde, Wolfgang Borchert ilginç geliyor bana. Bir Alman ÅŸair. İkinci Dünya Savaşı döneminde çok genç yaÅŸta ölmüÅŸ. İki, üç kitabı vardır. Bunlardan biri, ‘69’da Memet Fuat’ın De Yayınevi’nden yayımlanmıştı. Behçet Necatigil çevirisiyle Fener ve Yıldızlar adıyla basılmıştı. Yıllar sonra, Borchert’in ölümünden sonra yayımlanan ÅŸiirler bulundu. O ÅŸiirlerin çevirisi için de Behçet Necatigil’in kızı AyÅŸe Sarısayın’ı aradım, o çevirileri ondan rica ettim. Yayımlanmamış ÅŸiirleri de AyÅŸe Sarısayın çevirdi. Böylece Wolfgang Borchert’in bütün ÅŸiirleri tamamlanmış oldu. Samih Rifat’ın çevirdiÄŸi Ezgiler Ezgisi ilginç bir kitap, yine çıkacak kitaplar arasında. Ezgiler Ezgisi, Eski Ahit’te Süleyman’ın Åžarkısı diye geçen ya da Kitab-ı Mukaddes’teki adıyla NeÅŸideler NeÅŸidesi; kutsal kitabın içinde oldukça erotik, dünyanın en eski aÅŸk ÅŸiirlerinden sayılabilecek bir aÅŸk ÅŸiiri. Åžunu eklemek istiyorum: Diziden çıkan kitapları güzel tasarımlarla, güzel baskılarla ve olabildiÄŸince desenler, resimler, çizimler eÅŸliÄŸinde yayımlamaya çalışıyoruz. Çıkan kitaplar arasında, tek Paul Auster’da resim yok. Ritsos’ta örneÄŸin, Ritsos’un taÅŸların üstüne yaptığı desenleri kullandık. Ferit Edgü, erotik eski Japon ÅŸiirlerinden bir seçki hazırladı ve çevirdi. Bu seçki, Erotica Japonica adıyla yayımlanacak. Erotica Japonica’da da o dönemden resimler ve desenler kullanacağız.

– Çıkan kitaplar arasında antoloji türünde olanlar da var. Bu tür kitaplar, yeni yayımlanacaklar arasında da olacak mı?

– Evet.

– Diziden yayımlanan kitaplar arasında Türkçeye ilk kez çevrilen veya çevrilecek olanlar var mı?

– Paul Auster’ın ÅŸiirleri, ilk kez yayımlandı. Robert Desmos ilk kez yayımlandı, Tahsin Yücel çevirisiyle. Hatta Tahsin Yücel bana, “Bununla çevirmenlik yaÅŸamımı noktaladım” dedi. Bundan sonra kendi yazdıklarıyla ilgilenmek istiyor anladığım kadarıyla. Onun dışında 99 Beyit ilk kez yayımlanan bir kitap. 99 Beyit, diÄŸerlerinden bir baÅŸka yönüyle de ayrılıyor. Kitabın asıl önemi, çok iyi üç edebiyat öÄŸretmeni tarafından hazırlanmış bir inceleme kitabı da olması. Birçok öÄŸrenci kaçar divan ÅŸiirinden. Hep kalıplarla öÄŸretilir, yerleÅŸik bir yaklaşım vardır. Hiçbir çekici yanı yoktur öÄŸrenciler için. Burada, divan ÅŸiirine çaÄŸdaÅŸ yorumlar, çözümlemeler getiriliyor. Bu çalışmayı yayımlamamızın nedeni de bu. Yoksa, illa divan ÅŸiiri yayımlamak gibi bir düÅŸüncemiz yoktu. FüruÄŸ’un Farsça aslından çevrilen Yeryüzü Ayetleri de ilk kez yayımlanıyor. Ötekiler gözden geçirilmiÅŸ, geliÅŸtirilmiÅŸ, ekler yapılmış yeni baskılar… ÖrneÄŸin Cevat Çapan’ın Ritsos çevirileri daha önce parça parça yayımlanmıştı. Bu kitapta Cevat Çapan’ın tüm Ritsos çevirileri bir araya getirildi. İlla yayımlanmış-yayımlanmamış diye bakmamalı düÅŸüncesindeyim. Çünkübazı ÅŸiir kitapları, küçük bir yayınevi tarafından yayımlanmış. Birçok kiÅŸinin haberi olmamış, arada kaynayıp gitmiÅŸ. Biz onları alıp biraz daha öne çıkarıyoruz.

