Türkiye’nin Lozan AnlaÅŸması’nda telif, patent ve entelektüel mülkiyet hakları konusunda çekinceli davranması, uluslararası telifi düzenleyen Bern AnlaÅŸması’nı çok daha sonra ve kendine özgü koÅŸullarla imzalamaya karar vererek entelektüel ürünler konusunda farklı br tavır sergilemiÅŸtir. Bu durumun Türkiye’nin 1980’li yıllara dek kültür ve sanayi geliÅŸimine önemli ölçüde katkısı oldu. (Çeviribilim dergisinde bu konuda bir çalışma yayınlanmıştı: “Çeviride Seferberlik Hali: Telif ve Tercüme, Sabri Gürses, Çeviribilim 01, Kasım-Aralık 2010.)
Benzer bir durumu Küba’da görmek ilginç. 1959 yılında diktatör rejimini devirerek iktidara el koyan Fidel Castro ve arkadaÅŸları yeni rejime bir ideoloji getirmemiÅŸlerdi. BaÅŸlangıçta sosyalist deÄŸildi Küba, halkçıydı. Castro 1959 yılında BirleÅŸik Devletler’den Marshall desteÄŸi istemek üzere ilk yurtdışı seyahatini yaptı (yazının içindeki resim o seyahatten). Fakat baÅŸarılı olamadı. Birkaç yıl sonra da, Küba’nın halkçı reformlarından ÅŸüphelenen Amerika BirleÅŸik Devletleri, Domuzlar Körfezi adıyla bilinen darbe giriÅŸimini yaptı ve buna karşılık Küba sosyalist kampa geçti.
Bu süreçte, Küba teknoloji ve sanayi hamlesini yapabilmek için, Türkiye’ninkine benzeyen ama daha keskin ve açık bir dille ifade edilen bir karar aldı: Entelektüel mülkiyeti ortadan kaldırmak. Fidel Castro 1967 yılında, Guane, Pinar del Rio’daki bir okulda yaptığı konuÅŸmada bu kararı açıkladı. AÅŸağıda, entelektüel mülkiyetle ilgili temel kaynak kitaplarında sıkça yer verilen bu 30 Nisan 1967 tarihli konuÅŸmasının konuyla ilgili kısmını aktarıyoruz. Castro’nun konuÅŸması sadece telif politikaları açısından deÄŸil, yayın politikaları açısından da önemli bir bakış açısı içeriyor.
“Entelektüel Mülkiyeti Kaldırdık†Fidel Castro, 1967Â
1950’lerin başında, Oriente daÄŸlarında anladığımız bir ÅŸey vardı. Bu ülkede çok sayıda matbaa olduÄŸu halde, bu matbaalarda bir sürü iÅŸçi olduÄŸu halde, buralarda bir sürü kağıt kullanıldığı halde, köylüler için tek bir kitap bile basılmadığını anladık. Bir köylü kırdaki bir dükkana gidip felsefe kitapları bulabilir. Yani felsefeden rahatsız olacak bir ÅŸey yok, fakat bu köylüler derin felsefi konuları inceleyecek konumda deÄŸiller. Onlar tarım kitaplarıyla, mekanikle ilgili kitaplarla, bu tür kitaplarla ilgileniyorlar. Bir gün bir dükkana girip oradaki tezgahtara ne tip kitaplar var, neler satıyorsunuz diye sordum. “Marks ve Engles’in bir çok kitabı var bizde,†dedi. Marks ve Engles? (GülüÅŸmeler) Bir sürü siyaset kitabı vardı ayrıca, türlü türlü kitaplar. “İyi de,†diyor insan, “bu kitapların burada iÅŸi ne?†İşte, bu ülkede köylüler için hiç kitap basılmıyordu. Hatta kitaplar bu ülkede bile basılmıyorlardı. Yani öÄŸrenciler için bile basılmıyordu. Neyse ki bu geçmiÅŸte kaldı, bir süredir öÄŸrenciler için gerekli bütün kitaplar basılıyor, ülkenin yayıncılık alanında sahip olduÄŸu verimli insan kaynağı ve makineler azami ÅŸekilde kullanılıyor. Herhalde kağıttan daha iyi ÅŸekilde yararlanmayı öÄŸreneceÄŸiz.
