Ocak 2011 çevirmen söyleÅŸileriyle dolup taÅŸtı: Milliyet Kitap‘ta Ahmet Arpad, Aslı Biçen, Sabri Gürses, Kaya Genç, Can Kantarcı, Püren Özgören, Roza Hakmen, ÇaÄŸlar Tanyeri, Åžehnaz Tahir GürçaÄŸlar ve yayınevleriyle görüÅŸmeler vardı; Time Out‘ta Arzu TaÅŸçıoÄŸlu, Deniz Vural, Halit Kıvanç, Rekin Teksoy, Dost Körpe, Ay Barka, Seçkin Selvi, ÇaÄŸlar Tanyeri, ErdaÄŸ Göknar, Ahmet Cemal, Sevin Okyay’la.
Çevirmen ve yazar Ahmet Cemal, Time Out (dikkat: Time Out!) dergisinde yayımlanan (herhalde Aralık ayı içinde yapılmış) söyleÅŸisinde “Çevirmenlerin en büyük sorunu nedir sizce?” sorusuna şu yanıtı veriyordu:
“Bu, sanırım yaşım gereÄŸi artık ilgilenebileceÄŸim bir soru deÄŸil. Çünkü 70’ime ulaÅŸmak üzereyim ve zamanımın çok azaldığını hissediyorum, o yüzden de çevirmenin sorunlarından çok çevirilerimle uÄŸraÅŸmak zorundayım.”
Fakat Cumhuriyet gazetesinde, 7 Ocak 2011 günü çevirmen sorunları konulu bir yazı yayınladı: “‘Çevirmen Bunalımı’ Üzerine Bir Deneme …”:
“Burada gizli tutulan bir bunalımdan söz etmiyorum. Yayınevi yöneticileriyle ve editörlerle konuÅŸulduÄŸunda, gerçeÄŸi söylemekten çekinmiyorlar: Türk yayıncılığının ağır bir çevirmen sorunu var. Gelen çevirilerin çoÄŸunu “okunabilir bir metne†dönüÅŸtürebilmek, iÅŸini ciddi tutan yayınevleri için neredeyse karabasandan farksız bir uÄŸraÅŸ.
Geçen yıl, çeÅŸitli yayınevlerinin yöneticilerine ÅŸunu sormuÅŸtum: “Sizce yayınevinize gelen çevirilerin temel sorunları yabancı dil bilmemekten mi, yoksa Türkçe bilmemekten mi kaynaklanıyor?†Bu sorumun kısa yanıtı, bir ağızdan gelmiÅŸti: “Türkçe bilmemekten?†Yani niteliksiz Türk çevirmenlerinin ortak nitelikleri, anadillerini bilmemeleriydi. Bu arada, yayıncılığımızın yıllardır en saygın adlarından olan, yıllardır okurlara nitelikli çeviriler sunabilmek için eÅŸi Semih Sökmen ile birlikte düzeltmenliÄŸi ve editörlüÄŸü yayınevi yöneticiliÄŸi ile neredeyse eÅŸanlamlı kılmak zorunda kalan, Metis Yayınları’nın yöneticisi Müge Gürsoy Sökmen’in bir saptaması, özellikle düÅŸündürücüydü: “Artık kendi dillerinde, yabancı dillerdekinin karşılıkları olabilecek kavram ve terimler üretemeyen çevirmenlerin sayısı gün geçtikçe artıyor; o zaman gelen çevirilerdeki bu eksiÄŸi gidermek de, yapabildiÄŸimiz ölçüde, bizlere düÅŸüyor!â€
Bir çevirmenin anadilinde kavram ve terim üretememesi, ne demektir ve “dil bilme†olgusu baÄŸlamında neyin göstergesidir? Yanıt: Böyle bir eksiklik, o çevirmenin anadilinde düÅŸünemediÄŸinin en güçlü kanıtıdır. Burada konuya açıklık getirmek için, yıllar öncesinden bir alıntı yapmak istiyorum. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’de okuduÄŸum yıllarda, en deÄŸerli hocalarımdan rahmetli Prof. Dr. Bülent Davran, bir dersinde dil bilme konusunda ÅŸöyle demiÅŸti: “Bir dili bilmek, o dilde düÅŸünebilmek demektir. Bunun için günlük konuÅŸmaları yapabilmek veya okunan metinleri anlamak, yeterli ölçü sayılamaz. Yabancı dil söz konusu olduÄŸunda, o dilde söylemek veya yazmak istediklerinizi önce Türkçe düÅŸünüp sonra o dile çeviriyorsanız, o yabancı dili daha bilmiyorsunuz demektir. ‘Biliyorum’ diyebilmek için, söylemlerinizi düÅŸünsel düzlemde doÄŸrudan o dilde kurgulayabilmeniz gerekir. Bu yüzden, aslında hiçbir dil ‘orta derecede’ bilinmez; ya bilinir, ya bilinmez, o kadar …†(Bu alıntıyı, o zaman tuttuÄŸum notlarımdan aktardım.)
