Adli Yardım Kapsamında İstinabe[1] ve Çeviri  –

Yıllar önce Frankfurt’tayım, Eyalet Mahkemesi’nden bir çaÄŸrı gelmiÅŸti, ikametgâhı Almanya’da olan bir sanık dinlenecekti.  Suç mahalli Türkiye.   Almancada “Rechtshilfersuchen”  diye nitelendirilen bu kavram,  adli yardım kapsamında tanık ya da sanıkların baÅŸka bir ülkede iÅŸlenen bir suçla ilgili ifadelerinin alınması anlamına gelmektedir.

Bu baÄŸlamda nasıl bir prosedür izlenir? Belgeler bakanlıklar üzerinden gelir ve bu süreçte tüm belgeler, eÄŸer tanık ya da sanık Almanya’da ikamet ediyorsa, Almancaya, tanık ya da sanık Türkiye’de ikamet ediyorsa, Türkçeye çevrilir.

Bu davada da sanık Frankfurt’ta ikamet ediyordu. Kocaman bir dosya duruyordu hakimin önünde. “Frau Eruz”, dedi hakim bana, “ben çeviriden bir ÅŸey anlayamadım, lütfen Türkçe metne bakıp bana konuyu anlatır mısınız?”  Ben de önce çeviri metne baktım, çeviriyi Alman kültürünü ve dilini bilmeyen birisi yapmış, dahası Almanca bilmeyen biri de daktiloya çekmiÅŸti ve gerçekten hiçbir ÅŸey anlaşılmıyordu. Konuyu önce kaynak metin üzerinden hakime anlattım, sonra sanığa döndüm, kendisine itham edilen suçu okuması için belgeyi verdim. Sanık Türkçe hukuk dilinde yazılmış belgeyi okuduktan sonra yüzüme baktı, ben de kendisinin hangi suçla itham edildiÄŸini, olay günü vuku bulan olayları anlattım ve bu konuda ifadesinin alınacağını söyledim. Konuyla ilgili söylediklerini Almancaya çevirdim, zabıt memuru yazıya döktü,  Almanca tutulan zaptı imzalamadan önce metni Türkçeye aktardım ve sanık zaptı imzasıyla teyit etti. Sonra bütün belgeler yine bakanlık aracılığıyla mahkemede okunmak üzere Türkiye’ye gönderildi. Ve bu süreçte sanığın Almanca verdiÄŸi ifade de Türkçeye çevirtildi.

İki ülke arasında istinabe konu olduÄŸunda CMUK ve HMUK’un ilgili maddeleri uyarınca çeviri ister istemez devreye girer.  Ayrıca Almanya’da yabancı uyruklu sanıklı davalarda iddianame de dahil tüm dosya mündericatı sanığın anlaması için sanığın diline çevriltilmek zorundadır. Sanığın haklarının korunması için yasalar böyle hükmeder.

Adli dayanışma kapsamında Almanya’dan Türkiye’ye gönderilecek bütün belgeler uzman çevirmenler tarafından Türkçeye aktarılır. Almanya’da yeminli çevirmen unvanını almak Türkiye’deki kadar kolay deÄŸildir. Önce resmi sınavlardan geçersiniz, daha sonra ilgili Eyalet Mahkemesi BaÅŸkanlığı uygun görürse “eyaletler düzeyinde özerk yetkin yeminli çevirmen” unvanını taşımaya hak kazanırsınız. Bu çevirmenin onay yetkisi vardır, bizdeki noterler gibi. BaÅŸka bir deyiÅŸle, yaptığı çeviriyi imzası ve mührü ile tasdik eder ve bu çeviri bütün Almanya’da geçerlidir.  Çevirinin Türkiye’de geçerli olması için “özerk yetkin yeminli çevirmenin” mührünün gerçek olduÄŸu ve imzanın bu çevirmene ait olduÄŸu T.C. BaÅŸkonsolosluÄŸunca tasdik edilir. Eyalet Mahkemesi BaÅŸkanlığı bu çevirmene bir kimlik verir. Bu kimliÄŸi gösterdiÄŸinde çevirmene bütün kapılar açıktır. Resmi makamlar artık bu çevirmene “gözü kapalı” güvenirler.  Oysa Türkiye’de, örneÄŸin mülteci çevirmenliÄŸine çağırılan,  resmi makamların güvendiÄŸi çevirmen dahi her gün elektronik tarama aletlerinden geçirilir, ki bu aletlerin zararı bilindiÄŸi halde aynı gün ilgili makama gelen çevirmen defalarca bu aletin altından geçmek zorundadır. Sonuçta kimsenin kimseye güvenmediÄŸi bir kurumsallık içinde çevirmen de bu güvensizlik ortamından payını alır.

