(Editörün Notu: Türkiye’de Çocuk Kalbi‘yle tanınıp sevilen İtalyan yazar Edmondo de Amicis’in (1846-1908) Constantinopoli adlı kitabı ilk kez 1981 yılında Beynun AkyavaÅŸ tarafından Fransızcadan çevrilmiÅŸti. 2010 yılında kitabın Filiz Özdem tarafından İtalyancadan yapılmış çevirisi yayımlandı. İngilizceden bir çevirisi de Sevinç Tezcan Yanar tarafından yapıldı. GeçtiÄŸimiz günlerde,  Murat Bardakçı’nın Habertürk ve İlber Ortaylı’nın Milliyet gazetelerinde yer alan köÅŸe yazılarından, Beynun AkyavaÅŸ’ın Filiz Özdem çevirisi için intihal suçlamasıyla dava açmış olduÄŸu öÄŸrenildi. Ayrıca her iki yazar da “yeni bir çeviri fuzulidir” görüÅŸünü benimsiyor. Olayı basından izleyen yazar ve çevirmen Sevsen Aslantepe mesleki çerçeveden deÄŸerlendiriyor.)

GeçtiÄŸimiz haftalarda basında sözü edilen bu konuya deÄŸinmeden geçmemeli kanısındayım.

Belki de sadece çevirmenlerin bildiÄŸi gibi “çeviri”, zamandan fazlasıyla çalan, kafa yoran ve sorumluluk gerektiren bir iÅŸtir. Yazar özgürdür, dilediÄŸi gibi yazar, çevirmen ise metne zincirle baÄŸlıdır, daha doÄŸrusu baÄŸlı olmalıdır. Bendeniz bugünlerde kendi yazdıklarımı çevirmeye çalışıyorum ve ansızın kuÅŸ kadar hafiflediÄŸimi hissediyorum.

“İntihal” kelimesinin sözlük anlamı bilindiÄŸi gibi “bir eseri kendine mal etmek”tir. Gerçek anlamı ise kanımca, çalmaktır. Bu baÄŸlamda böyle bir suçlamada bulunurken en azından biraz durup düÅŸünmek ve araÅŸtırmak gerekir. Uzmanlık konusu çeviri olmayanların bu konuda daha insaflı olmaları gerekmez mi? Hele medyada istediklerini yazıp söyleme ayrıcalığı olanların dikkatli olmaları beklenemez mi?

“Çeviride İntihal” yazıp internette biraz gezindikten sonra bu sorunun geniÅŸ kapsamda yasal boyutlara taşınmış olduÄŸunu görmekle hem ÅŸaşırdım hem de üzüldüm. Karar verme düzeyindeki hukukçuların da iÅŸlerinin zor olduÄŸunu gördüm. BilirkiÅŸi görüÅŸüne baÅŸvuruluyorsa, onlar da çevirmen deÄŸil mi?

Bu noktada baÅŸka bir sözcük devreye giriyor; “hoÅŸgörü”. Çevirmenler arası tatlı rekabet, her dalda olduÄŸu gibi bu dalda da yararlıdır kuÅŸkusuz, ama hiçbir çevirmenin bu eseri benden baÅŸka kimse çeviremez, ya da benden iyi yapamaz demeye hakkı olmadığı gibi gereÄŸi de yoktur. ÖrneÄŸin bir eserin Türkçesini okurken, takıldığınız yerlerde aslına bakabilirsiniz. O anda “Bunu ben yapsaydım ÅŸöyle derdim” demek özgürlüÄŸüne herkes sahiptir. Daha ileri giderek kalemi elinize alıp iÅŸe koyulabilirsiniz. BitirdiÄŸinizde daha uzun ve zor bir yolun başındasınızdır. Bu nedenle çevirmenler genellikle çevirinin kendilerine ısmarlanmasını beklerler.

Edebi eserlerin çevirisi zor olsa da çevirmene biraz esneklik sunar. Seyahatname çevirilerinde bu alan daha dardır kanısındayım. Eski basımlarda “editör” diye birinin adı geçmezdi ama çeviriyi kendilerine göre kırpıp kesenler hep vardı. Bir bakıma eski çevirilerde, çevirmenler “KesilmiÅŸ ya da eklenmiş” diyemiyorlardı. Günahı da vebali de onlara aitti.  Åžimdilerde en azından her kitapta bu iÅŸi üstlenenler bellidir. Bu da hem yazar hem de çevirmen için ( çoÄŸu kez) yararlıdır.

Sonuç olarak, en azından çevirmenler arasında hoÅŸgörü kaçınılmazdır. Bu rekabet ortamında “Benden iyisi yok” demek artık imkansızdır ve daha iyisi hep yapılmalıdır. Bu son örnekte ise ikinci çeviri aslından yapıldığı için böyle bir tartışma bütünüyle gereksizdi. Aynı eserin bundan sonra baÅŸka bir dilden de çevirisi yayınlanabilir. Bu çeÅŸitlilik içinde en iyisine karar verecek olan ise, okurdur.

En azından çevirmenler arasında hoÅŸgörü eksikliÄŸi olmamalıdır, çünkü gerek yoktur, herkes masa başına oturup kendini aÅŸmaya çalışmalıdır. Herkesin asıl amacı okur sayısını artırmak olmalıdır. Okur sayısının artması ülkede her ÅŸeyin güzelleÅŸmesi yolunu açacak tek anahtardır, kanısındayım.