– Bu diziyi, ÅŸiirle iliÅŸkili baÅŸka diziler veya baÅŸka kitaplar takip edecek mi?

– Özel olarak sadece ÅŸiir üzerine incelemeler yayımladığımız bir dizimiz yok. Ama bir düÅŸünce-eleÅŸtiri dizimiz var ve oradan edebiyat üzerine ya da ÅŸiir üzerine incelemeler, kitaplar çıkmaya devam ediyor. Dünya Åžiiri dizisine destek vermesi anlamında, ÅŸiirin kuramsal yanına eÄŸilecek bir çalışmamız yok ÅŸu anda.

– Can Yayınları olarak hazırladığınız bu dizinin, nicedir durgun bir dönem geçirdiÄŸi söylenen Türk ÅŸiirine bir ivme kazandırabileceÄŸini düÅŸünüyor musunuz?

– Bir yayınevi tek başına böyle bir iÅŸlev görmez. Ortamın da canlı olması gerekir. Eskiden edebiyat dergileri çok daha canlıydı. Hem usta ÅŸairler, hem genç ÅŸairler yeni ÅŸiirlerini önce dergilerde yayımlarlardı. Åžiir dergilerden izlenirdi daha çok. Åžiirin nabzının asıl attığı yer dergilerdir. Dergilerdeki ÅŸiirler kitaplara yansır. Yalnızca Can Yayınları adına söylemiyorum, yayınevinin çok özel bir katkısı olmaz bunun için. Sadece vitrin olabilir yayınevi.

– Åžiire iliÅŸkin tek tartışma konusunun ‘yıllıklar’ olduÄŸu söyleniyor. Dizinin, baÅŸka bir tartışma konusu yaratabileceÄŸini düÅŸünüyor musunuz?

– Bu yalnızca ÅŸiir için geçerli deÄŸil, tüm bir edebiyat için geçerli. Edebi yapıtlar ‘60’lardaki, ‘70’lerdeki kadar -en azından benim anımsadığım dönemler olarak- salt edebi nitelikleriyle yeterince yazılmıyor, tartışılmıyor ve konuÅŸulmuyor. Çıkan kitapların içinde ya haber olabilecek bir ÅŸey aranıyor ya dedikodusu yapılacak bir ÅŸey aranıyor ve o yanları ön plana çıkıyor kitapların. SaÄŸlıklı bir edebi tartışma ortamı yok aslında. Olumlu yanlarından da bakılabilir bu duruma. 1980’lerin sonunda bizim çıkardığımız Cumhuriyet Kitap kendi alanında tekti, örneÄŸi yoktu. Bugünse her gazetenin bir kitap eki var. Bu saygınlık ölçütü olarak görülmeye baÅŸladı. Kitap dünyasının tanıtımı açısından güzel bir geliÅŸme. Fakat bizdeki kitap ekleri gene de edebiyatın eleÅŸtirel yönden tartışıldığı, derinliÄŸine incelendiÄŸi yerler deÄŸil. Daha genel, daha sıradan tanıtım yazıları yayımlanıyor ağırlıklı olarak. O nedenle, sadece ÅŸiir açısından deÄŸil bütün bir edebiyat açısından aynı durum söz konusu.

ŞİİR ÇEVİRMEK

– Åžiir çevirisi daima tartışmalı bir konu olmuÅŸtur. Åžiirin asla çevrilemeyeceÄŸi yönünde görüÅŸler olduÄŸu gibi, tersini iddia eden görüÅŸler de vardır. Hem çeviri ÅŸiirlerden oluÅŸan bir dizinin editörü, hem de ÅŸiir çevirileri yapmış biri olarak bu konudaki düÅŸünceleriniz nelerdir?

