Bir deÄŸini olarak kaleme aldığım bu yazıda, geçtiÄŸimiz günlerde yaÅŸadığımız hoÅŸ bir sürprizi aktaracağım. Bir polis memurundan çevirmenlere bir bayram armaÄŸanı da diyebiliriz.

Çevirmenlerin bu memlekette kıymetinin pek bilinmediÄŸi düÅŸüncesine çok da katılan biri deÄŸilim. Bu düÅŸüncenin altında, sanki baÅŸka ülkelerde, özellikle okumanın, modern düÅŸüncenin yurdu olan Batı’da durum böyle deÄŸil gibi bir varsayım sezdiÄŸimden biraz da. Karşı deliller olarak, bizde kalbur üstü yayınevlerinin birçoÄŸunun kitap kapağında çevirmenin ismine yer vermesi, yine bu kesimde çevirmenlere telif üzerinden yüzde ödeme alışkanlığı, deneyimli ve itibar edinmiÅŸ çevirmenlerin kalemine dokunulamaması gibi bir dizi statü unsurunu sıralayabilirim. Dahası çok yaygın bir ibare olarak çeviren yerine “Türkçesi” (Türkçesini yazan anlamında) kullanılması da çevirmenlere tanınan yere iÅŸaret etmez mi, üstelik çevrinin doÄŸası gereÄŸi pek de mümkün olmayan bir iÅŸi yapanlar katına yükseltmiÅŸ olarak…

Ama iÅŸin temeline inildiÄŸinde çevirmene atfedilen deÄŸerin miktarından ziyade niteliÄŸi önemli. Burası epey karışık tabii. Çeviriden dil ve kültür adına ne beklendiÄŸine, çevirmene tanınan yetkiye baÄŸlı olarak deÄŸiÅŸen, farklı yorumlara göre tartışılabilecek bir konu. “Çevirmenin iÅŸi yazarınkinden bile zor” demek veya “çevirmen de bir yazardır” demek, iÅŸin önemine vurgu yapsa ve ruhları okÅŸasa da, kolaylıkla itiraz edilebilecek noktalar içeriyor. Burada çevirmenin adeta olanaksızı olduran kiÅŸi olduÄŸuna ve yaratıcılığına iÅŸaret ediliyor ama bunun getirisi onu yazarla aynı göreve ve konuma yerleÅŸtirmek midir?

Bu soru kafamı meÅŸgul etmeye devam ediyor ve burada çözümün uygun ifadeyi bulmakta yattığını düÅŸünüyorum. Benim de birtakım denemelerim olmuÅŸtur: ÖrneÄŸin “çevirmen yazar deÄŸildir, ama yazma ustasıdır” veya “çeviri metnin yazılmasında çevirmen yazarın mihmandarıdır” gibi ifadeler. Bu denemelerde hep bir ayrımlaÅŸtırma, kavramlaÅŸtırma çabası oluyor. Ama ÅŸimdi bu konuda bir baÅŸka ifade kullanabilirim: “Çevirmenlerin de okurlar üzerinde yazarlar kadar hakkı vardır.”

Bu sözün kaynağı İstanbul emniyetinde pasaport biriminde çalışan bir polis memuru. Karım Can‘la birlikte pasaport iÅŸlemlerimizi yaptırmak üzere AÄŸustos baÅŸlarında oradaydık. Bu hoÅŸ sözün öncesinde yaÅŸadıklarımız epey sinirlerimizi germiÅŸti. Son 10-20 yıldır bürokraside (buna emniyet bürokrasisi de dahil) ciddi iyileÅŸmeler olduÄŸunu düÅŸünmemize karşın o gün iÅŸlerin uzaması, bekleme kuyruÄŸunda karışıklıklar vb. yüzünden canımız epey sıkılmıştı ve ilk baÅŸvuru masasındaki polis memuruyla da iki kez tartışmak durumda kalmıştık. İnsan kalabalığı masaların başında yumak olduÄŸundan masalara yanaÅŸmak da zordu. İnsanlarımız saÄŸolsun, kalabalığı daha kalabalık hale getirmekte yarışıyorlardı. 4 kiÅŸilik bir aile bir de bebek arabasıyla dar alanda kalabalıkta kendine yer açıp topluca orada beklemeyi tercih edebiliyordu. Uzun ve epey gereksiz bir bekleyiÅŸten sonra ve sinirlerimiz gerilmiÅŸ halde bir iÅŸlem masasına ulaÅŸmayı baÅŸardığımızda bir vahanın içine düÅŸtük. İşlemi yapan genç polis arkadaşın sükuneti, dinlemeye hazır oluÅŸu, doÄŸallığı kısa sürede sinirlerimizi yatıştırmaya yetti. Resmi iÅŸlemle sohbet bir arada yürüyordu. Benim akademisyenliÄŸimi, Can’ın çeviri kitap editörlüÄŸünü falan konuÅŸtuk. Polis arkadaÅŸ okuduÄŸu kitaplardan da söz etti. Okumaya sahici bir ilgisi vardı; okuma kültürünün içerdiÄŸi mütevazılık, düÅŸünceye saygı, okumaya verilen deÄŸer neyin okunduÄŸundan daha önemliydi. Sohbetimiz devam ederken Can’ın formunun doldurulması sırasında da ÅŸöyle bir diyalog geliÅŸti:

– Meslek hanesine ne yazalım?

