Atatürk Yüksek Kurumu‘nun koordinatörlüÄŸünde, Türk Dil Kurumu bünyesinde ve Türk Tarih Kurumu, Atatürk AraÅŸtırma Merkezi ve Atatürk Kültür Merkezi’nin desteÄŸi ile Farklı Kültürlerin Temel DüÅŸünce, Bilim ve Sanat Eserlerini Türkçeye Çeviri Hareketi adlı bir proje baÅŸlatıldı:
Toplumlar kültürleriyle kimlik kazanırlar. Kültür, millî dilde ifadesini bulur, millî dille korunur ve nesilden nesle aktarılır. Dil, kültürün diÄŸer bütün boyutlarını içeren ana unsurdur. Kültürün bilim, düÅŸünce, sanat, hukuk vb. boyutlarının tamamı dilde doÄŸar; hatta dil ile doÄŸar denilebilir. Her kültürün zenginleÅŸmesi; dinamizmini, yaratıcılığını ve özgünlüÄŸünü koruyup sürdürebilmesi ve her zaman çaÄŸdaÅŸ kalabilmesi; kendi öz düÅŸünce varlığını dikkate almak kaydıyla diÄŸer bütün kültürlerin temel eserlerini kendi diline çevirmesine ve bunları özümleyebilmesine baÄŸlıdır. Kültürün temel dinamiklerinden birisi olan bilimsel araÅŸtırmalarda da durum aynıdır. Her hangi bir bilim dalında yaratıcı olabilmek ve özgün bilgi üretebilmek, ancak o alanın bilinenlerinin tamamının bilinmesi ve bilinmeyenlerinin de tespit edilmesi; sonra da bu bilinmeyenlerden birinin bilimsel araÅŸtırmalarla bilinir hale getirilmesiyle mümkündür.
Bir bilim insanının ya da herhangi bir entelektüelin, bir kaç yabancı dil bilse bile, alanıyla ilgili olarak dünyanın bütün dillerindeki, -en azından en çok eser bulunan önemli diller-deki- bilinenlerini öÄŸrenmesinin ne kadar zor, hattâ imkânsız olduÄŸu açıktır. Bu durumda, bilinen ya da bilinmeyenlerin tespiti de, özgün ve yeni bilgi üretimi de zorlaÅŸacaktır.
Bu sorunun çözümü, ancak -OrtaçaÄŸ’da İslam Dünyası’nda ve YeniçaÄŸ’da Avrupa’da örneklerine rastlandığı üzere- yoÄŸun ve sistemli tercüme faaliyetleriyle, farklı kültürlerin temel düÅŸünce, bilim ve sanat eserlerinin millî dile aktarılmasıyla mümkün olmaktadır.
Zamanında bu tür faaliyetler öncelikle düÅŸünce seçkinlerini, ileri eÄŸitim düzeylerindeki bilginleri etkilemekteydi. Ancak günümüzde eÄŸitimin yaygınlaÅŸması, bilimlerin ve nitelikli bilim eseri verilen dillerin çoÄŸalması, tercümenin daha geniÅŸ okuyucu kitlelerine ulaÅŸmasını zorunlu kılmıştır. Çeviri hareketi ile birlikte, düÅŸünce, bilim ve sanat alanında evrensel bilgiy-le temasa geçilmesi sayesinde, ülkenin gençleri daha ortaöÄŸretim ve lisans öÄŸrenimi sırasında bu eserlerle tanışabilecek, onları eleÅŸtirip kendi dilinde tartışabilecek, kendi yerel kültür dinamikleriyle yoÄŸurup özümleyebilecek ve evrensel ölçekte bilinmeyenleri bilinir hâle getirmek üzere araÅŸtırmalara baÅŸlayacak, netice itibariyle evrensel ölçekte özgün ve yeni bilgi üretebilecektir.