Bu alıntıda ‘düÅŸünebilmek’ sözcüÄŸü ile anlatılmak istenen, bir kültür sorunudur. Herhangi bir dil bir kültür sorunu sayılmayıp, bilmek baÄŸlamında yalnızca ‘o dildeki sözcüklerin karşılıklarını bulmak’ düzeyine indirgendiÄŸinde, bilinmesi de artık olanaksızlaşır. Geriye yalnızca ‘bilindiÄŸi yanılsaması’ kalır.
Bu, çeviri yapmak ve çevrilecek metni ‘anlamak’ açısından belki de en önemli noktadır. Çünkü diyelim bir Almanca edebiyat metnini anadilime çevireceksem, önce o metni ‘anlamak’ zorundayımdır. Bunun temel koÅŸulu ise o metni önce Almanca düÅŸünerek anlayabilecek, çözümleyebilecek, yorumlayabilecek düzeyde Almanca bilmektir. Kısaca söylemek gerekirse, yabancı bir dildeki metni ancak o dilin kültüründen yola çıkarak, o kültür içersinde anlayabilirim. O metin üzerinde hemen Türkçe düÅŸünerek iÅŸe koyulmam ise, anlama aÅŸamasını atlayıp çeviriye giriÅŸmem demektir. Yani, olanaksızdır.
Bizimkisi gibi, yabancı dil bilenlerin sayısının görece olarak yükseldiÄŸi, ama nitelikli çevirmenlerin hızla azaldığı bir kültür ortamının çeliÅŸkisi, ancak böyle düÅŸünüldüÄŸü takdirde kavranabilir. Buna karşılık, anadilimiz olan Türkçe için bile, onu -Türk olduÄŸumuza göre!- ‘zaten’ bildiÄŸimiz gibi yıkıcı bir yanılsamadan yola çıktığımız bir kültürsüzlük ortamında yeterince nitelikli çevirmen yetiÅŸebileceÄŸini beklemek, ütopyanın da ötesinde kalır!”
Aynı Time Out söyleÅŸi dizisinde Sevin Okyay da ÅŸöyle diyordu:
“GüvendiÄŸim bir çevirmenin adını taşımıyorsa (sayıları pek az), Türkçesi’nden uzak dururum. İngilizce ise, kesinlikle aslını okuyorum. BaÅŸka dillerde yazılan kitapların da İngilizce çevirilerini tercih ederim. Özenli çeviriler oluyorlar, aksi takdirde editörden ve yayınevinden geçmezler. Burada böyle bir özen ne yazık ki genelde söz konusu olmuyor. İstisnaları var, tabii.”
Ve son olarak Semih GümüÅŸ, 20 Ocak 2011 günü Radikal Kitap’taki köÅŸesinde, ağır sorular sordu:
“Yaptığı çevirinin tek bir sözcüÄŸüne dokundurtmamaya çalışan, çünkü o metnin bütün bütüne kendisine ait olduÄŸunu öne süren çevirmen, demek ki o metni kendisinin yazdığını sanmaktadır. Oysa, yazarın yaratıcısı olduÄŸu metni, özgün dilinden baÅŸka bir dile çevirmek, o metnin bir baÅŸka dilde, aslına sadık biçimde okunmasına aracılık etmek deÄŸil mi?
