Genç yazar ve çevirmenlerden Kaya Genç, yine ilginç bir olaya imza attı: Jijek’in son kitabının Türkçeye çevrilmesi vesilesiyle, Jijek’le uzun soluklu bir söyleÅŸi yaptı. SöyleÅŸi iki bölümle, Radikal gazetesinde yayınlandı – ve elbette ilgi gördü. Fakat ilginin dozu Jijek’in söylediklerinin dozunu kat kat aÅŸtı.
ÖrneÄŸin birisi fırsatı kaçırmayarak sözü “Türklerin sığlığına” getirdi: “Türklerin sığlığı, Zizek’in çığlığı: Osmanlı modeli.†Sonra daha da neÅŸelenip Jijek’e nur indirtti: “Sanki bir Müslüman düÅŸünür konuÅŸuyormuÅŸ gibi, bir Sezai Karakoç, bir Cemil Meriç, bir Bediüzzaman konuÅŸuyormuÅŸ gibi hissettim.” Bu benzetme sonra bir manÅŸette de yer aldı: “Zizek sanki Bediüzzaman gibi konuÅŸuyorâ€.
Bir baÅŸkası Türkiye’nin güncel siyasetine çekti hemen Jijek’i: “Yarını konuÅŸmaktan bu kadar korkmak niye? İşte Slavoj Zizek, geleceÄŸe dair söz söylemenin yakıcı, ama bir o kadar da çarpıcı örneklerini veriyor iki gündür. (Kaçıranlar için Radikal, 1-2 Ekim 2011, Kaya Genç’in söyleÅŸisi) Zizek’in Kürtlerle ilgili soruya verdiÄŸi cevaptan bir alıntı yapayım:..” diye Jijek’i, Yılmaz Öztuna’dan alıntı yapar gibi alıntıladı. (Herkes birbirine mi benzesin?)
Aynı günlerde biri heyecan içindeydi söyleÅŸiye konu olan kitabın yayımlanmasından. Güncel siyaset yazılarından birinde “Bu da olmadı sayın baÅŸbakan” diye yazdıktan sonra, “Zizek’in bu günlerde harika bir kitabı çıktı: ‘Ahir Zamanlarda YaÅŸarken'” diye devam etti ve Jijek’le düÅŸünsel yakınlıklarını dile getirdi: “Kitabı incelerken Çinlilerin, birine kızdıklarında “Dilerim Tuhaf Zamanlarda YaÅŸarsın” sözünü anımsadım. Zizek de sözü kitabın son bölümünde kullanmış zaten.” Sonra anlaması güç bir baÄŸlantı kurdu kitap ile “Türk” arasında: “Zizek ‘Ahir Zamanlarda YaÅŸarken’i beÅŸ ana baÅŸlık altında kurgular; İnkâr, Öfke, Pazarlık, Depresyon ve Kabul. Buradan yola çıkarak vurgularsak 1925 Takrir-i Sükûn Kanunu ile mecburi iskânlar ve devamı ile Türk’ün dışındaki diÄŸer bütün halkları inkâr ve Türk varsayma paradigması uzunca bir süre gücünü korudu.” (Müzakere Adabı!)
Anlaşılan herkes Jijek’in Türkiye için ve üstelik nedense özellikle “Türk”lerin aklını başına getirmek için yazdığına derinden ikna olmuÅŸ durumda ve söyleÅŸideki hikmetlerin bunu açığa vurduÄŸuna inanıyor. Kimisi “Osmanlı” dedi diye neÅŸeleniyor, kimisi “Kürtler” dedi diye, kimisi “Atatürk” dedi diye.
