Çizgi Roman Okurları Platformu, 26 Mayıs 2012 günü 2. İstanbulles Çizgi Roman Festivali çerçevesinde bir dizi etkinlik düzenledi. Etkinliklerden bir tanesi, “Türkiye’de Çizgi Roman Çevirisi†adlı toplantı oldu. Berfu Durukan, Sabri Gürses, Kozan Demircan, İlke Keskin, Egemen Görçek ve AliÅŸan Cengiz’in sırayla konuÅŸtukları toplantı canlı bir ortamda gerçekleÅŸti.
Berfu Durukan, görsel örneklerle desteklediÄŸi sunumda genel ve özel olarak çevirmen kararlarını ele aldı; geçmiÅŸ yıllardaki eksik ve yerelleÅŸtirmeci çeviri anlayışının yerini daha asla sadık, dilsel olanakları deÄŸerlendiren bir çeviri anlayışının aldığını belirtti.
Ben, ÇROP baÅŸkanı Ümit Kireççi’nin ara konuÅŸmasının da geçmiÅŸ çevirilerin eksik ve keyfi yapılması üzerinde durmasından esinlenerek, kendi biyografimden hareket ederek, geçmiÅŸe göre daha az yerelleÅŸtiriyor olmamızın yarattığı eksiklikler üzerinde durmaya çalıştım. Çeviriyi eser için temel bir öÄŸe deÄŸil, birçok öÄŸeden biri olarak ele almayı önerdim.
Kozan Demircan, Alfa Yayınevi’ne bir Conan çevirisini eleÅŸtirmek üzere gitmekle baÅŸlayan çevirmenlik serüvenini anlatırken, İtalyan ve Amerikan çizgiromanları arasındaki temel farklar üzerinde durdu.
İlke Keskin çevirmen ve yayıncı olarak özenli, dilbilgisine önem veren çevirinin okurlar üzerinde hak ettiÄŸi etkiyi bıraktığını, çizgiroman piyasasının darlığına raÄŸmen önemli bir güce sahip olduÄŸunu belirtti.
Egemen Görçek, yoÄŸun olarak çevirdiÄŸi Neil Gaiman üzerindeki çeviri-editörlük sürecinin, iç çeviri ve aşırı göndermeler nedeniyle çok emek yoÄŸun bir çalışma olduÄŸunu anlattı.
AliÅŸan Cengiz yayıncı olarak çevirinin önemini hiç beklenmedik noktalarda gördüklerini anlattı, çevirinin yayından sonraki sorumluluÄŸunun öncelikle ve kesinlikle genel yayın yönetmenine ait olduÄŸunu özenle belirtti. Yayımlamaya baÅŸladıkları manga dizisinde yaÅŸadıkları Japonca efekt ve ünlem sesleri çevirisi sorunlarından örnekler verdi.
FotoÄŸraflar için: Facebook-Â https://www.facebook.com/media/set/?set=a.472320606126896.123538.100000468831747&type=3
Bütün günün deÄŸerlendirmesi için:Â http://cizgiromanokurlariplatformu.blogspot.com/2012/05/crop-cizgi-roman-festivali-etkinlik.html

Toplantının ertesi günü Orhan Boran öldü. Toplantı için hazırladığım metni anısına adıyorum- o enfes yerelleÅŸtirmecilerin anısına..
KiÅŸisel Çizgi Çeviri Tarihim
BaÅŸlangıçta…
1970’lerin sonunda ya da 1980’lerin ilk yarısında, bir gün, annemle birlikte spor ayakkabı almak için Sirkeci’de bir spor malzemeleri dükkanına giriyoruz: tezgahta bir servet yatıyor, o dönemde bir sakızla birlikte verilen Örümcek Adam kareleri, tabaka tabaka tezgahta duruyor. Dükkan sahibi matbaadan tabaka halinde almış, paket yapmak için kullanıyor kareleri. Hayatımda ilk kez bir kutsal kitaba hürmetsizlik edildiÄŸini görüyorum. Birkaç tabakasını kurtarıyoruz.
