Enis Batur, özellikle 90’lı yıllar için çok ilginç bir yaratıcı rolü görmüÅŸ bir ÅŸair, denemeci, editör. Çevirinin önemine kendi uygulamasıyla deÄŸil, fakat yazıları ve yayıncılığıyla dikkat çekti: dergi ve yayınevi çalışmalarında, öncelikle Fransızcadan çok sayıda ismin Türkçeye ilk kez kazandırılmasına önayak oldu.
Åžiir çevirisinin öneminin altını çizdiÄŸi en temel yazılardan biri, 1991 tarihli Åžiir ve Konvertibilite‘ydi:

“Hâlâ Paradise Lost’u, Goncora’yı, Petrarca’yı, Goethe’yi, Leopardi’yi, Les Fleurs du Mal’i, Yevgeni Onegin’i, Mallerme’yi dilimizde ağırlayabilmiÅŸ deÄŸiliz. Günümüzün Ashbery, Zanzotto, Eich, Jaccottet, Thom Gunn, Deguy gibi yaÅŸayan büyük ÅŸairlerini hiç tanımıyoruz hâlâ. Bu yüzyılın ÅŸiir üzerinde derinlemesine yol alan yapıtlarından hangisini çevirdik: Valery’yi, Auden’i, Hesse’yi, Hofmannsthal’ı, Jacobson’u, Paulhan’ı mı tanıyoruz ars poetica baÄŸlamında?” (e/babil yazıları, YKY Yayınları, 1995, s . 70.)

Bu yazıdan yıllar sonra, Åžairin Gücü: Nereye Kadar? (20 Nisan 2006, Cumhuriyet Kitap) baÅŸlıklı bir yazısında, bu temayı tersinden ele alıyor:

“Peki, neden öyleyse, Turgut Uyar ya da Necatigil, dünya ölçeÄŸinde tanınmamışlardır?
Çünkü, henüz, yeterince çevrilmemiÅŸlerdir. Çevrildiklerinde, önemleri görünecektir. Åžüphesiz iyi çevrilmeleri gerekir: Çok sayıda kötü çevirinin yayımlanabildiÄŸini unutmamalıyız.
Çeviri etkinlikleri, dünyanın hiçbir ülkesinde bir hak hiyerarÅŸisine koÅŸut biçimde gerçekleÅŸmiyor öte yandan. Åžairlerimizin bir yabancı dile barem esâsıyla çevrilmeyeceÄŸini anlamalıyız. Küçük İskender’in kitabı Dıranas’tan önce yayımlanabilir, bu biraz da çevirmenin, yayıncının gönülbağı duymasına, kiÅŸisel tercihlerine baÄŸladır. Bizim gözümüzde Orhan Veli’nin apayrı bir deÄŸeri vardır, karşı tarafı hiç ilgilendirmez bu.
Öte yandan dünya ölçeÄŸinde tanınmak hem yazınsal deÄŸerlilik açısından kesin bir ölçü olmamıştır hem de adil bir sonuç olarak görülemez.
Ama, Türkiye ölçeÄŸinde tanınmak, etkili olmak için de aynı yargıyı benimsemeliyiz: En ünlü ÅŸairlerimiz ille de en güçlü ÅŸairlerimiz deÄŸildir.” (abç)

