Milliyet Kitap dergisinin Ocak 2011 sayısı için Elif Tanrıyar’ın hazırladığı kitap çevirileri dosyası, güzel bir derleme olmuÅŸ: çevirmen, yayıncı, çeviribilimci ve ajans temsilcilerinin görüÅŸleri bir araya geldiÄŸinde, sorunları ve piyasanın beklentilerini yansıtan derli toplu bir manzara ortaya çıkmış. Bu dosyayı Time Out‘taki dosyayla birlikte, hatta Ahmet Cemal’in Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan “Çevirmen Bunalımı” yazısıyla birlikte tartışmakta yarar var gibi görünüyor.  Bu tip dosyalar genç çevirmenlere-adaylara-öÄŸrencilere yardımcı oluyor mu, eksikler neler, çevirmenlerin yaklaşımlarında olumlu ve olumsuz yönler neler, baÅŸka kimlere, hangi sorular sorulmalıydı.. gibi tartışmalarda katkınızı bekliyoruz.

Dosya daha Milliyet Kitap‘ın internet sitesinde yayınlanmış deÄŸil. DiÄŸer yandan, birçok soruya yanıt verdiÄŸim halde, mecburen pek de anlam bütünlüÄŸü bozulmayan bir özet yapılmış dosyada. AÅŸağıda söyleÅŸinin tamamı bütün olarak yer alıyor.

MİLLİYET KİTAP İÇİN ELİF TANRIYAR İLE SABRİ GÜRSES ARASINDA GERÇEKLEÅžEN SÖYLEŞİ

Soru: Türkiye’de sanki çevirmenler biraz göz ardı ediliyormuÅŸ gibi. Yazarlara verilen önem onlara verilmiyor. Bu tüm dünyada da böyle midir yoksa bize özgü bir ÅŸey mi?

Yanıt: Bir görünmezlik iddiası var gerçekten de. GeliÅŸmiÅŸ ülkelerde çevirmen de, mesleÄŸi de pek göz önüne çıkmıyor denebilir. Çünkü kültürlerinde, günlük yaÅŸayışlarında yabancı ürünler daha düÅŸük oranda. Bizde görünmezliÄŸin aynı ölçüde olduÄŸunu söylemek haksızlık olur. Osmanlı’da yüksek mevkilere eriÅŸenlerin, seçkinlerin çoÄŸu tercüman, dil bilen insanlar; hele son yüzyılda devlet adamlarının çoÄŸu çevirmen. Cumhuriyet dönemi derseniz, bürokrasinin içinde yer gök çevirmen dolu. Ama sonuçta her kültür çeviriyi, baÅŸkasından, yabancıdan gelen bir ÅŸey sayıyor. Ayrıca her iÅŸ öncelikle onları tasarlayan, gerçekleÅŸirken başında duran kiÅŸilerle anılır: örneÄŸin İstanbul’un Macar bir ustanın yaptığı toplar, devÅŸirme askerler, komutanlar vb. sayesinde alındığı biliniyor, ama hepimiz İstanbul’u Osmanlı padiÅŸahı Fatih fethetti diyoruz. Ama bazen Don Quixote’nin Cervantes’in adını gölgede bırakması gibi, çevirmenler de yazarların adını gölgede bırakır.

Türkiye’de çevirmenlerin önde gelen sorunları nelerdir? Okurların ilgi göstermemesi deÄŸil, yayınevlerinin yaklaşımı nasıl?

Okurlar gerçekten ilgi gösteriyor, hatta kitap ucuz bir ÅŸey olsa, iÅŸe yaradığı anlaşılsa, düzgün anlaÅŸmalar, iÅŸler yapan çevirmenler düzgün ÅŸekilde yaÅŸayabilir. Ama kitap çok pahalı ve bir iÅŸe yaradığına pek inanılmıyor, kütüphaneler az, bilgi internette aranıyor, birçok meslek kitap okumayı gerektirmiyor, bir sürü büyük ÅŸehirde kitapçı bir iki tane, sahaflar silinmek üzere. Yani çevirmenin baÅŸlıca sorunu bu bence, çok ürün var, ama ürün piyasaya doÄŸru dürüst dağılmıyor, kimse piyasanın gerçek talebini bilmiyor. Bu durumu internet kitap satış siteleri biraz kırdı son zamanlarda, ama o da yeterli deÄŸil.

