Çeviribilim Yaratıcı Åžiir Çevirisi Yarışması üç birincilikle sonuçlandı. Yarışmaya katılan dört çevirmen Allen Ginsberg’in The Ballad of Skeletons adlı ÅŸiir-ÅŸarkısının birbirinden yaratıcı üç çevirisini yaptılar.
Göksenin Abdal’ın çevirisinde ÅŸiir-ÅŸarkının özgün ritmi neredeyse birebir ölçüyle aktarılır, içerikte görece yerelleÅŸtirmeler yapılırken; Ebru Yıldırım ve Özlem İlyas çevirisinde özel bir ölçüyle daha minimalist bir çeviri yapılmış ve Toros Öztürk çevirisinde ağırlık özgün içeriÄŸin kendi ölçüsüyle aktarılmasına verilmiÅŸ. Her çevirinin kendine özgü (sevgili Sakine Eruz’un ifadesiyle) “iÅŸlevsellikleri” var. Çevirmenler çeviri çalışmalarını ÅŸöyle anlatıyorlar:
Göksenin Abdal: Acizlerin Türküsü
“Bu ÅŸiir çevirisi için söyleyeceÄŸim en önemli ÅŸey ÅŸu: Çevirimde geçen yargıtay, meclis baÅŸkanı gibi kelimelerin ÅŸiirde geçen supreme court, speaker gibi kelimelerin yerelleÅŸtirilmiÅŸ biçimi olması. Çeviride özellikle yerelleÅŸtirmeye çok önem verdim, bu doÄŸrultuda çeviri yaptım. Kaynak metindeki kafiyeli yanları korumaya çalıştım ve okunduÄŸunda gerçekten ÅŸiir etkisi yapacak bir erek metin ortaya çıkmasına özen gösterdim. Åžiirdeki siyasi ağırlık hissini de bir yandan vermeye çalıştım. Sonuçta böyle bir çeviri çıktı.”
Özlem İlyas – Ebru Yıldırım: Kurukafalılardan Ninniler
“Çevirimizde öncelikle ‘Skeleton’ için erek dil ve kültürde uygun gördüÄŸümüz karşılığı bulmaya çalıştık. Kısa ve akılda kalır bir etki bırakmak için ‘kurukafalılar’ sözcüÄŸünü kullanmayı tercih ettik. Böylece kaynak metindekine benzer bir çaÄŸrışım elde etmeyi amaçladık, öte yandan sıfat kullanarak dilbilgisel olarak da daha ‘uygun’ bir yapı elde etmeye çalıştık.
Åžiirin genelinde kaynak metinde de olduÄŸu gibi kafiye ve hece sayısına dikkat ettik. Bu nedenle dizeleri olabildiÄŸince kısa tutmaya çalıştık. Şiirde tekrarlanan ‘Said’ sözcüÄŸünü Türkçeye ‘söyledi ki’ olarak çevirebiliriz ama biz bu tekrardan kaçınmak istedik ve bunun yerine ÅŸiiri bir tür diyalog hâline getirdik. Bunun için de en baÅŸta ‘ Kulak verin ÅŸunlara’ sözünü kullandık.
Bazen de kaynak metindeki bazı terimleri erek kültürdeki öÄŸelerle yer deÄŸiÅŸtirdik. Buna örnek olarak aÅŸağıdaki dizenin çevirisini gösterebiliriz.
Said the NAFTA skeleton / Kurukafalı tüccar:
Get rich, Free Trade, / Bul karayı, al parayı,
Said the Maquiladora skeleton / Kurukafalı fabrikatör:
Sweat shops, low paid / Al asgari ücreti.‘North American Free Trade Agreement-NAFTA’nın kaynak dilde uyandırdığı çaÄŸrışımın erek dilde uyandırmayacağını düÅŸündük. Bu nedenle bu terim yerine ‘tüccar’ sözcüÄŸünü kullanmayı tercih ettik. Böylece terimi kiÅŸileÅŸtirip çevirideki amacımıza da uygun hâle getirmiÅŸ oluyorduk.
Sonuç olarak çevirimizde genel olarak erek kültürü göz önünde bulundurmaya çalıştık. Bunun için de kaynak metnin bire bir çevirisi uygun olmayacağından, çevirimizin başında belirlediÄŸimiz stratejilere uygun olarak kaynak metni aktarırken bazı deÄŸiÅŸikler yapmayı uygun gördük.”