Yine aynı dönemde, yine annemle sık sık süper kahraman filmlerine gidiyoruz: Süpersonik Adam, Hulk, Örümcek Adam.. New York’tan Kaçış ve harika kahramanı süprüntü.. bir film var, adını hiç hatırlayamadığım: Evil Dead deÄŸil, ama kahramanın kolunun yerine bir mitralyöz takılıyordu..
Babam Beyazıt’taki Sahaflar Çarşısı’ndan iade olmuÅŸ Fransız çocuk dergilerini, çizgiromanlarını getiriyor eve büyük paketlerle.. Milliyet Çocuk alıyoruz, içi çizgiroman dolu.. Arasıra okuduÄŸum Tercüman Çocuk’ta sevdiÄŸim bir karakter var.. Altan Erbulak’la Yuki, Fırt, Salata gibi mizah dergileri de
Sonra Anadolu Lisesi hazırlık senesi için gidip bir yıl yaÅŸadığımız Gaziantep’te İngilizce öÄŸrenirken, annem çizgiromanlar getiriyor: Archie, Mad..
Ve sonra 1980’lerin sonlarında Taksim – NiÅŸantaşı’nda okuldan çıktıktan sonra, İncirli’deki eve dönmek için Taksim’e yürüyorum, uzun otobüs yolculuÄŸu için oradaki gazete bayisinden Gergedan ve Milliyet Sanat dergilerinden çok SAS ve James Bond’un cep romanlarını, ama asıl olarak Örümcek Adam alıyorum. Edebiyat benim için Ahmet Oktay, Conan, Umberto Eco, Ian Fleming, Özdemir İnce ve Peter Parker, Yannis Ritsos ve En Kahraman Rıdvan, Galip Tekin ve Pablo Neruda.. demek.
Çeviri üzerine…
Elbette o yıllarda aklımın ucundan bile geçmedi Peter Parker’ın hangi dilde, kimin aracılığıyla konuÅŸtuÄŸunu düÅŸünmek. Hâlâ da okurun bunu düÅŸünmesinde bir mana göremiyorum – köprüyü Mimar Sinan yapmış, iyi, güzel yapmış, saÄŸolsun ben de geçtim oradan, iyi yürürüm köprülerin üzerinde. Yani çeviriyi tek tek kimin yaptığı, nasıl bir baÅŸarı sergilediÄŸi, nasıl övüldüÄŸü, hakkını maddi olarak gerektiÄŸi ölçüde alıp alamadığı önemli deÄŸil bence: önemli olan bütün bir ortamda çevirileri hangi sosyal grubun, nasıl yaptığı, karşılığında ne gibi övgüler ve maddi karşılıklar aldığı önemli olmalı. Anlattığım dönemde, bir tek Örümcek Adam okuyor olsaydım ve onun çevirisi iyi ya da kötü arasında bir yerde olsaydı, bir tek onun çevirmeninin kim olduÄŸu da önem kazanırdı belki benim için. Fakat bir yandan Åžeker Kız Candy ya da Heidi seyrediyordum, Sevimli Dev ya da He-Man seyrediyordum. Red Kit okuyordum. Bütün bunların içinde oluÅŸan dili yaşıyordum. Benim için Sihirli Dev, “Dan, din, sevimli dev, çık ortaya!†diyordu – “Thing ring, do your thing!†diyebileceÄŸini hayal bile etmiyordum.
Bence bu çok ilginç bir nokta, çünkü bugün baksam – “Sihirli Devâ€in aslında “The Thing†olduÄŸunu, NBC’de 1979’da gösterildiÄŸini, o sırada onu seyreden Amerikalı çocukların onu bütün o Fantastik Dörtlü çizgiromanları ve filmleriyle, maketleri, oyuncaklarıyla birlikte seyrettiÄŸini; bütün bunların parça parça da olsa çevrilip kültürümüze aktarılması gerektiÄŸini iddia etmeye kalkabilirim. Ama palavra bu, o zaman bu bölük pörçük ÅŸeyler bir araya geliyor, oyalanmakta hiç eksiklik çekmiyorduk.