Bazen milyonlarca adet basılan bazı kitaplar güve ve farelerin yıkıcı eleÅŸtirisine terk ediliyordu, Marx’ın dediÄŸi gibi. Depolanıyor ve dağıtıma bile sokulmuyorlardı. Bugün halkımızın bildiÄŸi bir çok ÅŸeyin, tarım teknolojisi hakkındaki temel bilgilerin bile, eÄŸer teknik bilgiler öÄŸrencilerimize verilmemiÅŸ olsaydı, eÄŸer öÄŸrencilerimizin ders kitapları olmasaydı, tarım iÅŸçilerimiz ve köylülerimiz arasında bile bilinmeyeceÄŸi kesindir.
Çözümü kolay olan bir sorun deÄŸil bu ve bizim devrimci olduÄŸuna inandığımız bir karar vermemiz gerekiyordu. “Entelektüel mülkiyet, telif hakkı†diye bir ÅŸey var. Bu mülkiyet iÅŸlerinden biz pek anlamıyoruz. Eskiden, her ÅŸey mülkiyet, mülkiyet, mülkiyetti. Herkesin aÄŸzında sakızdı bu kavram, bundan daha yaygın bir kavram, özel mülkiyetten daha kutsal bir kavram yoktu. Her ÅŸey özeldi. Herhalde ÅŸu anda durduÄŸunuz yer de çok ama çok özeldi. Evler, topraklar, daÄŸlar, gök, deniz, her ÅŸey özeldi, hatta en azından denizde, ya da Küba’nın çevresindeki denizde yüzen birtakım tekneler özel teknelerdi.
İyisiyle kötüsüyle, bunların hepsi geride kaldı. Yeni kuÅŸaklar gitgide daha farklı mülkiyet kavramlarını tanıyor ve bütün bunları ortak kullanıma ait ÅŸeyler olarak, bütün topluma ait ÅŸeyler olarak görüyorlar. Tabii hava özel deÄŸildi, çünkü bütün havayı alıp kavanoza koymak mümkün deÄŸildi. EÄŸer bu kolay ve mümkün olsaydı, yani bu gözünü toprak doyurasıcalar topraÄŸa el koydukları gibi havaya da el koymanın bir yolunu bulsalardı, emin olun yaparlardı. ..

Mülkiyet haline getirilen ÅŸeyler arasında bir tanesi çok özeldi: entelektüel mülkiyet. Åžimdi “Ama bu soyut mülkiyet†diyebilirsiniz. Evet, soyut mülkiyet. Zaten tuhaf olan ÅŸey havanın ÅŸiÅŸeye kapatılamaması, ama entelektüel mülkiyet denen ÅŸeyin kapatılabilmesi. Nedir bu entelektüel mülkiyet? Pek iyi bilinmeyen bir ÅŸey. EÄŸer onu tanımayan biri varsa diye söyleyeyim, entelektüel mülkiyet bir bireyin, bir grup bireyin zekasından çıkan – onun ürünü olan – mülkiyettir, sözgelimi bir kitap, herhangi bir teknik kitap, bir roman. Bu konuyu açık ifade etmek istiyorum, çünkü entelektüellerin benden nefret etmesini istemiyorum, çünkü bu haksız bir nefret olur. Bu tür ruhsal ürünleri üreten kiÅŸinin bilgisinin deÄŸerini, kıymetini, hatta yaÅŸama hakkını unutuyor deÄŸilim. Elbette. Ama ne oluyor? Bu entelektüel mülkiyet hakkı, gelenek yüzünden, son zamanlarda içinde yaÅŸadığımız dünyanın sistemi yüzünden, her ÅŸeye nüfuz etmiÅŸ olan kapitalist toplum anlayışı yüzünden, bu entelektüel ürünler alıp satma nesnesi haline geliyor.