Türkiye’de, bireysel çeviri çabaları dışında devlet tarafından ilk örgütlü çeviri giriÅŸimi, XVIII. yüzyılda Lâle Devri’nde Nedim Efendi’nin baÅŸkanlığında belli sayıdaki kiÅŸiden oluÅŸan bir Tercüme Heyeti oluÅŸturularak baÅŸlamıştır. Bundan sonra çeviri faaliyetleri, sırasıyla Tercüme Odası, Tercüme Cemiyeti ve Telif ve Tercüme Dairesi adlı kuruluÅŸlarda yürütülmüÅŸtür. 1919’da mütareke döneminde bir Avrupalı danışmanın tavsiyesi üzerine Telif ve Tercüme Dairesi laÄŸvedilmiÅŸtir. Yeni Türkiye’nin kuruluÅŸuna paralel olarak, 1921’de Telif ve Tercüme Encümeni teÅŸkil edilmiÅŸ; Birinci Türk NeÅŸriyat Kongresi kararı uyarınca da 1940 yılında, Maarif Vekili Hasan Ali Yücel tarafından Tercüme Bürosu kurulmuÅŸtur. Bu kuruluÅŸların hepsi, özellikle de Tercüme Bürosu, doÄŸu ve batı klasiklerinden birçok eseri dönemlerinin Türkçesine kazandırmışlardır. Özel sektör tarafından da çeviriler yapılmakta ve yayımlanmaktadır. Ancak bu çabalardan hiçbirisi, yukarıda anlatılan iÅŸlevi yerine getirebilecek yoÄŸunluÄŸa ulaÅŸamamıştır. Gerçekten bugün, dünyada mevcut düÅŸünce, bilim ve sanatı Türkçeye aktardığımızı söylememiz mümkün deÄŸildir. Hâlbuki buna ihtiyaç vardır.
2011 yılı, Hasan Ali Yücel’in vefatının 50. Yıl dönümüdür. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, bu vesileyle, yukarıda anlatıldığı biçimde sistemli ve bilinçli bir tercüme hareketini yeniden baÅŸlatmayı kararlaÅŸtırmış; bir yatırım projesi hazırlayarak DPT’nin onayını almış ve gerekli ödeneÄŸi bütçesine koymuÅŸtur. Farklı Kültürlerin Temel DüÅŸünce, Bilim ve Sanat Eserlerini Türkçeye Çeviri Hareketi adını taşıyan bu Proje; Atatürk Yüksek Kurumu’nun koordinatörlüÄŸünde, Türk Dil Kurumu bünyesinde ve Türk Tarih Kurumu, Atatürk AraÅŸtırma Merkezi ve Atatürk Kültür Merkezi’nin desteÄŸi ile yürütülecektir. Ancak bu projenin gerçekleÅŸmesi; koordinatör kurumun, üniversitelerle ve ülkenin bütün entelektüelleriyle iÅŸbirliÄŸi yapmasına baÄŸlıdır. Bu iÅŸbirliÄŸi sayesinde, öncelikle farklı kültürlerin tercüme edilecek eski ve yeni, yerli ve yabancı temel düÅŸünce, bilim ve sanat eserlerinin tespit edilmesi, bu projeyle ilgilenebilecek bilim insanlarının belirlenmesi ve bir Veri Tabanı oluÅŸturulması gerekmektedir. Bu tespitlerden sonradır ki, yapılacak tahliller ve elde edilecek çıktılar ışığında söz konusu Çeviri Hareketi’nin iÅŸ akışı konusunda plan ve programlar yapılabilecektir.
Türkiye’nin bilim ve kültür hayatına önemli katkılar saÄŸlayacak olan bu projeye, kendi alanlarınızla ilgili olarak mutlaka Türkçeye çevrilmesi gerektiÄŸine inandığınız temel eserlerin künyelerini ve ilgili diÄŸer bilgileri, www.cevirihareketi.org adresindeki Kitap Öneri Formunu doldurmak suretiyle katkıda bulunabilirsiniz.
Çeviri Hareketi Projesi ile ilgili geliÅŸmeleri Projenin Genel-AÄŸ Sayfası üzerinden takip edebilir ve her türlü görüÅŸ ve önerilerinizi proje@cevirihareketi.org adresine gönderebilirsiniz.