Dolayısıyla, ÅŸimdi dönüp geriye baktığımda, daha çeviri yapma, çevirmen olma kararı almadan, yani 1990’ların ortasından çok daha önce büyük bir çeviri kültürü içinde yaÅŸadığımı, hatta çizgiromanlar yoluyla çevirmenliÄŸe sürüklendiÄŸimi söylemek mümkün gibi geliyor bana.
Mangaya…
Çizgiromana mangayla girmem tesadüf gibi görünüyor, ama aslında üzerinde çalışılmış bir tesadüf. 1990’ların ortasında internet ortaya çıkarken, manga türünü tanıdım ve Amerikan ya da İngiliz kütüphanelerinde bir örneÄŸini bulamayınca, Amazon’dan kitap getirmek fırsatı doÄŸar doÄŸmaz bir kitap getirttim. Amazon’dan ilk sipariÅŸim Vladimir Nabokov’un Eugenie Onegin çevirisiyle birlikte Frederic Schodt’un Manga! Manga! The World of Japanese Comics adlı kitabı oldu. Ve ondan sonra hem Japonca öÄŸrenmeye çalıştım – baÅŸarılı olmadı – hem de manga yayımlatmaya çalıştım.
Birkaç yıl sonra Plan b Yayınevi’nin editörlerine bir manga kitabı yapmalarını önerdim, öneri ilgiyle karşılandı, Schodt’un kitabı artık biraz eskimiÅŸ olduÄŸu için Paul Gravett’ın Manga: Japon Çizgi Romanının Tarihi adlı kitabını yayımladılar. Hatta, ilginç bir ayrıntıyla: bugünün Manga çevirmenlerinden Hüseyin Can Erkin’le yeni tanışmıştık, kitabın içinde yer alan ve İngilizlerin çevirmeden yayınladığı mangaları çevirerek yayınladılar.
Aslında hayalim Osamu Tezuka’nın Dostoyevski’den yaptığı Suç ve Ceza uyarlamasını çevirmekti. Tanıdığım bütün yayınevlerine önerdim kitabı o süreçte, fakat baÅŸarılı olamadım – Tezuka hayal olarak duruyor – ÅŸimdilik.
Sonra birkaç yıl önce yabancı yayınevlerinin çizgiromanda klasik edebiyat dalgasını yeniden baÅŸlatması sonucunda, yayınevleri bu alana ilgi duydu. Everest Yayınevi Manga Shakespeare dizisini yayımlamaya baÅŸladı. Çevirmeni de ben oldum.
Manga Shakespeare…
Manga Shakespeare dizisi kanımca çizgiroman tarihi için çok iyi bir giriÅŸim. Çizerler sahne düzeni, atmosfer için özenli çalışmış, büyük kısmı İngiltere’nin genç çizerleri. Shakespeare dönemini mangalaÅŸtırmak yerine, Shakespeare temasını farklı ortamlarda ele almayı yeÄŸlemiÅŸ; onu bu ÅŸekilde güncellemiÅŸler.
O yüzden bu dizide metinden, metin çevirisinden çok görsel çeviri öne çıkıyor aslında. Hamlet’i siperpank bir krallıkta görmek, Romeo ile Juliet’i Tokyo’da çeteler arasındaki bir çekiÅŸmede görmek zaten akılda bir çeviri katmanı yaratıyor.
Metin editörü Richard Appignanesi de iyi bir metin çalışması yapmış: dışarıdan bakıldığında Shakespeare metni yeniden yazılmış, kısaltılmış sanılabilir, fakat öyle deÄŸil – Shakespeare’in metnine hiçbir ekleme yok, sadece eksiltme sözkonusu, manganın akışına uygun olarak eksiltilmiÅŸ metin. Bu da çeviri sırasında beni zorlayan bir ÅŸey oldu: hem Shakespeare üslubu uydurmaya, hem bütün içinde anlaşılırlık saÄŸlayabilmeye çalıştım.
