Türk edebiyatı çok ilginç bir süreçten geçiyor. Her ne kadar son zamanlarda tersini söylemek moda olsa da, Türk edebiyatı yabancı dillere az çevrilen bir edebiyat deÄŸildi, tersine oldukça güncel çevirilere sahip bir edebiyattı. Mahmut Makal, Aziz Nesin, Orhan Kemal, Kemal Özer, Fazıl Hüsnü DaÄŸlarca gibi hemen akla gelen yazarlar üzerine yapılacak sıradan araÅŸtırmalar bunu kolayca gösterebilir; çevriliyorlar, okunuyorlar, tanınıyorlardı.
Buna karşılık ÅŸimdilerde sürekli Türk edebiyatının yeterince çevrilmediÄŸi söyleniyor ve ağırlık bu noktaya veriliyor. Türk edebiyatının çevirisini merkeze alan ilginç, yeni ve büyük olasılıkla dünya edebiyatı için de benzersiz olan güncel süreç birkaç eksende geliÅŸiyor: bir yandan Türk yazarları uluslararası kültür ve yayın piyasasının iÅŸleyiÅŸ mekanizmasını tanıyor, bunun içinde hareket etmeyi öÄŸreniyor, diÄŸer yandan çevirinin bu mekanizmadaki temel rolünü kavrıyor ve çevirinin mantığını bozacak ÅŸekilde kendi kendilerini çeviriyor ya da çevirtiyor.
Elif Shafak’ın son kitapları doÄŸrudan İngilizce yazıldı, bu daha çok sürgündeki ya da kendi ülkelerinde yaÅŸamayan yazarların baÅŸvurduÄŸu bir yöntem olsa da Türkiye’de hızla olaÄŸanlaÅŸtırıldı. Ardından daha ilginç bir olguyla karşılaÅŸtık: Elif Shafak’ın son kitabı yine İngilizce yazıldı ve İngilizce olarak yayımlanmadan önce, Türkçe çevirisiyle Türkiye’de yayımlandı; daha sonra kitap Türkçe çevirisiyle, daha İngilizce orijinali yayımlanmadan yargı konusu oldu. Bu da hızla olaÄŸanlaÅŸtırıldı, çevirinin kaynak metinden önce yayımlanması, herhangi bir çeviri incelemesinin mümkün olmamasını kimse (yargı bile) yadırgamadı.
Bu olgu bir bakıma İngilizce’nin EsperantolaÅŸması, inter lingua olmasıyla ilgili, ama daha da çok Türk yazarının uluslararası yayın piyasasında kendi edebiyatına yabancılaÅŸması, kendini ona sürgün etmesiyle ilgili. Yeni yayın piyasasına girmek için kendi kültürü içinde ehliyet kazanmanın deÄŸil, uluslararası kozmopolit kültür içinde ehliyet kazanmanın merkezi önem taşıdığını kavrıyor. Çeviri bu yüzden öne çıkıyor, Türk edebiyatının geçmiÅŸte yeterince çevrilmemiÅŸ olduÄŸunu söylemenin asıl anlamı bu: eskiden yerli kültür içinde ehliyet elde etmek gerekiyordu, artık (yerli kültür üzerinde zaten büyük ağırlığı olan) uluslararası kültüre girmek için çok farklı ehliyetler alınabiliyor. Çeviri, bu noktada merkez önemde: uluslararası yayın piyasası, çeviriyi kültürler arasında özel bir iliÅŸki türü, bir yakınlaÅŸma biçimi olarak deÄŸil, yerel kültürel pazarlara nüfuz etmenin temel aracı olarak görüyor.
Orhan Pamuk, Elif Shafak’ın bir kuÅŸak önceki örneÄŸi. Yerel kültür içinde ehliyet kazanmanın önemli olduÄŸu bir dönemde geliÅŸti, bu ehliyeti elde etti ve bu süreçte, uluslararası yayın piyasasının mekanizmasını kavradı. Uluslararası yayın piyasasında neo-oryantalist temanın geliÅŸme sürecinde, yazarlığını çok ustaca, Marquez’vari bir disiplin ve ustalıkla ÅŸekillendirdi. Çeviriye en başından beri büyük önem verdi. Çevirmenlerini özenle seçti ya da olumlu ilgi görmediÄŸini düÅŸündüÄŸü bazı kitaplarını yeniden çevirtti. Nobel ödülüne uzanan yolda bunun bir etkisinin olup olmadığı, hatta Nobel ve çeviri arasındaki genel iliÅŸki incelenmeye deÄŸer, ama her koÅŸulda uluslararası kültürdeki ününü özel bir çeviri sürecine borçlu olduÄŸunu söylemek yanlış olmaz. Fakat bir sonraki kuÅŸaktan gelen Elif Shafak’tan farklı olarak, (Türkçeyi çeviri yaptığı bir dil gibi kullandığı söylense de) yabancı bir dilde, uluslararası piyasanın temel dili İngilizcede yazmadı, büyük olasılıkla da yazmayacak.
Sonuçta süreç bu: uluslararası yayın piyasasından ürünlerin Türkçeye yoÄŸun çevirisinin karşısında, Türk edebiyatı ürünlerinin bu piyasaya yönelik karmaşık bir çeviri süreci var. Yazar çevirisine özel bir özen gösteriyor ya da doÄŸrudan çevrileceÄŸi bir dilde yazıp kendini Türkçeye çevirttiriyor. Her koÅŸulda yabancı dillere ya da Türkçeye çeviri söz konusu. Çevirmen merkez rolde.
Peki, yazarların çevirmenlere teÅŸekkür ettiÄŸini duydunuz, ya da onlar hakkında yazdığını gördünüz mü? Kendi payıma, Elif Shafak’ın son kitabının yayımlandığından bu yana çevirmeni, aslında Türkçedeki kitabın ortak yazarı sayılabilecek çevirmeni andığına tanık olmadım; yargı sürecinde bile. Orhan Pamuk, çevirmenlerine teÅŸekkür edecek mi? Yoksa çevirmen yine görünmez mi kalacak?

Çevirmenine teÅŸekkür eden yazar aranıyor. Bu tür gözden kaçırdığımız, ihmal ettiÄŸimiz anma ve teÅŸekkür örnekleriyle karşılaşırsanız, Çeviribilim‘e göndermenizi rica ederiz.