Esra Özkaya SaltoÄŸlu, Yasemin Özden Kanca, Hüseyin YurtdaÅŸ

(İstanbul Üniversitesi, Çeviribilim Bölümü, Doktora ÖÄŸrencileri)

Goethe Enstitüsu İstanbul ve Alman Dili ve Edebiyatı Akademisi iÅŸbirliÄŸiyle İstanbul 2010 ve 3. Uluslararası İstanbul Åžiir Festivali çerçevesinde Alman Dili ve Edebiyatı Akademisi İstanbul buluÅŸtu. Bu toplantı kapsamında iki önemli ödül verilmiÅŸtir. Çeviri konusunda Johann-Heinrich-Voß Ödülü bu yıl Macarcadan yaptığı çevirilerle Zsuzsanna Gahse’ye; yurt dışında Alman kültürünün tanıtımı konusunda Friedrich-Gundolf Ödülü’nü ise Türk Alman dili ve edebiyatı uzmanı Åžara Sayın almıştır.

14 Mayıs 2010’da, İstanbul Goethe Enstitüsü tarafından Alman Dil ve Edebiyat Akademisi iÅŸbirliÄŸiyle düzenlenen “Sürgün – Edebiyat – Kültürün Bugünü” baÅŸlıklı konferansın sabah oturumunda İstanbul Üniversitesi’nden Prof. Dr. Turgay Kurultay ve Yeditepe Üniversitesi’nden Yard. Doç Dr. Martin Vialon, Erich Auerbach’ı konu alan iki bildiri sundu.

Erich Auerbach, 9 Kasım 1892’de Berlin’de varlıklı bir Yahudi ailenin oÄŸlu olarak dünyaya gelmiÅŸ ve 13 Ekim 1957’de 65 yaşında Wallingford’ta hayatını kaybetmiÅŸtir. Özellikle Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature[1] adlı eseriyle tanınan Auerbach, bu kapsamlı çalışmasında Homeros’tan Eski Ahit’e ve Proust, Woolf gibi modernist yazarların eserlerine uzanan bir yelpazede, pek çok yapıtı deÄŸerlendirir. Yazın incelemesinde yorumbilimsel yöntemi benimseyen Auerbach, çalışmasında bu yönteme paralel olarak yazarların yaÅŸadığı dönemin gerçeklerini, tarihini kavramaya, kendini yazarın yerine koyarak metinleri yorumlamaya çalışmıştır.

Edward Said 2004’te İngilizce olarak yayımlanan Mimesis adlı esere uzun bir önsöz yazmıştır. Bu önsözde kendisi Auerbach’ın kitabının baÅŸarılı olmasını, öncelikle Auerbach’ın alçakgönüllü bilim adamı kimliÄŸine baÄŸlayarak, onun tüm heyecanlarını ve sorunlarını sergilemekten kaçınmayan, okurlarıyla doÄŸrudan iletiÅŸim kuran bir yazar olduÄŸundan söz eder.

İki farklı disiplinde doktor unvanına sahip Auerbach’ın ilk doktora çalışması, 1913 yılında Heidelberg Üniversitesi’nde, hukuk alanındadır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman ordusunda görev almış ve savaÅŸ sonrası 1921 yılında Greifswald Üniversitesi’nde Romanoloji alanında ikinci doktora çalışmasını tamamlamıştır. 1923–1929 yılları arasında Berlin’deki Prusya Devlet Kütüphanesi’nde gönüllü kütüphaneci olarak çalışmış, daha sonra Marburg Üniversitesi’nde Romanoloji bölümünde öÄŸretim üyesi olarak araÅŸtırmalarını sürdürmüÅŸ ve burada ünlü Dante: Poet of the Secular World yapıtını kaleme almıştır. Auerbach, 1935 yılında Nazi Almanyası’nın politikaları nedeniyle, kendisi gibi Yahudi olan bir grup bilim adamı ile birlikte Almanya’dan 1935–1947 yılları arasında yaÅŸayacağı İstanbul’a göç etmiÅŸtir. Bu süre içerisinde İstanbul Üniversitesi Romanoloji Bölümü’nde hem ders vermiÅŸ, hem de yöneticilik yapmıştır, [2] ardından 1947 yılında göç ettiÄŸi Amerika’da Pennsylvania Devlet, Princeton ve Yale üniversitelerinde akademik çalışmalarını sürdürmüÅŸtür.