Bu çalışma bana ÅŸunu öÄŸretti: çizgiroman çevirisinde, bir kitap, yazılı metin çevirisindeki gibi çizgisel bir çevirmen-editör iliÅŸkisi sözkonusu deÄŸil. ÇR çevirmeninin hem balonların içindeki metinleri çevirmesi; hem de resimleri okumayı bilmesi, gerektiÄŸinde onları çevirmesi gerekiyor. Balon dışında ses efektleri var örneÄŸin – onları yapmak gerekiyor. Fakat orada devreye bir metin editörünün dışında, üçüncü bir kiÅŸi, çevirmen rolü oynayan grafiker de devreye giriyor. Çünkü ses efektleri vb. öÄŸeleri uygulaması, orjinaldeki efektin bir benzerini çizmesi ya da hazırlaması gerekiyor. Bu da grafikerin çevirmen/editör olduÄŸu üçüncü bir konum yaratıyor.
Çizgiromanın durumu…
Manga Shakespeare dışında Che, Troçki, Malcolm X, Kazıklı Voyvoda’nın yer aldığı bir biyografi dizisi ve bir de Lübnan’daki bir katliamı anlatan çizgifilm uyarlaması çevirdim Everest için. Sonra çizgiroman dalgası, yani klasik yayıncıların katıldığı dalga duraksadı. Bazı yerli örnekler denemeye çalışıyorlar ÅŸimdi.
Özellikle bu Shakespeare çalışması bana ÅŸunu gösterdi: bir bütün olarak düÅŸünülmediÄŸi zaman bu tip çalışmaları yerelleÅŸtirmek, yerleÅŸtirmek zor. Çünkü örneÄŸin Manga Shakespeare’de İngiliz okur Shakespeare uyarlamasını okurken gidip tam metni ayrıca inceleyebiliyor, bu iki metin arasındaki iliÅŸkiden ayrı bir zevk alıyor. Fakat bu kitabın Türkçesini okuyan kiÅŸi Shakespeare’in metninin tam çevirisiyle baÄŸlantı kurmakta güçlük çekiyor. Bu sorun NTV’nin yayınladığı dizide daha farklı bir ÅŸekilde var: o dizi aslında okul eÄŸitimi için hazırlanmış bir dizi – üç versiyon hazırlıyorlar, tam metin, sadeleÅŸtirilmiÅŸ metin, kısaltılmış metin. Türkçede bir tek tam versiyonun yayımlanması orijinal amacı çarpıttı kanımca. Yoksa, aslında kütüphaneleri ve okulları da kapsayan büyük bir projeye dönüÅŸtürülebilirdi.
Manga Shakespeare de yer yer beÄŸenildi, ama beklenen etkiyi yaratmadı ve yeterince algılanmadı sanırım – çünkü tıpkı İngiltere’deki gibi bir internet sitesiyle, yan malzemelerle, etkinliklerle desteklenmesi gerekiyordu; olaÄŸan tanıtım yolları yeterli deÄŸildi.
Kanımca, tablet, twitter, facebook gibi görsel araçların eÄŸitime sokulduÄŸu bu dönemde, çizgiroman için de bir hamle yapılması gerekli ve mümkün. Kütüphaneler çizgiroman köÅŸeleri açmalı, okul kütüphanelerinde de böyle köÅŸeler olmalı. Hatta derslerin bir kısmında – sonuçta İngilizce dersleri çoÄŸu kez görsel hikaye ya da çizgiroman destekli geçiyor – bu derslerde çizgiroman kitaplar okutulmalı.
Ama bunları söylerken, yaÅŸadığımız dönemin getirdiÄŸi bir dil engelini-sorununu unutmamak lazım: benim okuduÄŸum çizgiromanlar telifle farklı bir iliÅŸki kurmuÅŸtu, daha özgürce yayınlanıyordu – ÅŸimdi Spider Man’in Örümcek Adam olamadığı bir dünya var, The Thing’i Dev yapamamak gibi bir sorun var; bu kültür öÄŸeleri marka halinde geliyor artık. Çevirmen eskisi kadar özgür deÄŸil.
(ÇROP üzerindeki emeÄŸini yıllardır hayranlıkla izlediÄŸim Ümit Kireççi’ye nice baÅŸarılı festivaller dileÄŸiyle..)