– Åžiirde ses çok önemlidir. Sözcüklerin seçimi, kurulan imgenin hangi seslerle, hangi sözlerle dile getirildiÄŸi çok önemlidir. Bir dildeki bütün sesleri ve dize yapısını, ÅŸiirin kurgusunu olduÄŸu gibi aktarabilmek olanaksız. Ama ÅŸiir asla çevrilemez düÅŸüncesinde deÄŸilim. Åžiir çevirisinde belirleyici olan, ÅŸairin ve ÅŸiirin havasını okura yansıtabilmek. Bunu yaparken asıl metne ne kadar baÄŸlı kaldığı, ne kadar uzaklaÅŸtığı çevirmenin ferasetine kalmış. Çok uca giden örnekler var, Can Yücel gibi, ÅŸiiri Türkçede yeniden yazanlar… Ben bu tarza katılmıyorum, böyle çeviri yapmıyorum. Buna karşılık Can Yücel’in yaptığı birçok çeviriden olaÄŸanüstü keyif alıyorum. Åžiir çevirisi hususunda, ‘60’lardan beri çevirilerini okuduÄŸum, aynı zamanda hocam olan Cevat Çapan’ın yaklaşımı, bana en yakın yaklaşım. Hem elden geldiÄŸince asıl metne baÄŸlı kalmak, hem de ÅŸiirin Türkçe söyleniÅŸini ustaca yakalayabilmek. Bu da ancak iyi, derin bir ÅŸiir duyarlılığına ve bilgisine sahip olmakla baÅŸarılabilir. Çeviri konusunda, son yıllarda özellikle üniversitelerde çok üstünde durulan çeviribilim anlayışına yakın deÄŸilim. Ben, çevirmenin iki dile de gerçekten egemen olması ama aynı zamanda, çeviri yaptığı tür her neyse, o konuda da bilgili olması ve sonrasında da kendi duyarlılığıyla ortaya bir iÅŸ çıkarması taraftarıyım. Åžiir çevirisinde, ÅŸairlerin daha iyi çeviriler yaptığını düÅŸünüyorum. Yalnızca Türkiye’de deÄŸil, dünyada da böyle. Hem ÅŸiiri daha iyi biliyorlar, hem yapısını kurabiliyorlar. Tabii bunun istisnaları da yok deÄŸil.

SöyleÅŸiye küçük bir katkı yapmak zorunlu: çeviribilimciler, tam olarak, tıpkı Celal Üster gibi, “çevirmenin iki dile de gerçekten egemen olması ama aynı zamanda, çeviri yaptığı tür her neyse, o konuda da bilgili olması ve sonrasında da kendi duyarlılığıyla ortaya bir iÅŸ çıkarmasını” savunuyor. Bu konuda, çeviribilimcilerin görüÅŸleriyle, son zamanlarda (çeviri yayıncılığının geliÅŸmesiyle yaygınlaÅŸan ve) sıkça görülen bir özensiz çeviri yöntemi, sözcük ve çeviri stratejisinde keyfi kararlar almayı savunan bir çeviri yönteminin karıştığı söylenebilir. Dahası, ÅŸiir çevirisinde de, çeviribilimcilerin genel olarak “ÅŸairlerin daha iyi [ya da daha çekici] çeviriler yaptığını” savunduÄŸu söylenebilir. GeçmiÅŸten Günümüze Yazın Çevirisi adlı kitabın yazarı N. Berrin Aksoy’un “Åžiiri Åžairler Çevirmeli” adlı yazısı bunun baÅŸlıca örneklerinden biri. Çeviride çeviribilim ve eleÅŸtiri kardeÅŸ sayılır.

(SöyleÅŸiyi aktaran Onur BehramoÄŸlu’na teÅŸekkür ederiz.)