Entelektüel yaratıcılara genellikle az para ödenir ve çoÄŸu açlık içinde yaÅŸamıştır. Sözgelimi, Balzac’ın, geçen yüzyılın en büyük romancılarından birinin yaÅŸamöyküsünü okuyan o adamın yaÅŸadığı yoksulluk karşısında sarsılır. Genel olarak, birçok büyük yaratıcı açlık çekmiÅŸtir, çünkü çaresiz kalmışlardır. Birçok entelektüel eseri büyük deÄŸere sahip olmuÅŸtur, ama yaratıcıları öldükten çok sonra. Her alanda ünlü insanlar vardır, yoksulluk içinde yaÅŸamış, toplumun desteÄŸini alamamış ve birçok kez entelektüel ürünlerini hangi fiyata olursa olsun satmak zorunda kalmış bir sürü kiÅŸi.
Biz hangi koÅŸulda buluyoruz kendimizi? AzgeliÅŸmiÅŸ bir ülkeyiz, teknik bilgiden kesin olarak yoksun bir ülke, 1 milyon yurttaşına okuma yazmayı öÄŸretme hedefini üstlenmiÅŸ bir ülke, okuma yazmaya baÅŸlaması gereken bir ülke, teknik okul ve enstitülerini, ilkokuldan üniversiteye dek bütün okullarını yaratması gereken bir ulus, sefaletten kurtulmak için, azgeliÅŸmiÅŸlikten kurtulmak için yüz binlerce nitelikli iÅŸçi ve teknisyeni eÄŸitmesi gereken bir ulus, bizi aÅŸağı çeken yüzlerce yıllık gerilikten kurtulması gereken bir ulus, kaybettiÄŸi vakti telafi etmek istediÄŸi, sefaleti, azgeliÅŸmiÅŸliÄŸi yok etmek istediÄŸi zaman kıt kaynaklarının büyük bir kısmını onu inÅŸa etmeye, üretim araçlarına, fabrikalara, araç gerece ulaÅŸmak için kullanmak zorunda kalan, sayısız yatırım yapmak zorunda kalan ve sonunda kendisini halkı eÄŸitememek gibi bir gerçekle karşı karşıya bulan bir ulus. Neden? Çünkü yurttaÅŸlarımız okuma yazmayı öÄŸrendikçe, çocuklarımız okula gittikçe, lise mezunu sayısı 50 bini geçip 60, 70, 80 binlere varınca, teknoloji enstitülerine ve üniversitelere gidenlerin sayısı arttıkça, azgeliÅŸmiÅŸliÄŸi ve cehaleti aÅŸmaya baÅŸladıkça, ihtiyaç duyduÄŸumuz ders kitaplarının sayısı gitgide arttı.
Ders kitapları da çok pahalıydı. Bütün bu entelektüel mülkiyet fikirlerinin ışığında gördük ki, eÄŸer ders kitabı talebini karşılamak istersek, kitaplara milyonlarca pezo harcamak istersek, bu mülkiyetin bedelini ödememiz gerekecek. Fakat pratikte entelektüel mülkiyet denen ÅŸeyi belirlemek zor. Sözkonusu olan ÅŸey yazarların entelektüel mülkiyeti ya da ruhsal ürün deÄŸil piyasayı kontrol edenlerin ortaya ve herhangi bir fiyatla sürdüÄŸü ÅŸeydi. Kitap tekelini elinde tutanlar genellikle bu akıl ürününe düÅŸük fiyat ödüyordu. Kitapları uygun buldukları fiyata satma hakkına sahiptiler. Bir karar vermek gerekiyordu, cesur ama adil bir karar vermek gerekiyordu. Ve bizim ülkemiz, doÄŸrudan, entelektüel mülkiyeti kaldırma kararı aldı. (Alkışlar)
Bu ne demek? Biz teknik bilginin bütün insanlığın ortak malı olması gerektiÄŸini düÅŸünüyoruz. İnsan aklının yarattığı ÅŸeyin bütün insanlığın ortak malı olması gerektiÄŸine inanıyoruz. Cervantes’e kim entelektüel mülkiyeti için telif ödüyor? Shakespeare’e kim ödüyor? Alfabeyi icat edene, aritmetik rakamlarını, matematiÄŸi icat edenlere kim ödüyor? Bütün insanlık öyle ya da böyle yararlandı. Bütün insanlık öyle ya da böyle tarih boyunca insanın aklının yarattıklarını kullandı. Meyve düÅŸürmek için eline sopa alan ilk ilkel insandan bu yana, insanlık aklın bir yaratısından yararlandı. İlk homurdanan insandan, bir ÅŸey söylemek üzere homurdanarak gelecekteki dilin ışığını saçan insandan bu yana, insanlık bu insanın akıl ürününü kullandı.