Yine konumuza dönelim. İstinabe çerçevesinde mahkemedeki bu belgeleri bu özerk yetkin yeminli çevirmenler öteki dile aktarır, o nedenle Almanya’dan Türkiye’ye gönderilen çeviriler anlaşılır ve iÅŸlevsel metinlerdir genelde. Oysa Türkiye’den gelen çeviriler genelde anlaşılmaz; sürekli kaynak metne dönmek zorunda kalırsınız çevirileri anlamak için. Bunun nedeni, kuÅŸkusuz Türkiye’de iÅŸlevsel bir yeminli çevirmenlik mevzuatı bulunmamasıyla da ilintilidir. Almanya’da eyaletler düzeyinde yeminli çevirmenlik mevzuatları, çevirinin boyutlarına kadar, çeviriyi ve çevirmenin alacağı ücreti ayrıntılı olarak düzenler. ÖrneÄŸin çeviri için satır ücreti (50-55 vuruÅŸ) 2 Euro ile 8 Euro arasında deÄŸiÅŸmektedir. Bu tabi ki, yetkin özerk yeminli çevirmenin aldığı ücrettir, çeviri yaptığını iddia eden herhangi birinin aldığı ücret deÄŸil. Bir kısmı vergiye gider, bir kısmı ile giderler karşılanır. Ancak düzenlemede yalın metinler 2 Euro’dan baÅŸlarken, çoÄŸaltılacak reklam metinleri gibi metinlere 4 misli daha yüksek bir ücret takdir edilir. Uzmanlık alanındaki metinlerden de daha yüksek ücret talep edilir. Metin zor okunuyorsa yine yüksek ücret talep edilir.  Kaldı ki, çevirmen yazdığı her sayfa için de 1,– Euro alma hakkına da sahiptir.

Bu düzenlemeler halen 5500 üyesi bulunan BDÜ (Alman Çevirmenler BirliÄŸi) tarafından da denetlenir. BDÜ hükümetle ve üniversitelerin çeviri bölümleriyle birlikte çalışır ve her açıdan çevirmen haklarını korur.

Sözlü çeviride, ki yukarıda bahsettiÄŸim istinabe sözlü çeviri alanına dahildir, saat ücreti takdir edilir. Saat ücreti de çevirinin ve koÅŸulların zorluÄŸuna göre 40,– Euro’dan baÅŸlayıp 100,– Euro’ya kadar yükselir. Ancak çevirmenin çeviri yaptığı süre yarım saat tuttuÄŸunda çevirmene iki saatlik ücret ödenir, çünkü çevirmenin yolda geçirdiÄŸi zaman da bu süreye dahil edilir. Yol mesafesi yarım saat tutuyorsa, çevirmen bir buçuk saat çalışmış görünür ve düzenlemelere göre her tam saatten 10 dakika geçtiÄŸinde çevirmene tam saat ücreti ödenir.

BDÜ’ye salt özerk yeminli çevirmenler üye deÄŸildir. Bu kurum Almanya’da çeviri yapan bütün çevirmenleri çatısı altında toplar ve bütün çevirmenler tek bir birlik altında toplandıkları için siyasi baskı gücü oluÅŸturabilir.  Tabii burada ÅŸunu da unutmamak gerekir, Almanya sosyal ve demokratik bir ülkedir.  Sorgulama ve tartışmaya dayalı bir kültürün var olduÄŸu bir ortamda  yapı taÅŸları  yerine oturmuÅŸtur.

