Natalya Leonidovna Trauberg (5 Temmuz 1928- 1 Nisan 2009): İngilizce, Fransızca, İspanyolca, Portekizce, İtalyanca çevirmeni. ÇevirdiÄŸi yazarlardan bazıları: İspanyolcadan; Miguel Delibes Setién, Camilo José Cela, Ana Maria Atute, Portekizceden; José Maria de Eça de Queiroz, Fransızcadan; Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet, Henri Lacordaire, Eugène Ionesco, İngilizceden; Sir Pelham Grenville Wodehouse, Gilbert Keith Chesterton, Clive Staples Lewis, İtalyancadan; Luigi Pirandello.
Babanız ünlü bir yönetmen.. Ailenizde edebiyatla ilgili birileri var mıydı?
Annemle babam oldukça entellektüel bir aileden geliyor. Babam Odessa’lı burjuva bir aileye mensup. Dedem Zahar Trauberg bir muhasebecinin oÄŸlu fakat daha gençliÄŸinde bu iÅŸini bırakıp gazetede çalışmaya baÅŸlıyor, daha sonra ailesiyle Petersburg’a göç ediyor ve burada yayıncılıkla uÄŸraşıyor, daha doÄŸrusu büyük bir yayınevi olan Kopeyka’ya ortak oluyor, ama orada da sebat etmiyor.. Dindar (sanırım Yahudiydi), neÅŸeli, sevimli bir insandı. Anneannem Mariya Petrovna’nın harika bir kadın olması ve iyi bir kız lisesinde Rus edebiyatı öÄŸretmenliÄŸi yapması dışında annemin ailesinin edebiyatla bir ilgisi yoktu. Dindar bir kadındı, Leskov severdi. Dedem memurdu.
İspanyolca, İngilizce, Fransızca, Almanca ve Portekizce okuyabiliyorsunuz. Bütün bu dilleri nerede öÄŸrendiniz?
ÇocukluÄŸumda Fransızca ve Almanca hocalarım vardı. Annem kendisi nasıl yetiÅŸtiyse beni de öyle yetiÅŸtirmek istiyordu. Onbir yaşında sevdiÄŸim kitaplar (Küçük Kadınlar, Küçük Prenses) İngilizce yazıldığı için onları orjinalinden okumam gerektiÄŸini anlamıştım. Fransızca ve Almanca’yı zaten bildiÄŸimden İngilizce okumaya baÅŸladım ve onaltı yaşına geldiÄŸimde İngilizce okuyabiliyordum. Ama dili daha sonra öÄŸrendim. Bir süre ortaöÄŸretimde İngilizce dersleri vermek için gereken diplomayı alamadım, çünkü Eski İngilizce dersini verememiÅŸtim. (Üniversitede okurken ortaçaÄŸ uzmanı olmak istiyordum).
İlk olarak “evet ben çevirmenim” dediÄŸiniz zamanı hatırlıyor musunuz?
Üniversite üçüncü sınıfta düÅŸünmüÅŸtüm. Uçuyorum gibi gelmiÅŸti fakat bu uçuÅŸ açıkça yanıltmıştı beni. William Butler Yeats‘a kadar birçok yazarı çevirene dek kendimi kandırdığımı anladım.
Åžimdi geriye baktığınızda hangi eserle birlikte çevirmen olduÄŸunuz düÅŸünüyorsunuz?
Çeviri yapmayı seviyorum fakat hiçbir zaman çıkardığım iÅŸten tam olarak memnun kalmıyorum.
En sevdiğiniz yazarlar kimler? Zevkler de zamanla değiştiğinden belki de yanlış bir soru soruyorum?
Geçenlerde bana Oxford’da bir soru yönelttiler: “Para kazanma kaygısı olmasa hangi yazarları çevirirdiniz?” diye. Böyle bir durumda Sir Pelham Grenville Wodehouse’u ve Gilbert Keith Chesterton‘ı çevirirdim. SevdiÄŸim yazarlar bunlar çünkü.

Çevrilemez eser var mıdır, bu konuda ne düÅŸünüyorsunuz?