ÇEVBİR BaÅŸkanı ÇaÄŸlar Tanyeri, çevirmenin deÄŸerini vermeye çalışırken, tırnak içinde kullandığı “yazarâ€a yaratıcı bir kutsiyet ve dokunulmazlık atfedilmesinden söz ediyor. Daha doÄŸrusu, bundan ÅŸikâyet ediyor. Ben tam anlayamadım: Bir edebiyat metninin yaratıcısı gerçekten yazar deÄŸil miydi? ..
Yineleyeyim, iyi çeviri unutulmaz. Tomris Uyar çevirmiÅŸse sözgelimi, –bir yayıncı olarak gene de öyle yapmam– ama gözü kapalı da yayımlasam, pek sorun etmem. Umberto Eco’nun ‘Gülün Adı’ romanını, Åžadan Karadeniz’in çevirisine bakarak da okuyabilirsiniz. Seniha Akar, Cabrera Infante’nin ‘Kapanda Üç Kaplan’ını; AyÅŸe Nihal Akbulut, Cortázar’ı nefis çevirmiÅŸtir, daha da burada sayamayacağım çoklukta iyi çeviriler ve iyi çevirmenler var elbette, onlara çok ÅŸey borçluyuz.
Ama benim gibi yayıncıların, kötü çevirilerin ezici bir çoÄŸunluÄŸu oluÅŸturduÄŸu kaygısı hakkında ÇEVBİR kurucuları ve yöneticileri ne düÅŸünüyor, merak ederim. Konumuz edebiyat çevirisi olunca, kaynak dile egemenliÄŸin de hangi düzeyde olması gerektiÄŸini tartışmayalım, onu biliyoruz. Bu düzeydeki eksiklik de ciddi düzeyde, ama asıl sorun hedef dilde, yani Türkçede. SözcüÄŸü sözcüÄŸüne yapılan tatsız çeviriler, kendi hünerlerini göstermek isteyen çevirmenin özgün metinden gitgide uzaklaÅŸtırdığı çeviriler, çevirmenin birikimini adamakıllı zorlayan serbest çeviriler, aslında yetersizlik yüzünden metni anlaşılması güç bir kapalılığa sokan çeviriler… yayıncılık dünyasındaki çevirilerin büyük çoÄŸunluÄŸunu oluÅŸturmuyor mu? ..
Yayıncılık dünyası son yıllarda, güncel kitapları yayımlamaktan baÅŸka iÅŸi olmayan, yayıncılıkta kısa zamanda ticari bir fırsat gören kaptıkaçtı yayınevlerinin yol açtığı yozlaÅŸmanın kıskacında bulunuyor. Bu arada bir ay içinde birçok çeviri kitabı rahatlıkla yayımlayanlar da var aralarında. Bir çeviri kitabın editörlük iÅŸinin en az iki-üç ayı aldığı düÅŸünülürse, acaba nasıl yayımlanıyor o kitaplar ve söz konusu yayıncılar ve sözde editörler kadar, bu yozlaÅŸmanın parçası olan çevirmenler de yok mu?
Çeviri, deyip geçmeyelim. Ben de yalnızca yayıncılık yapmış birisi olarak, yayıncılarla çevirmenlerin eÅŸzamanlı özeleÅŸtirilerini bekliyorum. Şu da unutulmasın –çünkü unutuluyor: Edebiyat yayıncılığı, meslek gruplarının topluca tavır alacağı bir alan deÄŸildir. Korsan kitap yayımlayan “yayıncı†da var, kötü “çevirmen†de. İyi iÅŸler topluca yapılabilir, ama kötü iÅŸlerde her koyun kendi bacağından asılır. Her iki alandaki meslek örgütleri, kendi alanlarının suç örgütü deÄŸildir.”
Kendi adıma, çevirmen temalı bu Ocak ayını hem çok verimli ve öÄŸretici buldum. (Milliyet Kitap’ta Ahmet Arpad, Aslı Biçen, Sabri Gürses, Kaya Genç, Can Kantarcı, Püren Özgören, Roza Hakmen, ÇaÄŸlar Tanyeri, Åžehnaz Tahir GürçaÄŸlar ve yayınevleriyle görüÅŸmeler vardı; Time Out’ta Arzu TaÅŸçıoÄŸlu, Deniz Vural, Halit Kıvanç, Rekin Teksoy, Dost Körpe, Ay Barka, Seçkin Selvi, ÇaÄŸlar Tanyeri, ErdaÄŸ Göknar, Ahmet Cemal, Sevin Okyay’la.) Kitap çevirisi konusunda birkaç önemli ÅŸey öÄŸrendim:
(1) Genel olarak genç ya da yeni kuÅŸak çevirmenler iÅŸ yaptıkları yayınevlerinin yayınları dışında bir ÅŸey okumuyor ve izlemiyor, ya da sadece onların çevirilerini okuyorlar.