Yayınevi eÄŸer nitelikliyse, çevirmenin çıkarıyla kendi çıkarı arasında bir denge kurmaya özen gösteriyor; deÄŸilse, saçma bir kâr hesabı yapıp yabancı yazardan, aracı ajanstan, baskı-dağıtım masraflarından vb. kesemediÄŸi parayı çevirmenden kesmeye çalışıyor. Oysa ciddi bir yatırım hatası bu: çünkü kitap reklamla, lüks baskıyla bir satarsa, düzgün çeviriyle iki satar, kalıcı olur. Bu hataları kalıcı olmaya niyeti olmayan ya da ideolojik yayınevleri yapıyor genellikle. 1960’lardan günümüze uzanan bir ideolojik yayıncılık hattı hâlâ gücünü yitirmiÅŸ deÄŸil; çeviriyi araç olarak gören bu hat çevirmenliÄŸe meslek olarak ciddi zarar veriyor bence. Bir de ÅŸöyle bir sorun var: yerli yayın dünyası, çeviri yoluyla, yabancı telif dünyasını taklit ediyor. ÇoÄŸu kez bir yazarın en az birkaç yılda yazdığı kitabı, çevirmenin iki üç ayda çevirmesini istiyorlar. Olacak iÅŸ deÄŸil.

Peki sizce çevirmenlerin sorumlulukları nedir? Bugün dil bilen herkes çeviri yapabilirim diye düÅŸünüyor. Bu da bir kirlilik oluÅŸturuyor…

Kirlilik bütün iÅŸ alanlarındaki gibi burada da var. Çevirmenin yazarı, kitabı, konuyu tanıması gerekir, mümkünse konunun uzmanı olması gerekir, o olmadı, mesleki sorumluluÄŸa sahip olması gerekir. Kalabalık bir dil bilenler ve iÅŸsizler ortamında bu nadir bulunuyor. Ama dediÄŸim gibi, bu öncelikle yayınevinin sorumluluÄŸu – çevirmende sorun varsa, onu seçen ve yayına gönderen editörde de sorun vardır. Kitapta, yazarda da olabilir sorun, Almanya’da ilgi gören kitap burada ilgi görmeyebilir, en iyi çeviriyle, çevirmenin ismin kapaÄŸa altın harfle yazarak bassanız bile kitabı, çevirmen de kitap da görünmez. Çevirmenin bir sorumluluÄŸu da bu tabii, yaptığı iÅŸin önemini, nasıl sunulacağını deÄŸerlendirebilmeli, yayıneviyle bunu konuÅŸabilmeli. Ama çeviri yapabilirim diye ortaya çıkanlar kadar, yayıncılık, editörlük vb. yapabilirim diye çıkanlar da var. O yüzden çeviri kirliliÄŸi genel bir iÅŸletme yanlışları toplamı sayılabilir, her iÅŸ alanında var bu. Fakat yayıncılık alanında özeleÅŸtiri çok az, köklü olmaya niyetli, iyi fikirleri olan yayınevi sayısı az. Birçok niteliksiz çeviri örneÄŸinde, aslında yayınevlerinin, editörlerin göz yumduÄŸu iÅŸler sözkonusu. Yirmi otuz çeviri kitabı olup da aslında çeviri yapmamış, karalamış kiÅŸiler de var.

Çevirmenler arasında bir birlikten bahsedebilir miyiz? Biraz da içe kapanık bir topluluk sanırım…

İçe kapalı bir toplumdu, ama son yıllarda konuÅŸkan olmaya baÅŸladık. Birçok etken var, hatta küresel etkenler var bunda. Birincisi, küreselleÅŸme yüzünden sürekli çeviri içinde yüzüyoruz. İş, hayat, sanat birbirine çevrilen, iç içe geçen alanlar oldu. Böylece artık çevirmenler Translator gibi filmlere, kitaplara daha sık konu oluyor, Åžehrazat, MuhteÅŸem Yüzyıl gibi dizilerde görünüyorlar. DiÄŸer yandan, iletiÅŸim teknolojisi herkes gibi çevirmenlerin de iletiÅŸimini artırdı. Türkiye’de bunun çok iyi bir sonucunu gördük: 2000’lerin ortalarında internette bir mektup grubu kuran kitap çevirmenleri, 1 Mayıs 2006 günü Kitap Çevirmenleri Meslek BirliÄŸi’ni (artık Çevirmenler BirliÄŸi) kurdular. Tabii, internetteki kalabalık iletiÅŸimin hayata her zaman birebir yansıdığını söylemek zor, fakat editörlerin, yayıncıların vb. sahip olmadığı bir mesleki iletiÅŸim var, bu da önemli.

Biraz da Çeviribilim‘den bahsedelim. Faaliyetleri ve amaçları nelerdir? Bundan sonra neler yapmayı düÅŸünüyor?