Sanırım yok. Sadece baÅŸka bir dilde benzer üslubu yakalayabilecek çevirmeni bulmak gerekiyor. DiÄŸer bir sorunsa bu insanı aramanın uzun sürebilecek olması. 1989 yılına kadar Sir Pelham Grenville Wodehouse’un çevrilemeyeceÄŸini düÅŸünmüÅŸtüm. (O zaman Wodehouse’ la ilgili Rusça ulaÅŸabileceÄŸimiz tek metin, Wodehouse’un  iÄŸdiÅŸ edilmiÅŸ hali olan, 20’li yıllarda yapılan bir  çevirisiydi). Hizmetçiyle “çocuklar”, “kıyak”, “sen” gibi gibi argo sayılabilecek sözcüklerle konuÅŸmak düpedüz bayağılık sayılırdı. Chesterton’ı kötü bir çeviriden okurken bile (her zaman deÄŸil elbet) yazarın iyi birÅŸeyler düÅŸündüÄŸünü görürsün. Wodehouse’da ise dil çok önemli, metinleri sözcüklerdeki farklı göndermelerle örülü. 1989 yılının sonunda Lord Emsworth ve Domuzu serisini çevirmeye baÅŸladım. Lord Emsworth ve Kızarkadaşı öyküsünü çevirirken öncelikle Wodehouse‘un eserleri üzerinde çalışmanın benim için müthiÅŸ bir mutluluk olduÄŸunu, sonra kahramanların aÄŸzından keyifle yazıp konuÅŸtuÄŸumu anladım. Bundan nasıl bir sonuç çıktığı ise okuyucunun takdirine kalıyor.
Rusçaya çevrildiÄŸinde mahvolan çok eser yayınlanıyor mu bizde?
Evet, çok fazla, yeteneksiz çevirmenler yüzünden olan bir ÅŸey bu. Åžimdilerde çeviri eserlerde söz dizimi bakımından zayıf, kötü cümlelere sıkça rastlanıyor. Ama neyse, çeviri edebiyatının ÅŸimdiki durumu özgürlüÄŸümüz için ödememiz gereken bir bedel.
Çeviride redaktör ne derece önem arz ediyor?
Eskiden nitelikli yayınevlerinde, örneÄŸin “Hudlit”te mükemmel redaktörler çalışırdı. İnostrannaya Literatura‘dan (Yabancı Edebiyat) Viktor AÅŸkenazi harikulade bir redaktördü. Bütün çevirmenler bazen saçmalar. İyi bir redaktör yaptığımız iÅŸi kartal bakışlarıyla inceler. Henry Graham Greene‘in Bir Romanın Sonu kitabını çevirdiÄŸimde “sıcak su torbası kılıfı” yerine “kutu”, “tahıl” yerine  “bakla” yazmışım. Viktor bu hataları anında düzeltmiÅŸti. Åžimdi birçok yayınevinde redaktör yok, hatamı kendim farketmezsem kitaptan kitaba aktarılır.
ÇaÄŸdaÅŸ İngiliz Edebiyatını iyi buluyor musunuz?
ÇaÄŸdaşı hayır. Ben John Robert Fowles’da kalmışım. Geçenlerde Stephen John Fry‘ın birkaç kitabını, özellikle de Yalancı’yı çok dikkatli inceledim. Roman bolca yalan söyleyen ve ergen bir çocuÄŸa aşık olan eÅŸcinsel bir genci konu alıyor. Bence çok güzel bir kitap, ÅŸüphesiz iyi yazılmış ama benim bu tip edebiyat için bir anahtarım yok. Bana bu kitabı Franciscus Assisiensis – Sanctus Aurelius Augustinus düÅŸüncelerini benimsemiÅŸ bir teoloÄŸun, insanoÄŸlunun lüzumsuz ihtiraslarını ifÅŸa etmek için yazdığını söyleselerdi anlayabilirdim fakat öyle olmadığı aÅŸikar.
Peki ÇaÄŸdaÅŸ İspanyol Edebiyatını okuyor musunuz?
ÇaÄŸdaÅŸ İspanyol Edebiyatını hiç bilmiyorum. Miguel Delibes Setién, Camilo José Cela‘da (70’li yıllar) takılıp kalmışım, onları çok seviyorum ve de zevkle çevirdim. Bir İspanyolca kitap çevirecek olsam Juan dе la Сruz’dan olurdu, bu yurtdışından bir sipariÅŸ.
Her gün çeviri yapıyor musunuz?
Yapmaya çalışıyorum. GençliÄŸimde hergün yapardım.
Çeviri için ilhama ihtiyaç var mı, yoksa çeviri sıradan bir iÅŸ mi?