(2) Eski kuÅŸak çevirmenler mesleÄŸin geleceÄŸiyle ilgili hiçbir olumlu görüÅŸe sahip olmadığı gibi, bugününe katkıda bulunmaya ya da yenileri cesaretlendirmeye de arzu duymuyor: Ahmet Cemal’in “niteliksiz ve anadilini bilmeyen Türk çevirmenleri” ifadesi, Sevin Okyay’ın güvendiÄŸi çevirmen, editör, yayıncı sayısının az olduÄŸunu söylemesi, Seçkin Selvi’nin “editörlük de yaptığım için, genç çevirmenlerin çevirilerini ne yazık ki okumak zorunda kalıyorum” sözleri..
(3) Yayın sektöründe çalışanların büyük kısmı Türkiye’ye, Türkçe yayın yaptıkları halde Anglosaksonlara yapılan Anglosakson yayıncılığını beÄŸeniyle izliyor. (Sevin Okyay’ın mesleki açıdan üzücü sözleri aslında sektörün fikrini dile getiriyor. Semih GümüÅŸ bunun ticari yozlaÅŸma boyutuna dikkat çekmiÅŸ: “bir ay içinde birçok çeviri kitabı rahatlıkla yayımlayanlar”.)
(4) Artık herkes maddi kazanca öncelikli önem veriyor.
(5) Dil konusunda duraÄŸan bir anlayış hakim: Herkes Türkçenin yaÅŸadığı deÄŸiÅŸimden, çevirmenlerin bu dille  iliÅŸkisinden bahsediyor – sanki diÄŸer diller deÄŸiÅŸmiyormuÅŸ, küreselleÅŸme sadece Türkiye’nin toplumuna ve diline eziyet ediyormuÅŸ gibi bir inanç yaygın.
(6) Artık herkes hep maddi kazançtan bahsediyor.
(7) Çeviribilim pek bilinmiyor, ilgi görmüyor – söyleÅŸilerde sadece ErdaÄŸ Göknar bir çeviribilimciyi (Venuti) anıyor. (Åžehnaz Tahir GürçaÄŸlar’ı ayrı tutuyorum, kendisiyle çevirmen deÄŸil çeviribilimci söyleÅŸisi yapılıyor.)
(8) Artık herkes hep az kazandığından yakınıyor.
(9) Ahmet Cemal reklam yapmayı öÄŸrenmiÅŸ – ne yazık ki, anonim bir ÅŸekilde “niteliksiz çevirmenlerden” bahsederek baÅŸlayan ve “nitelikli çeviriler sunma çabasında” olan tek bir yayınevinin adıyla devam eden bir paragrafın, yeni anadildeki yaygın ifadesi “reklamdır.”
(10) Ahmet Cemal bunalımda, hem de çok ağır ve trajik bir bunalımda: 2008 yılında “Türk olmayı beceremedik” diyordu bir Cumhuriyet yazısında ve yazısını ÅŸöyle bitiriyordu:
“GüneydoÄŸu’da, penceresine Türk bayrağı asıp ‘Ne mutlu Türküm diyene!’ diye bağıran bir Türk kadının evini taÅŸlayanların baÅŸkanı için hapishanede ‘daha insani koÅŸullar’ isteyebildiÄŸimizi. Yurtdışında Ermeni kurÅŸunlarıyla can veren, bir mezarlık dolusu diplomatımız için: ‘Hepimiz, bu devletin temsilcileriyiz!’ diye bağırmayı düÅŸünmezken, meydanlar dolusu Ermeni olabildiÄŸimizi! Ve, sadece, evet, sadece, Misak-ı Milli anlamında Türk olamadığımızı!”
