Bugün Rusya’nın ünlü genç yazarları arasında yer alan Gleb Åžulpyakov’un “Sinan’ın Kitabı†adlı romanının yalın bir olay örgüsü var: genç bir gazeteci bir yolculuÄŸa çıkıyor. İlk kitabının, Mimar Sinan’la ilgili bir kitabın malzemesini toplamak için İstanbul’a gidiyor. Bu yolculuÄŸun arka planında, roman içinde açıklanan baÅŸka birçok neden vardır, fakat tek bir neden, diÄŸerlerinden daha belirgin ve önemli olan bir neden sessizce geçiÅŸtirilir. Sanki genç adamın huzursuzluÄŸu PuÅŸkin’in Yevgeni Onegin’inin çektiÄŸi bir hastalıktan kaynaklanmaktadır: “Hayır, kalbi ÅŸimdiden soÄŸumuÅŸtu / ve bıkmıştı sosyete ÅŸaÅŸasından / .. TutulduÄŸu hastalık / anlaşılırdı yakalandığı zaman / Britanya’nın belası o spleen gibi bir ÅŸey / Ya da Rusya’nın handra‘sı kısaca†…
Yolculuk için İstanbul’u seçmesinin arkasındaki nedenler karmaşıktır. Babası uzun zaman önce ailesini bir Türk kadını için terk etmiÅŸ, sonra da İstanbul’da bir yerde kaybolmuÅŸtur. İslam dinine ve Osmanlı mimarisine yoÄŸun bir ilgisi vardır. Dahası, kız arkadaşı Amerika’ya göç etmiÅŸtir ve genç adam sürekli ondan haber almaya çalışır. Aslında gazetecinin kız arkadaşını onun biricik aÅŸkı olarak belirtmek güç olabilir – bu da PuÅŸkin’in Onegin’ini ve yaÅŸamda hayal kırıklığına uÄŸrayıp kendilerini bulmak için Kafkaslara, yani DoÄŸu’ya giden klasik Rus edebiyatı karakterlerini hatırlatır. DiÄŸer yandan, Sinan’ın Kitabı’nın olay örgüsü, kısmen Orhan Pamuk’un Yeni Hayat‘ını da hatırlatır: onun da kahramanı gizemli bir kitabın, ona yeni bir dünyayı açıp yeni bir yaÅŸam verebilecek olan hikayenin peÅŸinden yolculuÄŸa çıkar. “İyi de Amerika’dan kim zamanında dönmüÅŸtür ki?â€, diye düÅŸünür kahraman. – “Ve bir karar verdiÄŸini anlamıştım… Kendi hesabıma izine ayrıldım ve yola çıktım. Ancak baÅŸka bir yöne†(3. Bl.). Ama kim DoÄŸudan vaktinde dönebilmiÅŸ ki? Elbette, ya Kars yollarını kar kaplayacaktır, ya da..
Pamuk’un ünlü cümlesi, “Tam bu noktada film kopar†cümlesi parmaklarımın ucunda. Evet, tam bu noktada Rus olan her ÅŸey kaybolur ve yerini DoÄŸulu olan ÅŸeyler alır. Türk olan her ÅŸey. Aleksandr Blok, İskitler adlı ÅŸiirinde biz Ruslar için ÅŸunları söylerken haksız deÄŸildi: “Evet, biz İskitleriz / Evet, biz Asyalıyız.†Bir Rus kendisini DoÄŸu’da bulduÄŸu andan itibaren, onun Rus İskitliÄŸi, Asyalılığı ve DoÄŸu’yla olan yakınlığı ortaya çıkar. Asi fikirler patlak verir: Rus Ortodoks kültürünün, hatta Rus Ortodoks Hıristiyanlığı’nın İslam kültürüyle olan yakınlığı çarpıcıdır. Kadınların erkeklerden saklanması geleneÄŸini, Büyük Petro’dan önce Rusya’da var olan bu geleneÄŸi hatırlayın, sıradan insanlarla (“mujiklerâ€) yaÅŸlı keÅŸiÅŸlerin geleneksel Rus sakallarını, Rus kadınlarının ÅŸimdi bile var olan baÅŸ örtüleri ve uzun eteklerle örtünme tarzını hatırlayın. “Sinan’ın camisi, içine giren herkeste, tıpkı Tanrı’nın insana dünyaya geliÅŸi sırasında yaÅŸamı boyunca bahÅŸettiÄŸi ÅŸeye benzer br duygu yaratıyor ve insanın içine Hakkı Teâlâ’nın iradesiyle kıyaslayabileceÄŸimiz görünmez ve tarif edilemez bir akım sızıyor, insan bu binanın kubbesi altında korunuyormuÅŸ hissi duyuyor†(65. Bl.). Aynı ÅŸekilde, Rus Ortodoks kilisesi de – Yunan deÄŸil, Bizans deÄŸil, Rus – ona bir kerede tümden girer. Bütünüyle. Tüm ve tam olarak, bütün altını, bütün güzelliÄŸiyle. Ona girdiÄŸiniz anda Cennetin Krallığının Kapıları önünüzdedir: Altın sunak.