Tabii ki ilham ÅŸart. Çevirmen eserde kendisini tamamen eritip yazara adıyor. Kabaca ifade edecek olursak, ikona ressamının bir ressamın eserini çizerken kendisini öldürmesi gibi, çevirmen de kendi içinde kendisini öldüremiyorsa çalışamaz. Kimse beceremez, çevirirken ben de çevirdiÄŸimden daha çok yazıyorum. Birkaç çeÅŸit çevirmen vardır. ÖrneÄŸin çeviride yazardan çok kendisini öne çıkaranlar, rahmetli Andrey Kistyakovski öyleydi, keza ÅŸimdilerde Vladimir Muravyev öyle. Andrey, ” Ben Jukovski ekolünden geliyorum, ben yazarım” derdi. Birebirciler var. BaÅŸta da belirttiÄŸim üzere  Anatoliy Geleskul, Boris Dubin, Grigoriy DaÅŸevski tabii Viktor Golışev gibi eserde kendisini eritenler var. Nabokov’u Golışev’in çevirinden okuduÄŸunuzda metnin aslının İngilizce yazıldığına inanamıyorsunuz, Rusça yazıldığına da.. Son zamanlarda genç çevirmen Katya Dobrohotova-Maykova’yı çok beÄŸeniyorum, çok zarif bir kalemi var.
Åžiirin tam olarak çevrilmesi mümkün mü, bu konuda ne düÅŸünüyorsunuz?
Eskiden ÅŸiir çevirmiyordum ama ÅŸimdi mecburum, yayınevine bunu baÅŸkasına parayla yaptırmasını ria edemem. Bir zaman Spencer‘dan üç satır olduÄŸunda birini arayıp rica ediyordum, çeviriyordu. Åžimdi kendim çevirmek zorunda kalıyorum. İnsan beceremediÄŸi bir iÅŸi yapamaz örneÄŸin çocukluÄŸunda dans etmediyse balerin olamaz. Kendimden biliyorum, dedem bale okuluna göndermediÄŸi için annemim balerin olma hayali suya düÅŸmüÅŸtü, o da bu hayalini ben de gerçekleÅŸtirmeye çalıştı. Bir süre hareket edemememe sebep olmuÅŸtu bu. Hiç ÅŸiir yazmadım fakat ÅŸiiri her zaman çok sevdim. Åžimdi ÅŸiir çevirken bir zamanlar bize öÄŸretilenleri hatırlıyorum. Åžiir çevirmek çok hoÅŸuma gidiyor, bunu söylerken çok utansam da..
Eski çevirilerinizi gözden geçirme, birÅŸeyler düzeltme isteÄŸi duyuyor musunuz?
Çok meÅŸgul olduÄŸum için ÅŸu sıra hayır. Elbet birÅŸeyleri deÄŸiÅŸtirmek isterdim. Federico GarcÃa Lorca’nın bir piyesini yeniden çevirmiÅŸtim. Camilo José Cela‘nın üstesinden gelebilmiÅŸ miyim, ÅŸu an bakmak ilginç olurdu, bu yazarı çok beÄŸenmiÅŸtim. Belki de Camilo José Cela ya da Miguel Delibes Setién artık “gitmiyordur.” Åžu an formumda deÄŸilim, çeviri için en iyi çaÄŸ geride kaldı.
Çeviri için “altın” bir çaÄŸ olduÄŸunu mu düÅŸünüyorsunuz?
Bilmem, benim için bu çaÄŸ otuzumdan altmışıma kadardı. Åžimdi hayli yorgunum, çok hastalık çektim. Çeviri, piyanonun tuÅŸlarıyla kıyaslanabilecek bir zanaat, uzunca bir süre ara verirsen çok ÅŸey yitirirsin. Genel olarak çeviri, ruh için çok yararlı bir uÄŸraÅŸ, egoizmden kurtulmaya yardım ediyor, “yaban sözcüÄŸün” sorununu çözüyor.
Sizce çaÄŸdaÅŸ çevirmen Sovyet bir meslektaşınızdan nesiyle ayrılıyor?
Sovyet çevirmeninin miyadını doldurduÄŸunu düÅŸünüyorum. “Sovyet Ekolü” genel olarak Dickens, Thackeray etkisinde orta seviyede bir Rusçadan yararlandı ve orjinalinde farklı olan yazarlar tek tip yazara dönüÅŸüverdi. Bu yüzden de Dickens’ın önceki dili yakalanamadı. Åžimdiki çevirmenler daha canlı ve yetenekli. Åžu an, çok iyi çevirmen örneÄŸini  Dubin ya da DaÅŸevski oluÅŸturuyor, yani kendi başına da harika kiÅŸilikler, ya da Natalya Mavleviç, o ne güzellik!
Sovyet Döneminde çevirmen özgünlüÄŸünün öne çıkmasına izin verilmemiÅŸ miydi?