Bir de neÅŸelenmeyip kızanlar var: “Sorun, Zizek’in Osmanlı hakkında pek bir ÅŸey bilmemesi. Tıpkı Tahrir olayı ardından yazdığı yazıda (The Guardian, 11 Åžubat 2011) olduÄŸu gibi, Zizek hakkında fikir yürüttüÄŸü olaylar özellikle de DoÄŸu ülkelerinde geçiyorsa fazla titizlenme gereÄŸi duymuyor. .. Dahası Zizek’in geleneksel imparatorluklara bakış açısının toptan sorunlu olması. DoÄŸrusu, “Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorlukları yıkılmasaydı İkinci Dünya Savaşı da olmazdı†ifadesi ciddi bir tarih muhasebesinden ziyade güzellik yarışmalarında birinci gelen kızcağızların ‘savaÅŸlar dursun, tüm dünyaya barış gelsin’ çaÄŸrılarının sadece birkaç adım ötesinde. .. Zizek’in söyledikleri aynı zamanda tam bir kibir örneÄŸi.” (Zizek’in ‘yeni oryantalizmi’)
Ama niye bu heyecan?
İyi de burada tam olarak ne oluyor? Ne istiyorlar Jijek’ten? Mayıs 2010’da yayımlandıktan bir buçuk yıl sonra Türkçe çevirisi yayımlanan kitabı hakkında konuÅŸan bir adamdan ne istiyorlar? Bir buçuk yıl boyunca neredeydiler? Jijek, Hitchcock hakkında Osmanlı hakkında olduÄŸundan daha çok ÅŸey mi biliyordu; bilmesi mi gerekiyor – bu filozofun Osmanlı hakkında (her ne demekse) “pek bir ÅŸey bilip bilmediÄŸi” hangi çerçevede deÄŸerlendirilecek? Neye göre ölçülecek? Lacancı felsefeye katkıları çerçevesinde mi, Hegel’in tarih felsefesine katkıları çerçevesinde mi – yoksa Radikal’deki söyleÅŸisi çerçevesinde mi?
Ve dikkat: söyleÅŸi Türkçe. Bu görüÅŸler, bu biçimiyle Türkçe ifade ediliyor. Jijek Türkçe konuÅŸmadığına göre, bu bir çeviri ve bu çevirinin orijinali Jijek’in kabul ettiÄŸi bir medyumda yayımlanmadığı sürece onu Jijek’i eleÅŸtirmek ya da beÄŸenmek için kullanmak zor; yani Jijek’in gerçek, uluslararası konumuna – örneÄŸin İngilizce düzeyine – geçmeden bunu yapmak zor. Tıpkı sözkonusu kitabın Türkçe çevirisini Jijek eleÅŸtirmek için kullanırken orjinaliyle karşılaÅŸtırmak zorunda olmamız gibi.
Zaten sorun da burada. Trajik olan ÅŸey, insanların Jijek’in “Osmanlı övgüsü” ilk kez karşılaşıyormuÅŸ gibi yapmaları: oysa Jijek bütün bunları yıllardır söylüyor – kitaplarda ve söyleÅŸilerde. Hemen hemen aynı ÅŸekilde, ilk kez 2006’da The Parallax View adıyla yayımlanan ve Türkçeye iki yıl sonra (Almanca çeviriden esinlenerek) Paralaks adıyla çevirdiÄŸim kitapta da vardı bu sözler. Kimse okumadı mı gerçekten? Kitap niye tükendi? Yoksa medyadakiler mi okumadı?
Diyelim Jijek şımarıkça oryantalizm yapıyor, ama ya onu ne İngilizcesinden ne Türkçesinden okumayanlar ne yapıyor?
[pullquote]Çeviri DerneÄŸi, Jijek söyleÅŸisinden bir gün önce, Dünya Çeviri Günü’nü kutladı, iki çevirmene ödül verdi ve ve çevirmenlerin yargıya sürüklenmesini yaptığı basın açıklamasıyla kınadı.[/pullquote]
“Slovaj Zizek söyleÅŸisinin düÅŸündürttükleri…” diye baÅŸlık atıyor bir yazar. Güzel yazı baÅŸlığı, ama neyse ki Jijek’in kendisi söyleÅŸilerin düÅŸündürttükleriyle felsefe yapmıyor ve bu yüzden okunuyor. Bir de 1930 sonlarındaki “yüce Alman kültürü” övgülerini hatırlatan ÅŸu sözlere bir bakalım: “Oysa tarihin akışını deÄŸiÅŸtirmiÅŸ bir ülkenin, İbn Sina’dan Farabi’ye, Mevlânâ’dan Yunus’a, Mimar Sinan’dan Dede Efendi’ye kadar insanlık tarihinin düÅŸünce, sanat ve kültür hayatında büyük atılımlara öncülük etmiÅŸ bir “ülke”nin çocuklarının, bir yandan yaÅŸadığı entelektüel sefaleti görememesi, öte yandan da hâlâ o ülkede köÅŸe baÅŸlarını tutuyor, ülkenin kültürüne, sanatına, düÅŸünce hayatına, medyasına yön verebiliyor olması, bir ülkenin başına gelebilecek en büyük felâkettir. .. Vaziyet böyle gittiÄŸi sürece, daha nice Zizek’ler bize kim olduÄŸumuzu anlatmaya daha çok devam ederler; biz de aval aval bakarız sadece.”