Moskovalı Gleb, neredeyse bir anda Türk Galip olur ve birkaç hafta boyu süren kültür yolculuÄŸu boyunca kısa da olsa bir baÅŸka yaÅŸam, aÅŸkın, tutkunun, çalışmanın, sorunların, kayıpların ve buluÅŸmaların olduÄŸu bir yaÅŸamı, yaÅŸama fırsatı bulur.
“İslam sanatının günümüz dünyasını mükemmelen yansıttığını ÅŸaşırtıcı bir hayranlıkla gözlemledim. Renk renk… bir arada; yüzeysel ve karmaşık. İçinde zamanın sona erdiÄŸi bir dünyaâ€, – der kahramanımız (3. Bl.). Evet, Allah’ın gözünden Dünya böyledir. Büyük usta Heratlı Behzad böyle görmüÅŸtür onu. Tanrı’nın gözünden Dünya. Gogol’ün hızlı troykası, kararlı bir ÅŸekilde, önünü görmeden uçarak giderken Ruslar böyle görür onu.
Nikolay Gogol Ölü Canlar‘da ÅŸöyle diyordu: “Ve sen, benim Rusya’m… sen de kimsenin arkasından yetiÅŸemeyeceÄŸi hızla uçup giden bir troyka deÄŸil misin?…  Nereye bu gidiÅŸ ey benim Rusya’m? Nereye? Cevap ver bana! Ama anlaşılmaz çıngırak seslerinden baÅŸka bir cevap gelmiyor senden. Yardığın havayı binlerce parçaya böl, çünkü sen bütün dünyayı geçiyorsun ve bir gün bütün uluslar, bütün imparatorluklar, sana yol vermek için bir yana çekilecekler!†(çev. E.Güney-M.C.Anday). Kayseri’de bulunduÄŸu sırada Gleb-Galip de Türkiye için, “Bu büyük bir millet ve mükemmel bir geleceÄŸi var†der. “En önemlisi, daha az melankoli, geçen zamanlara daha az nostalji. GeçmiÅŸ bir daha dönmez, gerek de yok, ileriye bakalım. Avrupa BirliÄŸi ülkelerinden de hiçbirine benzemez. Burası müslüman bir ülke, ama siz bile bu kadarını düÅŸünmemiÅŸsinizdir†(58. Bl.).
Kendini İstanbul’da bulan gazeteci zamanın dışına çıkmış gibidir. “GeçmiÅŸim sona ermiÅŸti. IssızlaÅŸmıştı.†(96. Bl.). hikaye ne kadar sürer – bir hafta, iki hafta, yarım ya da bir yıl – bilemeyiz. Kahraman İstanbul’da kimi arar – kayıp kendini mi, kayıp babasını mı, kayıp Sinan’ı mı – bilemeyiz. Kahraman kimdir – Moskovalı bir gazeteci, İstanbul’u ziyaret edince tıpkı Pamuk’un Kara Kitap‘ındaki Galip gibi “eski kendisini†kaybedip “yeni kendisini†bulan bir gazeteci mi? Rum mimar, Allah’ın ve padiÅŸahın kölesi mi? Yoksa yurtdışına kolayca çıkıp Sovyet yönetiminden kaçan bir Sovyet mühendisi mi? Sadece romanın yazarı mı? Bilemeyiz.
Samimiyet, algıda elmas gibi kusursuzluk yaratır. “TuÄŸraâ€nın bir Evren modeli olduÄŸunu görmek için Türk kültürü uzmanı olmak gerekmez. Bir uzman yazının türünü bilir, ama “besmele†ve “tuÄŸra†arasındaki boÅŸ mekanın sadece kağıt olmadığını, gökyüzü olduÄŸunu fark etmeyebilir. Dünyanın sırları samimi olanlara açılır. Ruslar ve Türkler samimidir, bu yüzden de kendi kendilerine yeterler: her ulus kendi yolundan ilerler ve bazen yol arkadaÅŸlarına göz atar. İki ülke de kendi yolundan gider, kendi uzamında, DoÄŸu’yla Batı arasındaki sonsuz yolculukta kendi dünyalarını oluÅŸturur. Dahası, ikisi de, ne kadar çabalarsa çabalasın Avrupa olmayacağının farkındadır.
Romanın adı Sinan’ın Kitabı, ama nedense insanın içinden ona Sinan’ın Yolu demek geliyor. Sinan’ın yolu, sonunda tanınmış ve kat edilmiÅŸtir. Bundan sonra, usta özgürdür.
“Her ÅŸey akar, hiçbir ÅŸey kalmaz yerinde†(Herakleitos). BoÄŸazın suları da hiç durmaz yerinde. Belki bir gün döner, ters yöne akarlar, ama bu arada… İstanbul’da gece olmuÅŸtur, ebedi ÅŸehirde gece olmuÅŸtur, Fatih Sultan Mehmet’in ÅŸehrinde, Allah’ın kulu ve Tanrı’nın kölesi olan Rum Sinan’ın ÅŸehrinde gece olmuÅŸtur.
İngilizceden çev. Sabri Gürses
Sinan’ın Kitabı, Gleb Åžulpyakov, Rusçadan çeviren: Kayhan Yükseler, Gürer Yayınları, 2009.
