Farklı coÄŸrafyalardaki çeviribilim araÅŸtırmacıları, öÄŸrencileri ve meraklıları, ÅŸimdi de Universitat Rovila i Virgili’de düzenlenen ve internette çevrimiçi olarak yayınlanan Çeviribilim Seminerleri sayesinde ortak bir platformda buluÅŸuyor.
18 Ocak 2011 Salı günü düzenlenen ilk seminerde çeviribilimci Andrew Chesterman “Skopos Kuramı: Geriye Dönük Bir DeÄŸerlendirme†(Skopos Theory: A Retrospective Assessment) baÅŸlıklı sunumunda Skopos kuramını farklı yönlerden ele alarak deÄŸerlendirdi. Chesterman’ın konuÅŸmasının alt metninde genel olarak bir kuramın, tüm iddiaları ve öne sürdüÄŸü tüm hipotezler çerçevesinde nasıl deÄŸerlendirilebileceÄŸi fikrinin yer aldığını söylemek yanlış olmayacaktır.
KonuÅŸmasının ilk bölümünde çeviribilim alanındaki kuramlardan bahseden Chesterman; Skopos kuramı, iÅŸlevsel kuramlar ve çoÄŸul dizge kuramından bahsederek bunların “kendilerine kuram adı veren kısıtlı sayıda kuram†arasında yer aldığını belirtti.
Skopos kuramının üzerine inÅŸa edildiÄŸi 6 aksiyomu açıklayan Chesterman, ardından Skopos kuramının yaptığı kavramsal katkılardan bahsetti. Skopos, iÅŸlev ve niyet kavramları arasında birtakım tanım sorunları olduÄŸunu ifade eden çeviribilimci, Hans Vermeer’e bu yönde yöneltilen eleÅŸtirilere, Vermeer’in verdiÄŸi yanıtlara ve öne sürdüÄŸü diÄŸer tanımlara sunumunda yer verdi.
Buna göre, Skopos kuramına yöneltilen baÅŸlıca eleÅŸtirilerden biri, kuramın 6 aksiyomu arasında yer alan “çeviri bir bilgi sunumudur†(a translation is an offer of information) ifadesinin kurama gerçek anlamda yeni bir bakış açısı getirmediÄŸi ve bunun görece olarak geniÅŸ bir ifade olduÄŸu yönünde.
Buna ek olarak Chesterman, H. Vermeer’in Skopos’taki yeterlik (adequacy) kavramını G. Toury tarafından ve diÄŸer çeviribilim çalışmaları baÄŸlamında kullanıldığından daha farklı bir kavramsal içerik ile kullandığını belirterek “çeviribilim literatüründe zaten var olan bir terimi alıp buna tamamen baÅŸka bir anlam yükleyerek kullanmanın riskli olabileceÄŸini düÅŸündüÄŸünü†söyledi.
Öte yandan E. Nida’nin çeviribilim yaklaşımında gönderici ve alıcı gibi temel aktörler bulunmasına karşın Skopos’un çeviri sürecine genel olarak daha çeÅŸitli aktörleri kazandırmış olduÄŸu da dikkati çekmekte.
Chesterman Skopos kuramının temelinde yatan metaforik yapıya da deÄŸdindi. Martin de Leon’a göre (2008) Skopos’ta birbiriyle çeliÅŸen iki metafor bulunuyor: AKTARIM + İLETİM ile EREK metaforları.
Skopos’un ontolojik yapısından bahseden Chesterman, Skopos kuramını betimleyiciden çok oldukça kuralcı (presciptive) bulduÄŸunu ekledi. Skopos’un empirik konumu ile ilgili olarak kitapta çok az sayıda gerçek hayattan örneÄŸe yer verildiÄŸi belirtilirken ele alınan baÅŸa bir baÅŸlık da etik boyuttu. C.Nord’un öne sürdüÄŸü baÄŸlılık kavramını Vermeer reddetmiÅŸ ve “bilimin deÄŸer-bağımsız olması gerektiÄŸini†belirtmiÅŸtir. Rudner ise (Rudner 1953) bilimin gerçekten de deÄŸerlerden bağımsız olup olamayacağını sorarak bunu eleÅŸtirmiÅŸtir. Mona Baker da Rudner’e katılarak etiÄŸin bu noktada önemli bir rol oynadığını ileri sürmüÅŸtür.
Son olarak da Chesterman “rekabet†içerisinde olabileceÄŸi bir kuram olan Bağıntı Kuramı ile Skopos kuramını kısaca kıyasladı.
Sunumunun sonuç kısmında Skopos kuramının pedagojik olarak deÄŸer taşıyan kuralcı bir kuram olduÄŸunu belirten Chesterman, betimleyici ve açımlayıcı bir kuram olarak Skopos’u (optimum nitelik taşımayan çevirileri ve durumları içermediÄŸi için) zayıf bulduÄŸunu, kendisinden faydalanarak çok sayıda araÅŸtırma ve hipoteze yol açmadığı için kuramsal olarak çok da üretici olmadığını ifade etti. Ancak, Skopos’un en önemli baÅŸarılarından biri olan “kaynak metni tahtından indirme†açısından bakıldığında çeviribilim alanındaki tartışmaları eÅŸdeÄŸerlikten daha sosyolojik bir yöne doÄŸru çektiÄŸinin altını çizerek bu önemli yorumla sunumunu sonlandırdı.