Åžimdi, burada “ün” ve “güç” terimlerinin özel bir anlamda kullanılmasının sakıncaları bir yana, “iyi” ve “kötü” sıfatlarının, bu ÅŸekilde bir tanım çerçevesinde kullanılması bana çeliÅŸik görünüyor: “Ün” ve “güç” arasındaki iliÅŸkiyi böyle belirsiz tanımlarken, zaten sorunlu bir nitelendirme olan “iyi çeviri” ve “kötü çeviri” ayrımını nasıl, neye göre yapacağız?
Kültür bakanlığı’na ait, yerli yazarları yabancı dillere çevirme projesi TEDA kapsamında “seçme ÅŸiirleri” çevirilecek olan tek ÅŸair Enis Batur. Batur’un yazısı, TEDA’nın bu seçiminin mantığını da belirsiz hale getiriyor kanımca; Enis Batur ÅŸiirlerinin çevrilmesi neye göre seçilmiÅŸ olabilir? Ya da (antolojiler dışında) sadece Enis Batur ÅŸiirlerinin çevrilmesi neye göre seçilmiÅŸ olabilir? “Ün” nedeniyle mi, “güç” nedeniyle mi? Ya da, Batur’un ÅŸiirlerinin çevirisinin “iyi” ya da “kötü” olduÄŸuna kim karar verecek, erek dildeki okur mu, yoksa ÅŸairin kendisi mi, yoksa bir seçici kurul mu?
Enis Batur, çeviri tartışmalarında kanımca önemli bir yer tutacak. Birkaç ay önce, yayımlandıktan sonra geniÅŸ tartışmalar yaratan KayboluÅŸ adlı çeviriyi yayımlayan yayınevi arka kapağında Enis Batur’un romanla ilgili sözlerine yer vererek tanıttı kitabı. Daha sonra, tartışmalar sırasında Batur,

“çeviri kuramları son 20 yıl içinde çeviri pratiÄŸini de etkileyecek sonuçlar doÄŸurdu. Çeviri sonuçta bir yorum çalışmasıdır. Her metin aynı yorum ufkunu çevirmene açmayabilir. Bazı metinler düz ayak yorumla yetinebilmesine, bire bir yakın karşılık üretilmesini gerektirebilir buna karşılık özellikle çaÄŸdaÅŸ metinler çevirmene yorum gücünü yoÄŸun biçimde kullanabileceÄŸi örnekler getirdi”

görüÅŸünü dile getirdi. Bir edebiyatçının çeviribilim kuramlarına dikkat çekmesi önemli bir ÅŸey, fakat çevirinin bir yorum çalışması olduÄŸu görüÅŸüyle, “iyi ve kötü çeviriler” görüÅŸü birbiriyle çeliÅŸen yaklaşımlar kanımca. Enis Batur’un kendi yapıtının yorumlu bir çevirisine karşı çıkacağına inanmıyorum, fakat “iyi” mi “kötü” mü olduÄŸuna nasıl karar verecek Enis Batur? Eskiden “iyi” ve “kötü” ayrımının genel olarak bütün edebiyat dalları için yapılması bir alışkanlıktı ülkemizde, yapılmış iÅŸin kapsamlı eleÅŸtirisinden kaçınılarak genel nitelenmesi yeterli sayılıyordu, ÅŸimdilerde bu alışkanlık çeviri alanına yayılıyor sanki.
Peki diÄŸer yandan bir editör, yayımladığı kitapların çevirilerinden sorumlu mudur? Sonuçta her “iyi ya da kötü” çeviri bir editörün denetiminden geçmiÅŸ olmalıdır; öyleyse çevirinin “iyi ya da kötü” olmasının sorumluluÄŸunu sadece çevirmene ait saymak mı gerekir? DiÄŸer yandan “iyi” ve “kötü” çeviriler ayrımı geleceÄŸe yönelik bir niteleme midir, yoksa geçmiÅŸi de kapsar mı? “İyi” ve “kötü” çevirilerden söz açan bir editör, sadece “iyi” çeviriler yayımladığını mı ima eder; ya da bu ayrımı dile getiren bir çevirmen, “iyi” çeviri yaptığını mı ima eder? Kanımca bu “iyi” ve “kötü” çeviri ayrımını artık belirsizlikten çıkarmak, bir çevirinin neden, ne ÅŸekilde, hangi ölçütlerle “iyi” ya da “kötü” olduÄŸunu aydınlığa kavuÅŸturmak zorundayız, çünkü romanı, ÅŸiiri, denemeyi, eleÅŸtiriyi, bütün dilsel sanatları baÅŸka dillerden çevirebiliriz, fakat sadece ve sadece çeviriyi ve çeviri eleÅŸtirisini çeviremeyiz.