Yard. Doç. Dr. Martin Vialon, “Erich Auerbach’ın Türkiye Sürgününden Mektuplar” baÅŸlıklı bildirisinde özellikle Auerbach’ın İstanbul’da yaÅŸadığı dönemi konu edinmiÅŸtir. Auerbach, İstanbul’a göç ettiÄŸinde sınırlı sayıda akademik kaynaÄŸa ulaÅŸabilmiÅŸ ve o dönem İstanbul’da görev yapan ve daha sonra 1958 – 1963 yılları arasında Kutsal John XXIII olarak anılacak olan Papa’nın yardımıyla Galata San Pietro Manastırı’nın kütüphanesinden yararlanmıştır. Sürgün yıllarında aralarında, o dönemde Almanya’da bulunan Walter Benjamin gibi dünya çapında tanınmış düÅŸünürlerin de bulunduÄŸu 60 kadar kiÅŸiyle mektuplaÅŸmış ve ortaya 450 mektuptan oluÅŸan bir külliyat çıkmıştır. Bu mektuplarda Auerbach, o dönemde Türkiye’de yaÅŸanan modernleÅŸme sürecine yönelik açmazlardan söz eder. Sürgündeki bu bilim adamına göre İstanbul sadece saraylardan, kahve, sigara kültüründen, dini unsurlardan, renkli mozaiklerden, eski konaklardan ibaret deÄŸildir – ki ÅŸehrin bu yönlerini, balığı ve taze sebze-meyveleri övmekten geri durmaz; Auerbach’a göre aynı zamanda bir Helen kentidir İstanbul. Mektuplarında, Arap, Ermeni, Yahudi ve Türklerin bir arada yaÅŸadığı kozmopolit bir ÅŸehir olarak betimler İstanbul’u.

Yahudi bilim adamlarının İstanbul’a göç ettikleri dönemde İstanbul Üniversitesi modernleÅŸme hareketinin bir parçasıdır. Bu dönemde sadece Auerbach deÄŸil, pek çok Yahudi bilim adamı çalışmaktadır İstanbul Üniversitesi’nde. ÖrneÄŸin, Bebek’te oturan Auerbach, Moda’da oturan Alexander Rustow ile Beyazıt’ta buluÅŸur. Auerbach mektuplarının birinde bir araya gelebilmek için bir saatlik yolu kat etmeye deÄŸdiÄŸini de dile getirmektedir. Sürgündeki bu bilim adamları, yine Auerbach’ın deyimiyle dönemin gericileri tarafından göçmen; antisemitistleri tarafından Yahudi ve milliyetçiler tarafından Alman ve yabancı olarak anılmaktadır. Türkiye’de her ne kadar Yahudi karşıtı yasal uygulamalar olmasa da, Avrupa’da yükselen faÅŸizm dalgasıyla birlikte burada yaÅŸayan Yahudilerin de gitgide daha tedirgin olmaya baÅŸladıklarını belirtir Auerbach mektuplarında. Gayrimüslimlere uygulanan varlık vergisi, Türkiye’ye Almanya’dan gelen göçmenlere verilen soruÅŸturma formundaki “kökeniniz nedir?” gibi sorular ve Auerbach’ın bu soruÅŸturma sonrası “Ari olmayan Erich Auerbach” olarak adlandırılması, kendisini rahatsız eden ayrıntılardır. Kendi deneyimlerinden yola çıkarak Türk insanını ve İstanbul’daki yaÅŸantıyı anlatan Auerbach, yaÅŸadığı kültür farklılığını, dil kullanımından yola çıkarak örneklemiÅŸtir. Mektuplarında Türk insanın “hayır” demekten hoÅŸlanmadığını, bu nedenle “evet”in nüanslarını öÄŸrenmek için oldukça zaman harcadığını, onaylandığını sandığı önerilerinin gerçekleÅŸmesi için bekleyiÅŸlerinin kimi zaman sabrının sınırlarını zorladığını belirtmiÅŸtir. Auerbach elbette sadece olumsuzluklardan bahsetmez; Türklerde çok renkli ve derin bir yaÅŸamın izlerini gördüÄŸünden ayrıca Türklerin onurlu ve çalışkan insanlar olduklarından da söz eder.