Toros Öztürk – İskeletlerin Baladı
“A. Ginsberg’in zaman zaman öfkeli ama son derece alaycı üslubunu birazcık verebilmek ilk kaygım olmuÅŸtu. Ballad dediÄŸi için Ginsberg, bizim Aldı KaracoÄŸlan… tarzı geleneksel formu kullanmak bana ballad formunu vermek için uygun geldi (Hatta Dede Korkut metinlerindeki gibi Görelim hanım ne söyledi aydur: tarzı bile gelmisti aklıma ama o zaman Can Yücel gibi adaptasyon olurdu, biraz fazla yerelleÅŸirdi)
İkinci ve dördüncü dizeler kafiyeliydi (ballad formu), buna dikkat etmem gerektiÄŸini de düÅŸündüm, ince alaycılık bu dizelere yüklenmiÅŸti, ama bu dizelerin kafiyeli olabilmesi icin çevirirken yorum katmak bir bakıma ‘farz’ oluyordu, iÅŸte burada ince alayın çeviride biraz kaybolmaması önemliydi, elimden geldiÄŸince korumaya çalıstım ama kaynak metindeki bazı kültürel çaÄŸrışımları amaç metine taşımak zor oluyordu. (Bazılarını dipnotta vermekten baÅŸka yol bulamadım). Çeviride kaybolan canımı sıksa da ÅŸiiri çevirme isteÄŸimi öldürmedi.
Ama yine de metinde olmayan bir ÅŸey eklemekten kaçındım – Nazım Usta’nın dediÄŸi gibi “biraz çeviri kokmayı” tercih ettim.
Simdi çeviriye bakıp biraz demlendirebilseydim daha iyi ÅŸeyler bulabilir miydim acaba demekten kendimi alıkoyamıyorum. (Ne zaman bir metni çevirsem hep aynı duyguya kapılıyorum. Ama çevirinin zaten mükemmeli olamıyor, hep daha iyisi olabiliyor.)”
KuÅŸkusuz daha farklı yaratıcı çeviriler yapılabilir. ÖrneÄŸin “NY Times iskeleti” yerine “Hürriyet iskeleti” gibi yerelleÅŸtirmeler yapılabilir, “Yahoo” yerine “Hanzo, İvedik vb.” sözcükler kullanılabilir, Kuveyt yerine Irak, Afganistan güncelleÅŸtirmeleri yapılabilir. Ya da daha köktenci yaratıcı çeviriler yapılabilir – bambaÅŸka metinler, baÅŸka biçimler, özgün metnin iÅŸlevini yerel ortamda yineleyen baÅŸka biçimler, metin yerine doÄŸrudan görsel düzenlemeler ortaya çıkarılabilir. Sözgelimi, klasikleÅŸtiÄŸi için tehlikeli bir örnek olmasına raÄŸmen Can Yücel’in aÅŸağıdaki ÅŸiiri Ginsberg’in ÅŸiir-ÅŸarkısının yerelleÅŸtirmesi ağır bir çevirisi sayılmaz mı? (Yücel tehlikeli bir örnek, çünkü çalışmaları fazlasıyla bireysel, tekil özellikler, ÅŸairanelikler içeriyor, çoÄŸu kez çeviriden çıkıp ÅŸiire geçiyor eseri.)
türkiyat vapuru
YanaÅŸmadan önce dağıldı iskeleye
Önce karinesi, sonra sintinesi
Derken alt – vasat – ve üst güvertesi
BaÅŸ üst – vasat – alt
Ardından kıç üst – vasat – alt yolcuları
Dağıldılar bir meçhul semte
Kırlangıçlarleyin ellerinde fileleri, çantaları
Kimisi el ele yeni çiftler
Kimi dargın eski çifteciler
Dağıldılar kırlangıçlarleyin bir meçhule
Deniz su döküyor arkalarından
Haydan gelip huya giden cümlelere
Kaptan köÅŸkü yüzüyor dalgaların üstünde
Şakûli bir bok gibi
Kaptanı tayfasıyla
Can Yücel (Varlık, 1990)
Büyük olasılıkla, buna ya da bu tür bir metne yaratıcı çeviri örneÄŸi denemezdi, çünkü… çünkü neden? Özgün metindeki teknik ve biçimsel özellikleri aktarmadığı, benzerlerini üretmediÄŸi için mi? Çeviride özgün metni bulamayacağımız için mi? Yoksa sadece yazarının niyeti Ginsberg’in metnini karşılamak olmadığı için mi? Ama ya bu ÅŸiirleri aynı yıllarda, benzer akıl iklimlerinden ÅŸairlerin yazmış olması? Peki bugün standartlaÅŸmış Binbir Gece Masalları‘nın özgün metni unutturan bir çeviri külliyatı olması? Shakespeare’in bütün oyunları gibi, Kral Lear oyununun da bir kolaj olması, merkezinde bir doÄŸu masalının çevirisinin yer alması? Yaratı denen ÅŸey belki de bir yaratıcı çeviri olmasın?