İsteyen özgünlüÄŸünü ortaya koydu. Rita Rait–Kovaleva özgündü ve kimse de ona bunun için bir ÅŸey yapmadı. Biz de becerebildiÄŸimiz ölçüde özgünlük gösterdik, tabii bir yığın hatayla.. Geleskul ise takdire ÅŸayan bir baÅŸlangıç yaptı. Hatırı sayılır yayınevlerinde çevirinin ne demek olduÄŸunu bilen insanlar çalışıyordu. Birçok kimse özgünlüklerini sadece bu alanda ortaya çıkarabileceklerini bildiklerinden çeviriyle uÄŸraşıyordu. Sovyet Döneminde Viktor Hinkis, Simon MarkiÅŸ gibi ÅŸimdikilere benzer çevirmenler vardı. Viktor için çeviri meslek deÄŸil, ilhamdı, Simon içinse kendi yaratıcılığına giden yoldu.
Batılı çevirmenler arasında birçok tanıdığınız var, son zamanlarda sık sık yurt dışına çıkıyorsunuz. Size göre Rus çevirmen batılı çevirmenden nesiyle ayrılıyor?
İlk olarak Batı’da kelimesi kelimesine çeviri hakim, ikincisi çeviriye sanat gözüyle bakmıyorlar. Onlarda bilgi amaçlı çeviri yaygın, bizim de yakında varacağımız nokta bu. Bu tür yaklaşımda yazar tamamen yitiriliyor, birçok yazar çevrilmiyor ve gereksiz görülüyor. Batı çevirisi  belki tarihçi Ernest Christopher Dowson‘ın kuru üslubunu bozmaz ama ilginç ve neÅŸeli yazan yazarımız Klyuçevski’ye zarar verir. Sanatsal edebiyat bu tür yaklaşımla tüm zenginliÄŸini yitirir. Geçenlerde bana orjinaline yakın olup olmadığına bakmam için PuÅŸkin’in çaÄŸdaÅŸ İngiliz çevirmenlerin çevirdikleri birkaç kitabını getirdiler. Bu tür yaklaşımı ben hiç anlamıyorum, benim ideal çeviri anlayışım çevirinin orjinale yakın bir eser olması gerektiÄŸidir. Tabii Batı’da da çeviri anlayışı benimkine benzeyen istisnalar var. Peter Norman öyle mesela, Moris Bering’de öyleydi. Kendileri de yazar. Biz Batı’nın gözünde çevirmen deÄŸil, ÅŸu ya da bu yazarın eserini kendi dilimizde yeniden yazan yazarlarız. Sanırım yakında Rusçada böyle insanlar MandelÅŸtam’ın da dediÄŸi gibi (böyle sürüp gitmesin diye yapmazlar) azalacak.
En sevdiÄŸiniz Rus yazarlar kimler?
Åžimdi söylemek zor. Uzun zamandır yeniden okumuyorum. Geçenlerde Sir Issiah Berlin’in çevrilmiÅŸ iki ciltlik Özgürlük Felsefesi kitabını redakte ettim, Turgenyev’e, Lev Tolstoy’a göz attım. Lev Tolstoy’u önceden severdim Aleksey Konstantinoviç’i hala seviyorum. Leskov benim için her zaman önemli oldu, anneannemin en sevdiÄŸi yazardı, onun kitaplarıyla büyüdüm. Onda beni Chesterton ve Aleksey Tolstoy’da olduÄŸu gibi özgürlük ve topraÄŸa baÄŸlılık arasında kurduÄŸu baÄŸ cezbediyor. Åžimdi kim kaldı sevdiÄŸim? PuÅŸkin ve MandelÅŸtam’ınkiler cennet ÅŸiiri. Paternak’ı, Tsvetayeva’yı, Hodaseviç’i çok sevdim.
Peki çaÄŸdaÅŸ Rus edebiyatı?
ÇaÄŸdaÅŸ Rus edebiyatını iyi bilmiyorum. Pelevin’i, Sorokin’i okumamı tavsiye ediyorlar, yapamıyorum. Ruhum çok hassas.
Bir yazarı çevirmek isteyip de herhangi bir sebeple çeviremediÄŸiniz oldu mu?