Akademik hayatı süresince Dante üzerine çalışan bilim adamı, ÅŸairin İlahi Komedya baÅŸlıklı eserinin Cennet: 17. Kanto‘sundan alıntı yapmış ve bu dizeleri kendi sürgün hayatı deneyimiyle iliÅŸkilendirmiÅŸtir. “ […]BaÅŸkalarının ekmeÄŸinin ne denli tuzlu, baÅŸkalarının merdivenlerinden çıkmanın ne denli zor olduÄŸunu göreceksin.” Burada sözü edilen “tuzlu ekmek”, Yahudilerin Hz. YeÅŸaya ile birlikte Babil’e sürgünü sırasında tuzlu ekmek yemelerini anlatmaktadır. Bu alıntıyı yapan Auerbach ve öteki Yahudi bilim adamları da sürgündedir.

Auerbach, mektuplarında sadece Türk insanı veya İstanbul hayatından söz etmekle yetinmemektedir. Atatürk’ün eseri Nutuk 1929 yılında Leipzig’li bir yayınevi tarafından Almancaya çevrilmiÅŸtir. Mektuplarda Nutuk’tan da alıntılar yapılmış ve Auerbach, Atatürk’ü dönemin öteki liderlerinden farklı bulduÄŸundan, onun neÅŸeli, nükteli ve zeki bir insan olduÄŸundan söz etmiÅŸtir.

Konferansın sabah oturumundaki ikinci bildiriyi sunan Prof. Dr. Turgay Kurultay “Yazınsal ve Bilimsel Çeviriler ve Türkiye’deki Kültür YaÅŸamına Etkileri” baÅŸlıklı bildirisinde Türkiye’nin modernleÅŸme sürecinde yaÅŸananlara ve çeviri faaliyetlerinin bu süreçteki etkisine örnekler vermiÅŸtir. Kurultay’a göre her ne kadar “ezeli Avrupalılar”, Türkiye’nin asla Avrupa’nın bir parçası olamayacağını düÅŸünse de Türkiye’de ModernleÅŸme ve BatılılaÅŸma hareketi Osmanlı İmparatorluÄŸu’na dayandığını ve Batı’ya ilginin Viyana seferi sonrasına kadar uzandığını belirtmiÅŸtir. Osmanlı, her zaman yeniliklere ve ötekiye açıktır. Öte yandan Batı’ya dönük ilgi, temelde yararcıdır ve Osmanlı kimliÄŸini tehdit etmeyecek bir çerçeveyle sınırlı tutulur. Adını, Batı toplumlarında hep bir tehdit olarak algılanan “fetih” sözcüÄŸünden alan Fatih Sultan Mehmet Hıristiyanlık dinini oldukça iyi bilen, bunun yanı sıra 7 dil konuÅŸabilen eÄŸitimli biridir. Oldukça kozmopolit bir kent olan İstanbul’da, Bizans ve Osmanlı kültürü iç içe geliÅŸmiÅŸtir. 15. yüzyılda Avrupa’dan kaçan Yahudiler Türkiye’ye yerleÅŸmiÅŸtir. Osmanlı ordusunu meydana getiren Yeniçerilerin büyük bir kısmı devÅŸirmedir, bunun yanısıra Mimar Sinan’ın da Hıristiyan kökenli bir devÅŸirme olduÄŸu söylenmektedir.