Acaba bu metin düzeyinde görünen tartışma, bütün bir hayatın merkezindeki tartışma olmasın? İrkiltici bir ÅŸekilde, bu yarışmadan bağımsız bir ÅŸekilde, 2010’un 8 Mart, Dünya Kadınlar Günü’nde Elazığ’da, köylerinde deprem oldu. Bir bebek iki kadın sayesinde, onu gece üÅŸümesin diye aralarına alan bir anneyle onun annesi sayesinde kurtuldu depremde ölmekten. Kadınlar öldü. Bebek tarih kadar eski bir yöntem, insan bedeniyle ısınmak sayesinde kurtuldu. Aynı gün açıklama yapan yöneticiler ve bütün bir medya, kerpiç inÅŸaatını suçlamaya baÅŸladı, kerpici bir yoksulluk biçimi olarak gösterip modernizmin büyük kabuslarından biri olan betonu, beton binaları övdüler. Oysa kerpiç günümüzde de, tarih boyunca olduÄŸu gibi, düzgün biçimlerde kullanılıyor: yeÅŸil, ekolojik, doÄŸayla barışık mimarinin öÄŸelerinden biri olarak kullanıldığı yerler var. Kerpiç yoksulluÄŸun bir iÅŸareti deÄŸildir, fakat yoksul kalmak, kerpiç de olsa beton da olsa insanın evine bakım yapamamasına, onu onaramamasına, yeni mimari biçimlerini geliÅŸtirememesine yol açar. Yöneticilerin ve medyanın böyle rahatça kerpici aÅŸağılayıp betonu övmesini saÄŸlayan ÅŸey, ülkede kerpicin yaratıcı bir çevirisinin yapılamamış olması olabilir mi? (Mimari ve çeviri iliÅŸkisini Esra Akcan, Çeviride Modern Olan adlı kitabında parlak bir ÅŸekilde ele alıyor.) Yöneticilerin bu kadar yerli görünüp bu kadar uzaylı olması, çevirinin tek biçimli yapılması alışkanlığından, çevirinin tek olacağı inancından, sanayinin dayattığı o beton binalar beton kitaplar kültüründen beslenmiyor mu acaba? (Sahi, kerpicin eskiliÄŸiyle geri kalmış, iÅŸe yaramaz bir biçim olduÄŸuna inanıyor ve beton ve çelik çok katlı bina inÅŸaatını ileri bir biçim olarak görebiliyorlarsa, dinsel biçimlerin geri kalmışlığı neden sözkonusu olmuyor, ya da insan yapımı ÅŸeyleri evrim içinde görürken, neden doÄŸayı öyle görmüyorlar?)
Bir metinden günlük hayatın en küçük fraktal olgularına dek her ÅŸeyin çeviri konusu, yaratıcı çeviri nesnesi olabileceÄŸi varsayımından yola çıkarak baÅŸlattığımız Çeviribilim Yaratıcı Åžiir Çevirisi Yarışması‘nın, gelecekteki yeni yarışmalarla ve okurlardan gelecek denemelerle birlikte, yaratıcılık ve çeviri iliÅŸkisinin ne olduÄŸu üzerine yeni olasılıklar sergilemede bir ilk adım olmasını diliyoruz. Katılan yarışmacılara bir kez daha teÅŸekkür eder, (birkaç gün içinde ellerine ulaÅŸacak olan) çeviri kitap ödüllerinin (baÅŸka ne olabilirdi ki!) ödüllerle dolu bir hayatın küçük birer anısı olmasını dileriz.