Tabiki oldu. Faulkner‘ı, Mary Flannery O’Connor’ı çevirmek istedim ama olmadı. Jorge Luis Borges‘ı çeviremedim, sadece iki öyküsünü çevirebildim. Julio Cortázar’ı, Juan Carlos Onetti‘yi çevirdim zamanında ama bu çalışmalarımdan memnun deÄŸilim. Bu çevirilere kolay kolay giriÅŸmezdim ancak çocuklarımı doyurmam gerekti. Åžu açıdan bakıyordum: “Kitap Sovyet karşıtı, edepsiz, din aleyhtarı deÄŸil, demek ki çevrilebilir.” Her çevirmenin sahası farklı.
Sizin sahanızda Wodehouse ve Chesterton var o zaman?
Evet, cenneti yanılsama olarak deÄŸil, minnet olarak canlandıran çocuk kitapları.
Şimdiki hayatınızdan memnun musunuz?
Åžunu diyenleri anlamıyorum: “Eskiden herÅŸey çok daha iyiydi!” Åžimdiki yaÅŸam koÅŸullarına dair insanı ÅŸok eden konuÅŸmalar var, bir de tavanarasında ya da bir köyde içkici oÄŸluyla ölüme terkedilmiÅŸ bahtsız, yaÅŸlı kadın örneÄŸini veriyorlar. Otuz yıl önce de bu ÅŸekilde ölen yaÅŸlı kadın vardı, bunu herkes gördü. Astafyev bunu yazdığında herkes ÅŸaşırmıştı: “Ne tuhaf ÅŸeyler yazıyor öyle!” Yirmi yıl önce bana ÅŸimdiki gibi yaÅŸayacağımızı söyleselerdi, bunun gerçekleÅŸmesi için deÄŸil ellerimi ayaklarımı, canımı feda ederdim. Åžimdi sadece otura otura pantolon yıpratmış ve yaÅŸadığını düÅŸünmüÅŸ orta sınıfın durumunun deÄŸiÅŸtiÄŸini söyleyebiliriz. Åžu an gerçekten mesleksiz kaldıkları için bu insanlara ÅŸimdiki durum daha kötü geliyordur, eÄŸer poÄŸaça piÅŸiremiyorlarsa. Birçok insanın zanaatsiz olması akıl dışı. Åžimdi memnun olmayanlar ne bekliyorlardı acaba? En baÅŸa kendilerinin geçmesini mi? Åžimdi herkes istediÄŸine ulaşıyor. Yazmak istiyorsun yaz, basılsın mı istiyorsun buyur. EÄŸer hayatın iÄŸrenç taraflarını teÅŸkil eden mafya hileleri söz konusuysa, bunlar her zaman ve her yerde korkunç. İngilizler mesela güç ve paranın olduÄŸu her yerde her zaman ÅŸeytanların gezdiÄŸine inanırlar. Galiba bu konuda birÅŸeyleri deÄŸiÅŸtirmek imkansız. ÖzgürlüÄŸümüz için korkmakla iyi yapıyoruz. Aralık ayında yeni devlet marşı kabul edildiÄŸinde herkes eziyet çekmiÅŸti, bende.. Birkaç ay geçti geçmedi yeni bir marÅŸ duyduk? Umarım bir daha da duymayız.
BaÅŸka bir ülkeye göç etmeyi hiç istemediniz mi? Birçok tanıdığınız ve arkadaşınız ÅŸu an yurtdışında yaşıyor deÄŸil mi?
70’li yıllarda gitmeyi çok istedim, üstelik hangi ülkeye olduÄŸunun da önemi yoktu. EÅŸimden henüz ayrılmıştım ve çocuklarımla Moskova’ya  geldim fakat burada kısa süre yaÅŸadıktan sonra Litvanya’ya döndük, Sovyet atmosferine tahamül edememiÅŸtim. Çocuklar da göç etmek istiyordu. YaÅŸayacağımız yeri hayal ederek kimi zaman kanguru, kimi zaman penguen çiziyorduk. Akrabalarım yüzünden kaldım, onlar gitmezdi. Dovlatov ve Efimov’un yazışmalarını okuduÄŸumda göçmenliÄŸin korkunç birÅŸey olduÄŸunu ÅŸimdi ÅŸimdi anlıyorum. Yakın arkadaşım Tomas Ventslova uzun zamandır Batı’da yaşıyor, Litvanya’lı olduÄŸu için yurtdışında yaÅŸaması daha kolay. Tomik Ventslova ya da Sima MarkiÅŸ gibi insanlar yurtdışında kendi hallerinde yaşıyorlar. DiÄŸerleriyse burayı oraya fazlaca taşıdılar galiba.
(Ruskiy Jurnal, söyleÅŸen: Yelena KalaÅŸnikova, Nisan 2001; çeviren: Hanife Çaylak.)