– Editör diyebilirsiniz.

Listede arama yaptıktan sonra:

– Burada editör diye bir ÅŸey yok.

– Çevirmen de olabilir.

– … O da yok.

– O zaman diÄŸer yazın.

– Yazar var, yazar yazalım.

– … Valla ne diyeyim, hak etmediÄŸim bir ÅŸeref bahÅŸetmiÅŸ olursunuz.

-  Öyle demeyin, siz çevirmenlerin de bizim üzerimizde yazarlar kadar hakkı var.

Uzun zaman çözülemeyen bazı matematik formüllerinin bir anda bir tesadüfe baÄŸlı olarak çözülmesi gibi bir durumdu bu. Bu duyguyla polis arkadaÅŸa da söyledim, bunu yazacağım diye.

Çevirmenlerin, çeviri akademisyenlerinin, çeviri üzerine kafa yoran aydınların tartışageldiÄŸi konulara, sahici okurluÄŸun içinden gelen bu doÄŸal söz bir cevap içeriyor. Bu söz belki doÄŸrudan bizim kafamızdaki soruların çözümü deÄŸil, kavramsal düÅŸünüÅŸlerimizin uzantısı deÄŸil. Ama kafamızdaki sorunların çözümüne tercüme edilebilir bir ÅŸey olduÄŸunu düÅŸünüyorum.

Bir kere çevirmen yazar mıdır, deÄŸil midir kısır döngüsünü kırıyor. Statüyü ve eylemin niteliÄŸini deÄŸil, çevirmenin hayatımızdaki yerini esas alıyor. Çevirmen yoksa yazar da yok. Çevirmenin yaratıcılığı, aktarım için sahip olması gerekenler yoksa yazarın yazarlığını vermesi de mümkün deÄŸil. EÄŸer okuduklarımızla kendimizi geliÅŸtiriyorsak, bunu çevirmensiz nasıl yaparız… Hatta “çevirmen iÅŸini ne kadar iyi yapmıştır”ın da ötesine geçip, ortada ne varsa, ondan dolayı bir hak teslimi yapıyor. Yapılamayan deÄŸil, yapılmış olan üzerinden. Çeviri eleÅŸtirisinin pek de beceremediÄŸi bir hak teslim etme var burada.

Çevirmene verilen bu deÄŸerde sadece bir açıklık getirme deÄŸil, bir hak bilirlik, toplumsal bir karşılık da var. Halik bilmezse balık bilir denir ya. Evet, “çevirenlerin az kazanıyor olması, onlara az deÄŸer verildiÄŸinin göstergesidir demek” bir anlamda doÄŸru. Ama eÄŸer “üzerimizde kalan hak” denen ÅŸey karşılığı ödenmemiÅŸ emekse, baÅŸka bir gerçek de dile geliyor polis arkadaşın sözünde. Kazanılan paranın azlığı çokluÄŸu da deÄŸil, parayla ödenemeyecek olana verilen deÄŸer. Pazarın, metalaÅŸmanın, hesap kitabın ötesinde bir hak, minnet duygusu. Bu tür duyumsayışların feodal bir toplum formasyonunun kavramı, algılayışından geliyor olması bunu “modern” hayatımızdan çıkarmamızı gerektirmiyor. Çevirmenlerin deÄŸerinin bilindiÄŸini gösteren tanımlamalar, etiketler, maddi ödemeler… bunları elbette talep edelim. Ama ülkenin herhangi bir yerinde yaÅŸayan, herhangi bir iÅŸ yapan insanlarımızın bu kıymet bilirliÄŸini bir o kadar önemsemek de bizim verebileceÄŸimiz mütevazı bir karşılık.

Yeni pasaportlarda meslek hanesi yok. Ama polis kayıtlarına “çeviri editörü”nü “yazar” diye geçiren pasaport polisimiz Mustafa var. Mesele yazar sayılmakta deÄŸil, bir okurun gönlünde güzel bir yeri olmakta.

Bayram sabahı bu yazıyı, gönlünde çeviri emekçilerine bu yeri açan polis memuru Mustafa Kılboz’a armaÄŸan ediyorum.