Efendim, fark etmediniz herhalde, ama Jijek, Slovence deÄŸil İngilizce yazıyor ve kitaplarında Slovenya tarihinden ya da kültüründen birkaç fıkra dışında pek bahsetmiyor. Bu son kitabın ilk dipnotlarından birinde de, açıkça, bana Sloven diyenin alnını karışlarım diyor. Ama denilebilir ki biz Osmanlı’yız, ona diyecek yok: o zaman hurufatıyla birlikte Osmanlıca yazmalısınız.
Çevirmen Jijek’i Çevirmek
Fakat bu metnin amacı Jijek savunması, yermesi yapmak deÄŸil (Gün Zileli, bir baÅŸka kitap çerçevesinde AÄŸustos ayında bunu makul bir ÅŸekilde yapmış (özellikle son sözler): Zizek Ne Yaptı?).
Bu metnin amacı, tam da bu söyleÅŸinin yayınından bir gün öncesine denk düÅŸen bir olayla söyleÅŸi arasındaki baÄŸlantıyı hatırlatmak. 30 Eylül, Dünya Çeviri Günü’ydü ve Türkiye’de bu gün, karakola çekilerek porno çevirmekle suçlanan bir edebiyat çevirmeninin, Funda Uncu’nun 3 yıla kadar hapis istemiyle yargılanması haberiyle kutlandı. Birkaç gazetede bu olay ironik bir haber olarak yer aldı ve normal bir ülkede yapılması gereken bir ÅŸey kesinlikle yapılmadı: çeviriyle ilgili hiçbir kurumdan, hiçbir kiÅŸiden görüÅŸ alınmadı.
Oysa Çeviri DerneÄŸi tam da o gün Funda Uncu’nun ve diÄŸer çevirmenlerin yargıya sürüklenmesini bir basın açıklamasıyla kınamış ve çevirmenlere ödüller vermiÅŸti. (Basına gönderilen bu açıklama, anlaşılan, Çeviribilim dışında bir tek Sabit Fikir‘de yayınlandı.)
Jijek’in söyleÅŸisi sonraki iki günde, 1 ve 2 Ekim’de yayınlandı. Ve Jijek’in laf arasına sıkıştırdığı bir olayı fark eden bir kiÅŸi bile olmadı. Åžöyle diyor Jijek 2. günün sonunda, tam anlamıyla laf arasında:
“Chavez’in Libya ve Suriye yönetimlerini desteklemesine ne diyorsunuz?
Chavez’in tuhaflıklarından biri daha. Ahmedinecad’a verdiÄŸi destek gibi… İran’da Hüseyin Musavi’yi çok desteklediÄŸim için İran’daki iki çevirmenimin tutuklandığını öÄŸrendim. Musavi’nin İran’daki yeÅŸil devrimi, Mısır’da yaÅŸananlarla kıyaslanabilir.â€
Bir dakika ne? Ne? Bu kadar mı? İki çevirmenim tutuklandı, nokta. Åžimdi yoruma devam. Jijek’in bu iki çevirmenle ilgili bir yazısını okuyan var mı? Bu iki çevirmenden haberi olan var mı? Ne bu, Osmanlı rahatlığı mı?