BaÅŸka deyiÅŸle, insanın yarattığı her ÅŸey ya da birçok ÅŸey binlerce yıldır birikiyor ve bütün insanlık aklın yarattığı ÅŸeyden haz almaya hak sahibi görüyor kendini. Herkes geçmiÅŸ kuÅŸakların yarattıklarından haz almaya hakkı olduÄŸunu biliyor. Peki bugün insandan, yüzbinlerce insandan, yüzbinlerce deÄŸil, yanlış söylüyorum, yüz milyonlarca, yoksulluk içinde, azgeliÅŸmiÅŸlik içinde yaÅŸayan milyarlarca insandan bu hakkı almak nasıl mümkün olabilir – milyarlarca insana teknolojiye, beslenme gibi, hayat gibi temel ÅŸeyler için ihtiyaç duydukları bir teknolojiye ulaÅŸma hakkını vermemek nasıl mümkün olabilir?
Mantıken, bu tür bir karar genellikle düÅŸmanlık uyandırır, birtakım çıkarlara dokunur. Ne zaman entelektüel mülkiyet çiÄŸnense, sinsice, gizlice yapılır; ilan edilmez. Biz bu yoldan gitmeyeceÄŸiz. Biz bütün teknik bilginin bütün insanlığın ortak malı olduÄŸunu ve en çok sömürülen halkların onun üstünde özellikle hak sahibi olduÄŸunu söylüyoruz, çünkü nerede açlık varsa, nerede azgeliÅŸmiÅŸlik varsa, nerede cehalet varsa, nerede teknik bilgi eksikliÄŸi varsa – iÅŸte orada, sömürgecilik ve emperyalizm tarafından asırlardır acımasızca sömürülen insanlar yaÅŸamaktadır. Genel olarak, teknik kitaplar geliÅŸmiÅŸ ülkelerde üretilir. Yoksul ülkeler, asırlardır sömürülen ülkeler asırlardır kaynaklarının büyük kısmı modern teknolojiyi geliÅŸtiren ülkelere gittiÄŸi halde o teknolojiyi kullanma hakkına sahip deÄŸildir. BirleÅŸik Devletler’de yüz binlerce teknik kitap var. İşte biz de BirleÅŸik Devletler’in bütün teknik kitaplarının entelektüel mülkiyetini ortadan kaldırarak baÅŸladık iÅŸe. (Alkışlar) Kuzey Amerika’nın bize yararlı olacağına inandığımız bütün teknik kitaplarını basma hakkımız olduÄŸunu ilan ediyoruz. (Alkışlar)
Elbette, bunu haklı göstermek için daha önce dile getirilen koÅŸullardan vazgeçmiyoruz. BirleÅŸik Devletler’in teknik kitaplarını bastığımız zaman bunu bu ülkeye verdikleri zararı belli ölçüde telafi etme hakkıyla yapıyoruz. KuÅŸkusuz, BirleÅŸik Devletler denince haklı olacak daha çok neden bulunabilir. Fakat biz, bu koÅŸullara ek olarak, bizim halkımızın ve bütün azgeliÅŸmiÅŸ ülkelerin yeryüzünde basılan bütün teknik bilgiyi kullanma hakkı olduÄŸuna inanıyoruz. Bu yüzden de geliÅŸmek için ihtiyaç duyduÄŸumuz, teknisyenlerimizi eÄŸitmek için gerekli olan bütün kitapları basma hakkımız olduÄŸuna inanıyoruz. Peki buna karşılık ne veriyoruz? Bütün entelektüel yaratıcıları korumanın, onlara yardım edip onları cesaretlendirmenin toplumun bir ödevi olduÄŸuna inanıyoruz – tabii korumak belki yanlış bir kavram. Seçkin iÅŸçiler olarak toplumdaki yerlerini almaları gerektiÄŸine inanıyoruz. Bizim toplumumuz bütün Kübalı entelektüel yaratıcıların hakkını verebilir ve bunu yapmaya hazırdır, ama bu arada bizim elimizde toplanacak olan herhangi bir mülkiyet hakkını da reddediyoruz, uluslararası olarak reddediyoruz.
