Bütün Eserleri, Sultan Galiyev / Çeviren: Sabri Gürses

 

2005 yılı benim için deÄŸiÅŸik bir yıl oldu; ilk kez politik bir çeviri yaptım ve bir vasiyeti yerine getirdim: Sultan Galiyev adlı, 1920’lerde Sovyet Komünist Partisi içinde önemli roller oynamış politik eylemcinin, resmi yazışmalar dışında kalan bütün Rusça yazılarını Türkçeye çevirdim.

Sultan Galiyev adı uzun yıllardır, özellikle Sovyetler BirliÄŸi’nin dağılmasından sonra ülkemizde sıkça anılıyordu; hakkında yeterince bilgi yoktu, ikincil kaynaklardan, onunla ilgili deÄŸerlendirmelerden yola çıkarak deÄŸerlendirmeler yapılıyordu. Kesin olan ÅŸey, Sultan Galiyev’in Sovyetler BirliÄŸi yönetimiyle, özellikle de Stalin’le uzun süre birlikte çalışmış, fakat belli bir noktadan sonra uyumsuzluÄŸa düÅŸmüÅŸ, bunun ardından ya öldürülmüÅŸ ya da sürgüne gönderilmiÅŸ olduÄŸuydu.

Galiyev Türkçede ilk kez derli toplu bir ÅŸekilde, 1980’li yıllarda Alexandre Beningsen ve Chantal Quelquejay adlı sovyetologlardan yapılan çevirilerle tanındı: Sultan Galiyev ve Sovyet Müslümanları, Stepte Ezan Sesleri, Sufi ve Komiser. Bu dönemde ilgiler daha çok Galiyev’in Rusya’daki komünist yönetim içinde müslüman ve ulusalcı bir yaklaşımın örneÄŸini sergilemesi üzerinde toplanıyordu. 90’lı yıllarda bu ilgi yine aynı yazarlardan yapılan Sultan Galiyev ve Sovyetler BirliÄŸinde Milli Komünizm ya da Sultan Galiyev: Üçüncü Dünyacı Devrimin Babası gibi çevirilerle Galiyev’in hem komünist hem de ulusalcı olmasına yöneldi. Galiyev Sovyet sonrası Türkiye’sinde gitgide önemli bir figür haline geldi. Fakat bütün bu süreçte Galiyev’in kendi yazdıkları ortaya çıkmadı; yazdıkları ve söyledikleri, çevirilerde yer alan dağınık alıntılardan yola çıkılarak deÄŸerlendirildi. Dolayısıyla, Galiyev’in kiÅŸiliÄŸi tam bir gizem halini aldı: milliyetçi miydi, komünist miydi, müslüman mıydı?

Bu dönemde Galiyev’in en önemli düÅŸüncesine haklı bir vurgu yapan temel eser, telif bir çalışma oldu: Erol Kaymak’ın Sultan Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali. Bu çalışmada, Galiyev’in 1920’ler Rusya’sında Rus ağırlıklı Sovyet yönetimine Avrupa iÅŸçilerinden destek bulamayacaklarını, uluslar arası emperyalizme karşı tek ve en anlamlı karşı koyma yolunun DoÄŸu halklarından oluÅŸan bir enternasyonal kurarak, ona öncülük etmeleri olduÄŸunu söylemesi üzerinde duruluyordu. İlk kez 1993 tarihinde yayımlanan bu çalışmada, Galiyev, Avrupa Enternasyonali’ne karşı Sömürgeler Enternasyonali fikrini geliÅŸtiren bir kuramcı olarak ortaya konuyordu.

2000’li yıllar Galiyev’in düÅŸüncelerinin doÄŸrudan kendisinden çevirilerle tanınmaya baÅŸlamasına tanık oldu. Bunun baÅŸlıca nedeni 90’lı yılların ortalarında Tataristan’da Sultan Galiyev’in yazılarının derlenmeye baÅŸlanmış olması ve bu konuda çeÅŸitli çalışmalar çıkmasıydı. Türkçe dergilerde çıkan çeÅŸitli çevirilerin ardından, Halit Kakınç, Sultangaliyev ve Milli Komünizm ve Destansı Kuramcı Sultangaliyev adlı kitaplarında yer alan çevirilerle Sultan Galiyev’in düÅŸüncesinin aydınlanmasına katkıda bulundu. Fakat kitaplarında yer alan metinler özgün hallerinden farklı bölümlemeye sokulmuÅŸtu, yorumluydu. Sultan Galiyev’in yazıları hâlâ tümüyle çevrilmiÅŸ, yorumsuz olarak ele alınabilir durumda deÄŸildi.