Åžimdi, üç yıl sonra, bir yazısını “anadilimiz olan Türkçe için bile, onu -Türk olduÄŸumuza göre!- ‘zaten’ bildiÄŸimiz gibi yıkıcı bir yanılsamadan yola çıktığımız bir kültürsüzlük ortamında yeterince nitelikli çevirmen yetiÅŸebileceÄŸini beklemek, ütopyanın da ötesinde kalır!” diyerek “Türk soylu çevirmenler” gibi bir kategori yaratarak bitirdikten sadece birkaç gün sonra, nitelikli çeviriler yayınlıyor diye övdüÄŸü yayınevinin bir ajandayla, 10 Kasım sayfasında bir zulme iÅŸeyen çocuk vinyetine yer veren ve Ermeni Tehciri’ni baÅŸlıca soykırımlardan biri olarak anan bir ajandayla gündeme gelmesi çok ağır bir çevirmen bunalımına sokmuÅŸ olmalı Ahmet Cemal’i. Bu önemli aydın ve çevirmenin kesinlikle hiç hak etmediÄŸi bir bunalım.
Fakat tam olarak trajik denebilecek bir yaÅŸam karesi varsa eÄŸer, yayınevini ziyaret eden Ahmet Cemal’e o ajandanın hediye edildiÄŸi o anın karesi olmalı. O hayali an, herhalde, Türk olan bir çevirmenin – Ahmet Cemal’e göre – Türk olmadığı bir an olarak tanımlanabilir ancak. (Dolayısıyla (10.5) maddesi: Ocak ayında, “Türk ve Türkçe” kavramlarını Türkiye’de yaÅŸayan herkese özgü kavramlar olarak görürken, “anadili Türkçe olan Türk çevirmen” diye bir çevirmen sınıfını da öÄŸrendim.)
(11) Semih GümüÅŸ’ün haklı sorusuna bir yanıt bulmak gerekiyor: “Bir çeviri kitabın editörlük iÅŸinin en az iki-üç ayı aldığı düÅŸünülürse, acaba nasıl yayımlanıyor o kitaplar ve söz konusu yayıncılar ve sözde editörler kadar, bu yozlaÅŸmanın parçası olan çevirmenler de yok mu?”
(12) Yaratıcı çeviri adıyla ortalıkta gezinen hayalet yanlış tanınıyor, savsak çeviriyle, tembel çeviriyle karıştırılıyor. Yaratıcı çeviriyi yaratmak gerekiyor. Onu ÅŸimdilik Can Yücel’in W. H. Auden’den çevirisiyle hatırlatmalı:
“Ona rastladığı zaman duyduÄŸu ÅŸeyleri
Kabil değil unutamazmış insan,
Yolunu gözlerim bacak kadardan beri
Ama o geçmedi bile yanımdan;
Merdiven dayadım otuz beşine,
ÖÄŸrenemedim gitti bir türlü,
Nemene mahlûktur bu düÅŸerler peÅŸine
Bunca insan geceli gündüzlü?
Gelsin ya, nasıl, pat diye gelir mi dersin
Burnumu karıştırırken tatlı tatlı,
Ya tutar yatakta bastırırsa sabahleyin?
Talih bu ya, otobüste nasırıma basmalı!
Gelişi yoksa havalardan anlaşılır mı,
Selâmı efendice mi yoksa gider mi aşırı,
Değiştirir mi dersin bir kalemle hayatımı?
Alla’sen söyle nedir çevirinin aslı astarı!”
Not: Åžakası, eÄŸlencesi bir yana: Ahmet Cemal’in yazısı ve söyleÅŸide ya da yazıda gençlere karşı hoyrat tavrı, yayınevi ayırmacılığı beni üzdü. Böyle tartışmalarda böyle sözler söyleyenlere hemen dönüp onların iÅŸlerine bakarak yanıt vermek mümkündür, fakat bu çabaya giriÅŸmeyeceÄŸim. Ahmet Cemal gençliÄŸimde anlayıp anlamadığıma aldırmadan, her anlamsız satırdan bile anlam çıkarmaya çalışıp sevinçle okuduÄŸum bir çevirmen olarak kalsın istiyorum. Gençlere yaÅŸayacak yer açmak lazım, kimse bıraktığı enkazın acısını onlardan çıkarmasın.