Önemli çeviribilimcilerden Even Zohar’ın yorumları ve katılımcıların soruları ve yorumlarıyla zenginleÅŸen seminer Tarragona, Universitat Rovila i Virgili’de düzenlendi. Dünyanın farklı ülkelerinden katılımcılar http://videoconferencia.urv.es/r55891280/ adresinden semineri canlı olarak izleme, soru sorma ve yorum yapma ÅŸansına da sahip oldu.
Andrew Chesterman’in sunumunu izlemek isteyenler http://videoconferencia.urv.es/p38674291/ adresinden seminerin kaydına ulaÅŸabilir.
Çevrimiçi seminerler dizisinin ikincisi ise 19 Ocak 2011 ÇarÅŸamba günü yapıldı. Graz Üniversitesi’nden Michaela Wolf’un konuÅŸmacı olarak yer aldığı bu ikinci seminerde konu baÅŸlığı “Çevirmenlerin TeslimiyetçiliÄŸi: Bir Efsane mi? Çeviri Habitüslerinin Güçlükleri†(The translators’ submissiveness: a myth? Challenges of the translatorial habitus) oldu.
Sunumunun birinci kısmında habitüs kavramının son 2000 yılına deÄŸinen Wolf, kavramın P. Bourdieu öncesinde Thomas Aquinas, Erwin Panofsky, Aristo, Marcel Mauss ve Norbert Elias gibi isimler tarafından öne sürülerek kullanıldığını ifade etti. Sunumunda temel olarak Bourdieu’nin habitüs kullanımına odaklanarak alan ile habitüs arasında mekanik bir iliÅŸkinin olmadığının da altını çizdi.
Çeviri baÄŸlamına da deÄŸinen Wolf, habitüs kavramının metin çözümlemesi ile toplumsal çözümleme arasındaki etkileÅŸimin izlenmesi açısından yardım ettiÄŸini belirtti. Buna göre habitüs toplumsal uygulamalardan doÄŸmakta, bir dizi deÄŸer yaratabilmekte ve eyleme iliÅŸkin bilgi üretebilmektedir.
Wolf’a göre, bu sayede D. Simeoni’nin çeviribilimde açtığı “sosyolojik göz†daha da keskinleÅŸmiÅŸtir.
Çeviribilimdeki habitüse baktığı kısımda ise Wolf çeviri normları ile çevirmenlerin habitüsü arasındaki iliÅŸkiye deÄŸindi. Buna göre, Simeoni Toury’nin normlarını yeni bir çerçeveye oturmaktadır. M. Inghilleri ise “sözlü çevirmenler toplumsal olarak oluÅŸturulmuÅŸ kendilikleri içerisinde ‘sonsuza dek hapsolmuÅŸlardır’†demektedir (2003).
Sunumun son kısmında 1876-1918 yılları arasında kalan dönemde Viyana’daki özel çeviri bürolarının etkinliklerini çözümleyen Wolf kısaca araÅŸtırmasının bulgularına yer verdi.
Wolf’un konuÅŸmasının ardından pek çok katılımcının yer aldığı bir soru-cevap oturumu yapıldı. Sorulan sorular arasında habitüsün çeviri eÄŸitiminde öÄŸretip öÄŸretilmemesine iliÅŸkin bir soru da vardı. Wolf bu soruya habitüsün öÄŸretilebilecek bir ÅŸeyden ziyade öncelikle hakkında farkındalık kazanılması, çeÅŸitli unsurlarının öÄŸrenilmesi gereken bir kavram olduÄŸu biçiminde yanıt verdi.
Dinleyiciler arasında yer alan Even Zohar ise habitüs kavramının Bourdieu öncesinde kullanılmakta olan bir kavram olduÄŸunu ancak kavramın popülerlik kazanması anlamında Bourdieu’nun rol oynadığını söyledi. Zohar’a göre sözkonusu kavram “ihtiyaca cevap vermek üzere aceleyle oluÅŸturulmuÅŸ bir kavram†niteliÄŸi taşımakta. Zohar sözlerine “ Bourdieu ‘sistem’ sözcüÄŸünü kullanamazdı çünkü Fransız geleneÄŸinde bu çok katı bir içeriÄŸe karşılık gelmektedir, dolayısıyla Bourdieu ‘alan’ seçeneÄŸini tercih etmiÅŸtir. Repertuar kavramını da dilbilim ve göstergebilim (örn. Jakobson) kendisinden önce hazırlamış ve kullanmıştır†şeklinde devam etti.
Bir dizi soru ve yorumun ardından seminer, habitüs hakkında elde edilen daha fazla bilginin daha ÅŸeffaf bir çeviri sürecini getireceÄŸi yönünde bir fikirle sona erdi.
21 Ocak ve 2 Åžubat tarihlerinde farklı konularda düzenlenecek olan seminerler hakkında daha fazla bilgi için bakınız: http://isg.urv.es/seminars/2011_seminars/2011_seminars.html.