 

Vasiyet

Benim Galiyev çevirisi için yararlandığım kaynak, Mirsaid Sultan-Galiyev – İzbranniye Trudi/Saylanma hizmetler (1998) adıyla Kazan’da yayınlanmış olan kitap oldu. Bu derlemede Galiyev’in Rusça ve Tatarca yazıları, zamandizinsel sıraya göre yer alıyordu. Rusça yazılarının tamamını çevirdim. Özgün metni yayına hazırlayan İ. G. Hizzatullin ve D.R. Åžarafutdinov Rusça ek arÅŸiv kaynaklarını ve açıklayıcı yan bilgileri içeren çeÅŸitli notlar koymuÅŸtu metne,  bu dipnotları Türkçe’de iÅŸlevsiz kalacakları, daha çok Rusça bilen birinin yararlanacağı dipnotlar olması, ayrıca kendileriyle irtibat kurma fırsatı olmadığı düÅŸüncesiyle çevirmedim.

Kitabın yayına hazırlanması sürecinde yayıneviyle iliÅŸki fırsatı bulamadığım için, metinde bazı deÄŸiÅŸiklikler yapıldığını ancak ÅŸimdi görebiliyorum: Rus siyasetine has bir terim olan “velikoderjav” “büyük devlet ÅŸovenizmine” çevrilmiÅŸ örneÄŸin, ben “velikoderjav” olarak bırakılıp dipnot konmasından yanaydım. Buna benzer baÅŸka önerilerim de olacaktı, fırsat olmadı. Ayrıca Galiyev’in kaynak metinde yer alan Tatarca yazıları bu kitapta yer almıyor, sanırım daha sonra yer verilecek. Yayına hazırlarken bir dalgınlık olmuÅŸ olsa gerek, kitabın hikayesini ve benim için anlamını dile getiren küçük bir giriÅŸ notu yazmıştım, o da yer almamış. Oysa bu not, Galiyev’i çevirmemi ölümünden kısa bir süre önce benden isteyen anneme, kitap için büyük heyecan duyan babama, Rusça öÄŸrenme macerama dek bütün öÄŸrenim hayatıma destek ve sebep olmuÅŸ, neÅŸem ve örneÄŸim olan aileme yönelik saygı gösterme arzumun ifadesiydi. O notu buraya aktarıyorum:

 

TÜRKÇEYE ÇEVİRENİN NOTU

 Mirsaid Sultan-Galiyev’in bu Türkçe çevirisine kaynaklık eden kitap, Kazan’da 1998 yılında yayınlanan Mirsaid Sultan-Galiyev – İzbranniye Trudi/Saylanma hizmetler (М.Султан-Галиев. Избранные труды. Казань., 1998) adlı kitaptır. İ. G. Hizzatullin ve D.R. Åžarafutdinov’un yayına hazırladığı bu derlemeye Tatar tarih bilimcilerinden oluÅŸan geniÅŸ bir editör kadrosu katkıda bulunmuÅŸtur. Kitapta Galiyev’in 1912-1929 yılları arasında yazdığı yazılar, sorgulama açıklamaları yer almaktadır. Bu yazılardan 17 tanesi Tatarca, geri kalanı Rusçadır. Bu derlemeye göre Galiyev 1920 yılından sonra Tatarca yazı yazmamıştır. Bunun dışında bu derlemenin baÅŸlıca kaynağının 1992 yılında Kazan’da yayınlanmış olan M. Sultan-Galiyev: Stati-Vıstupleniya. Dokumenti adlı derleme ve buna ek olarak bu kitapta yer almamış dergi yazıları ve arÅŸiv belgeleri olduÄŸunu belirtmek gerekir. Her yazının altında yazının kaynağı yer almaktadır.