Buna fazlasıyla ÅŸaşırdığımı rahatça söyleyebilirim, çünkü daha kısa bir süre önce Jijek’e çevirmen yargılanmalarıyla ilgili bir mektup gönderdim. Çeviribilim dergisi için daha önce tanıdığım, yazıştığım yerli ve yabancı yazarlara Türkiye’deki çevirmen yargılanmalarına dikkat çeken, bu konudaki görüÅŸlerini rica eden ÅŸu mektup formatını gönderdim.
Dear Zizek,
I hope this letter finds you well –
you know, we are publishing a translation studies journal,
and in our 5th issue we are covering the ethical problem of translating against the state or public censure.
As you may have heard, another translator has gone to the trial in Turkey and for translating Palahniuk’s book “Snuff” this time.
And this time she was also abused at the police station as you may read from here:
http://kayagenc.blogspot.com/2011/06/palahniuk-and-burroughs-turkish-states.html#more
http://www.turkeyemergency.com/woman-humiliated-by-police-sued-for-translating-palahniuk-book/
*
Could you give us a short opinion to our question:
Translation has always been a dangerous work. There are cases that even literary translators have been killed or abused – such as Salman Rushdie’s Japan translator was killed and now, in Turkey, Chuck Palahniuk’s translator has been sued and humiliated for translating porno.
What would you do if your translator was in danger and what do you think the future will bring us for this translational-cultural gap between societies?
Thanks in advance,
sabri.
Mektuplara Elif Batuman, Gleb Shulpyakov, ÇaÄŸan Dikeneli ve Kaya Genç yanıt verdi; Fredric Jameson ve Slavoj Zizek yanıt vermedi, Mona Baker o sırada rahatsızdı. Benim de vaktim yoktu ve görüÅŸ sayısını daha sonra artırmak – bunu baÅŸka çevirmenlere yaygınlaÅŸtırmak – üzere, gelen görüÅŸleri dergide yayımlayıp çalışmayı yarım bıraktım.
Kısacası, Kaya Genç bu söyleÅŸiyi yaptığı sırada Jijek, Türkiye’deki çevirmen yargılanmalarından haberdardı. (Ergenekon davasından, “hoÅŸgörülü Türkiye’de†çok sayıda akademisyenin, yazar ve gazetecinin, askeri görevlinin tutuklanmasından haberdar olduÄŸuna dair bir iÅŸaret yok söyleÅŸide.) Ve İran’da iki çevirmeninin tutuklanmış olması onun için tek satırlık bir olay. İşte bu düÅŸündürücü. Gerçekten düÅŸündürücü. Osmanlı’yı doÄŸru bilip bilmemesi deÄŸil, bugün burada yaÅŸayan iki insanı, iki çevirmeni bilip bilmemesi, onları isimleriyle anmaması çok önemli.
Sonuç
Durumumuza bir bakalım: 30 Eylül Dünya Çeviri Günü’nde basında ciddi bir hareket yok: çeviriyle ilgili kurumlar gelmiyor akıllarına. Ertesi gün yayımlanan çeviri söyleÅŸi, özellikle Türkiye’ye dokunan noktaları yüzünden büyük bir dalgalanma yaratıyor. Çevirmenlerle ilgili “ayrıntının†üzerinde ne Jijek ne de yorumcular duruyor. İran’da iki çevirmen tutukluymuÅŸ, ama Jijek bizi Osmanlı diye övdü, Kürtlük-Türklük vb. konularda uyardı, Marx’ı aşıp Hegel’e yaslanan yeni bir Asya Tipi Üretim Tarzı modeli müjdesi verdi.. iki çevirmenden bize ne.
Ve biz Türkiye’de çevirmenler çevirileri yüzünden yargılanmasın diyoruz.
Sanırım çevirmeseler daha doÄŸru olacak.
Ya da Jijek gibi Parti’ye üye olabilirler. Jijek de İstanbul’a yerleÅŸmeyi düÅŸünüyorsa, geriye kalan aklıselim tek seçenek bu mu yoksa?
“Birkaç yıl geçinebilmek için çevirmenlik yaptım,
sonra dayanamayıp Parti’ye üye oldum.”
(Piero’nun çizdiÄŸi Introducing Slavoj Zizek ‘ten)