Atatürk’ün Almanya’dan getirdiÄŸi deÄŸerli bilim insanlarından, daha sonra T.C. vatandaşı olan ve T:C. İlk telif yasasını hazırlayan Hirsch’in bir eseri var, Türkiye’de yasaların alımlanması üzerine. Kısaca Hirsch diyor ki, “gözlemlerim bana ÅŸunu kanıtladı, en iyi yasa dahi çevrilse, bu yasa gerek erek kitle tarafından çevrilirken, gerek erek ülkede devreye girdiÄŸinde, çok sayıda kültürel katmandan etkilendiÄŸi için bir deÄŸiÅŸim yaşıyor. BaÅŸka bir deyiÅŸle, Türkiye çaÄŸdaÅŸ yasaları üstlense dahi, bu yasaları çevirenlerin ve alımlayanların  zihninde Batı türü bir düÅŸünme tarzı ve gerekli birikim olmadığı için, en sonunda bu yasaların uygulanmasında ister istemez hatalar oluÅŸuyor.” (Eruz 3.11.2008, ceviribilim.com)   Ayrıca Batı’da karşılıklı güvene dayanan bir yasa düzeni hakimdir. Memur vatandaÅŸa, vatandaÅŸ da memura güvenir ve dahası memurun kanaat yetkisi, baÅŸka bir deyiÅŸle karar verme yetkisi vardır.  Türkiye’de de yasalar her ne kadar Batı’dan alınmış olsa da, yasalar ve bu yasaların devamında oluÅŸan yönergeler  yorumlama sürecinde farklılaşıyor ve yorumlayanın kültürü doÄŸrultusunda yerelleÅŸiyor. Freihoff üniversitelerin eÄŸitim programlarıyla ilgili ÅŸöyle diyor: Program içselleÅŸtirilmemiÅŸse ders verenlerin kafasında  bambaÅŸka bir program oluÅŸur ve bu program  sadece bu kimselerin donanımlarıyla ve hurafelerle beslenir.   Türkiye’de de her alanda bu içselleÅŸtirme ya da içselleÅŸtirememe aÅŸamasında yaÅŸanan  sorunlar su yüzüne çıkıyor.

Ayrıca resmi çevirmenlikle ilgili “içselleÅŸtirilmemiÅŸ” bir düzenleme dahi yok. Çünkü bir konunun “içselleÅŸtirilmemesi” de konunun tartışılmasını saÄŸlayarak konuya katkıda bulunur. Salt Noterlik Kanunu’nun içinde minik önemsiz bir madde resmi çevirmen. Durum böyle olunca,  çevirmenler de her Türk vatandaşı gibi kendini Kafkavari bir yaÅŸantının içinde buluyorlar, “YaÅŸar ne yaÅŸar ne yaÅŸamaz” türünde.   Her ÅŸeyden çevirmen sorumlu, ama çevirmenin hakkı yok, yetkisi yok, çünkü bu konuda çevirmeni koruyan düzenleme yok.

Kaynakça:

Almanya’da  “Eyaletler Düzeyinde Özerk Yetkin Yeminli Çevirmen” kimliÄŸi, Almanya’da eyaletler düzeyinde yetkin çevirmen olmaya hak kazandıran sınavları yapan   resmi kurumdan ikisi: a) Bonn Sanayi ve Ticaret Odası: http://www.ihk-bonn.de/index.php?id=485 b) Bayern EÄŸitim Bakanlığı (Kultusministerium): http://www.km.bayern.de/km/index.asp

BDÜ Ä°nternet Sayfası: http://www.bdue.de/index.php

Eruz, Sakine (2008)  Birlikte Hareket Etmezsek… (9.11.2008) Çeviri DerneÄŸi’nin düzenlediÄŸi “1968 Öncesi ve Sonrası Çevirmen Hak ve Sorumlulukları”  baÅŸlıklı Panel’deki konuÅŸma, 03.11.2008, Tüyap Kitap Fuarı. https://ceviribilim.com/?p=1145

Freihoff, Roland (1998) “Curriculare Modelle,” Handbuch Translation içinde, yay. hz. H. G.

Hönig ve d., Tübingen: Stauffenburg, s. 26-30

Jessnitzer, Kurt (1982) Dolmetscher. Köln: Carl Heymanns Verlag

Türk Hukuk Lügâtı (1991) BaÅŸbakanlık Mevzuatı GeliÅŸtirme ve Yayın Genel MüdürlüÄŸü, (3. Baskı, ilk baskı 1943’te yayımlanmıştır), Ankara: BaÅŸbakanlık Basımevi.

***


[1] “İstinabe” kavramı ilk kez 1943’te Hasan Âli Yücel’in önsözüyle yayımlanan beÅŸ dilli Hukuk Lügatı’nda ÅŸöyle açıklanıyor : Görülmekte olan davada tebliÄŸ, ÅŸahit ve ehl-i vukuf dinlenmesi, (…..) gibi muhakemenin icap ettirdiÄŸi muameleleri yapması için bir mahkeme tarafından diÄŸer bir mahkemeye veya kendi azasından birine selahiyet verilmesidir. (…)”.  İlk ve son kez devlet tarafından yayımlanan bu kapsamlı sözlükte dönemin önde gelen hukukçuları ve İstanbul Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi Hukuk fakültelerinde ders veren Prof. Hirsch gibi Musevi profesörler iki yıl boyunca görev yapmışlardır.