Rusçadan çeviri yaparken isim ve kavramları olabildiÄŸince metinde nasıl geçiyorsa, o ÅŸekilde aktarmaya çalıştım: sözgelimi Türkçede “BaÅŸkurdistan” olarak geçen ülke çaÄŸdaÅŸ Rusçada “BaÅŸkortostan” olarak geçiyor, fakat aynı anlamı karşılayan “BaÅŸkirya” daha yaygın olarak kullanılıyor ve Galiyev’in yazı ve yazışmalarında (dolayısıyla dönemin edebi dilinde) bu bölge “BaÅŸkirya” olarak geçiyor. Ben sadece okunuÅŸ olarak Türkçeye daha uygun görünmesinden dolayı bunu “BaÅŸkırya” olarak aktardım. Ya da Türkçeye “İdil-Ural” bölgesi olarak aktarılan “Povolga”yı “Volga çevresi” olarak aktarmayı uygun buldum. Özel ÅŸahıs isimlerinin çevirisinde de benimsenmiÅŸ olan ÅŸekliyle deÄŸil, Rusça okunuÅŸlarıyla aktarmaya özen gösterdim. Bunu tavrı benimsememin nedeni, birincisi bu yazıların Rusça asıllarında nasıl durduklarını açık kılmak istemem, ikincisi de konuyla ilgili araÅŸtırma yapacak olanların sözgelimi Rus internetinde tarama yaparken bu ÅŸekilde daha kolay sonuca ulaÅŸabileceklerine inanmamdır. Son olarak, kavram çevirilerinde de benzer bir anlayışı benimsedim, bu yüzden genelde “kendi kaderini tayin hakkı” olarak çevrilen “otodeterminasyon” (fr. autodetermination, ing. self determination), ya da “otonomi” gibi kavramları Rusçada olduÄŸu gibi aktarmak gerektiÄŸine inandım, çünkü bu gibi kritik terimleri uyarlayarak aktarmanın Galiyev’in tam olarak hangi kavramı kullandığına dair tartışmaları artırabileceÄŸini düÅŸündüm. Tersini yapmak, sözgelimi 1920’lerde “otodeterminasyon”a yüklenen anlamla günümüzde “kendi kaderini tayin hakkı”na yüklenen anlamın tarihsel olarak özdeÅŸ olabileceÄŸini yanlış biçimde varsaymak demek olacaktı. [Kitabı yayına hazırlayanlar, “otodeterminasyon”ları “kendi kaderini tayin hakkı” ya da “bağımsızlık” olarak uyarlanmayı uygun görmüÅŸler.]

Bu çeviriyi öncelikle annem Fulya Gürses için yaptım. Bunu yapmamı benden istemiÅŸti ve biraz kadirbilmezlik, biraz olanaksızlıkla bu arzusunu vaktinde yerine getiremedim. İkinci olarak, bu çeviri fikrinin baÅŸlıca sahibi, aile dostumuz Erol Cihangir’dir: bu derlemeyi getiren ve çevrilmesi için büyük ÅŸevk veren o olmuÅŸtu. Kendisi bu derlemenin önsözünde, Galiyev üzerine araÅŸtırma yapan Fransız, Amerikalı, Japon ve İngiliz araÅŸtırmacılar arasındaki tek Türk tarihçi olarak anılmaktadır: “Türk tarihçi Erol Kaymak [Cihangir], M. Sultan-Galiyev’in sömürge sorunu fikirleri temelinde ‘Sultan-Galiyev ve Sömürgeler Enternasyonali’ (İstanbul, 1993) doktora tezini yazdı ve savundu, kitap olarak yayınladı” (İzbranniye Trudi, s. 22). Sonuncu olarak, 1995 yılında A. Benningsen ve C.L. Quelquejay’in Sultan Galiyev: Üçüncü Dünyacı Devrimin Babası (Sosyalist Yayınlar) adlı kitabının konuyla ilgili eklerle özel bir edisyonunu hazırlayan babam Hasan Basri Gürses’in arzusu ve desteÄŸi sayesinde yapılmıştır bu çeviri. Sosyalist dünyadan çevirilerle dolu bir kütüphanede yıllar geçirdikten sonra, o dünyadan bir çeviri yapacağımı hayal etmemiÅŸtim hiç, oldu iÅŸte.

SaptayabildiÄŸim kadarıyla, Sultan-Galiyev’in Rusça dışında bir dile yapılmış ilk bütünlüklü çevirisi bu çalışma. Umarım bütün o bürokratik yazışmalar, sorgulamalar, açıklamalar arasından Galiyev’in insani, dürüst sesini aktarmayı baÅŸarmışımdır.