Kurultay, iki yüz yıldan beri devam eden modernleÅŸme sürecinde, çevirinin bilgi aktarımı rolünü üstlendiÄŸine deÄŸinmiÅŸtir. Avrupa dillerinden ilk çevirilerin 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yapılmaya baÅŸlandığını, ilk çeviri romanın ise Telemaque olduÄŸunu belirtmiÅŸtir. Roman türü, pek çok farklı yazınsal tür gibi Türkçeye çeviri yoluyla girmiÅŸtir. Cumhuriyet Dönemi’nde ise özellikle 1940’lı yıllarda yapılan çevirilerin odağında BatılılaÅŸma vardır ve bu hareketin başını dönemin Milli EÄŸitim Bakanı Hasan Âli Yücel çekmektedir.

Günümüzde ise kırk-elli yıl öncesiyle karşılaÅŸtırıldığında çok daha fazla çeviri yapılmakla birlikte, 40’lı yıllardaki çeviri hareketine özlem devam etmektedir. Yayımlanan kitap sayısın artması, ülkede okuma alışkanlığının geliÅŸtiÄŸinin göstergesi deÄŸildir ve klasik metinlerin çevirisinde 40’lı yılların performansı daha sonra tekrarlanamamıştır. Bu baÄŸlamda, bunca çevirilerin içinde Mimesis‘in hala Türkçe çevirisinin yapılmamış olması da çarpıcı bir örnektir. Auerbach’ın kitabının İstanbul’da yazılmış olmasına raÄŸmen bir Batılı bilim adamı olarak Auerbach’ın Türkiye’deki geliÅŸime katkı yönünde bir ilgi duymadığının görüldüÄŸünü belirten Kurultay, aynı dönemde Türkiye’ye gelen bir baÅŸka bilim adamı olarak hukukçu Ernst E. Hirsch’i karşılaÅŸtırmalı bir örnek olarak anarak, geliÅŸim sürecine bakışın ve etkinin farklı biçimlerde olabildiÄŸini vurgulamıştır. Kurultay, bu geliÅŸim sürecine Batılı perspektiften bakılmasının Batılı bilim adamları için doÄŸal olduÄŸunu, ancak bunun gerçeÄŸin bütününü temsil etmediÄŸine iÅŸaret ederek kültürler arası diyalogun da burada geliÅŸtirilmesi gereksinimini dile getirmiÅŸtir.[3]

Alman Dil ve Edebiyat Akademisi’nin üyelerinin yoÄŸun olarak katıldığı, Alman Dili ve Edebiyatı ve çeviribilim öÄŸrencilerinin ve akademisyenlerinin de ilgi gösterdiÄŸi konferansın ilk oturumu bir soru-cevap bölümü ile sona erdi. Bu sayede, 2010 Kültür BaÅŸkenti İstanbul’da en tanınmış yapıtını kaleme almış olan Auerbach’ın sürgün yaÅŸamına yönelik daha fazla ayrıntı sunularak dönemin bir portresi çizilmeye çalışıldı.


[1] Erich Auerbach, Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature, trans. William R. Trask, Princeton, Princeton University Press: 2004

[2] Åžara Sayın “İstanbul Üniversitesi’nde Batı Filolojileri”, İstanbul Üniversitesi Batı Filolojilerinin 75. Yılı içinde, yay. haz: Åžeyda Ozil, Nedret Öztokat, 10–11 Nisan, 2008, İstanbul Üniversitesi

[3] Konuyla ilgili olarak bakınız Ernst Hirsch. Hukuk alanında çalışmalarını sürdüren bilim adamı Hirsch T.C. vatandaÅŸlığına geçmiÅŸ, Türkçe öÄŸrenmiÅŸ ve sürekli olarak Türkiye Cumhuriyeti’ne büyük bir minnet duyduÄŸunu belirtmiÅŸtir.