Çeviribilim adlı internet dergisi de tam bu süreçte doÄŸdu: mektup gruplarındaki iletiÅŸim çoÄŸu kez tartışmaya dönüÅŸüyor, fikirlerin açık seçik, kalıcı olarak dile getirilmesi güç oluyordu. O sırada çeviribilim yüksek lisansı yapıyordum ve çevirmenlerin kendi iÅŸlerinin bilimsel olarak incelenmesine yeterince önem vermediÄŸini düÅŸünmeye baÅŸladım. Ne zaman iÅŸlerini nesnel deÄŸerlendirme çalışması baÅŸlasa, verimsiz tartışmalar baÅŸlıyordu. Bunu kırmak, günlük çeviri olgularını incelemek, çevirinin bir inceleme alanı olduÄŸunu vurgulamak, kültürü çeviri açısından izlemek amacıyla hayata geçti dergi. 2005’ten beri duyurular, yorumlar, haberlerle yayın yapıyor. BaÅŸladığımız sırada çeviri üzerine bir yayın yoktu, ÅŸimdi Çevirmenin Notu, Artshop Çeviri, Varlık‘taki çeviri köÅŸesi gibi çeÅŸitli, edebi çeviri ağırlıklı yayımlar var. Çeviribilim daha genel bir çeviri perspektifine bakıyor. Åžimdi ağır ağır yaratıcı ve deneysel çeviriye, incelemelere yer veren bir matbu versiyonunu hazırlıyorum.

Åžu aralar çeviri dünyasında en popüler konular neler?

Öncelikle yerli-yabancı klasikler. Hem çevirisi artık günümüzde okunamayanları var, hem de yeni keÅŸfedilenleri. Bir de sektör telif süresi dolanlara yöneliyor: örneÄŸin bu birkaç yıl Freud yılı olabilir gibi görünüyor. Çizgiroman çevirileri biraz hareketlendi. Ben bir de Arap dünyasına, OrtadoÄŸuya açılımın çeviri açısından bir yankısı olacak mı diye merak ediyorum. Bu alanda bir çeviri hareketliliÄŸi 1980’lerde vardı, yeniden baÅŸlıyor.

Bu Kara GüneÅŸ olayı hakkında siz neler söyleyeceksiniz? Sizce bu yalnızca bir çeviri olayı mı yoksa arkasında baÅŸka polemikler mi saklı?

Yayıncılık açısından yanlış bir ÅŸaka gibi göründü bana. Birdenbire entelektüel cihat liderleriyle dolan ortama yönelik bir ÅŸaka. Fakat bu ÅŸaka İstanbul’da eÄŸlenceli belki, ama Türkiye için bir anlam taşımıyor: dün Işıl Özgentürk yazıyordu, interneti çevre ülkelerden ucuza kuma getirtmek için kullanan, ilkokul çocuklarını gelin veren, domuzbağı sanıklarını serbest bırakan bir ülkede yaşıyoruz. Bu karanlığı Rushdie’nin Londra kitabı dağıtmaz, daha da yoÄŸunlaÅŸtırır. DiÄŸer yandan sorun kültürel baÄŸnazlıkla mücadele etmekse, genç yayınevleri bunu yayımlarıyla yapıyorlar. Bu giriÅŸim ÅŸaka bile olsa onların çabasına gösteriÅŸli bir saygısızlık bence.

GeçmiÅŸe baktığınızda Türkiye’de yaÅŸanan baÅŸka çeviri olaylarını hatırlıyor musunuz? ÖrneÄŸin Küçük Prens‘teki zalim diktatör-Atatürk vardı mesela…

Evet, Küçük Prens tartışması oldu, Tolkien’in kitabı tartışıldı (eksiltme olduÄŸu iddiasıyla), Coelho’nun kitabı tartışıldı (minarelere kule dendi diye), Perec’in kitabı tartışıldı (içine ekleme yapıldı diye), çocuk kitaplarına ya da çizgi filmlere dinsel müdahaleler yapıldığı tartışıldı, yüz temel eser listesi tartışıldı, yüz temel eserlerin çalıntı çevirileri tartışıldı, baÅŸbakanın Davos konuÅŸmasının nasıl çevrildiÄŸi tartışıldı.. çeviri tartışmaları hiç durmuyor.

Yurtdışında var mı böyle çeviri olayları?

Irak iÅŸgali süresince çok yoÄŸun duyuldu bu olaylar, Haaretz adlı bir kurumun OrtadoÄŸudan yaptığı çevirilerinin taraflı olduÄŸu konuÅŸuldu sıkça, hatta El Cezireıyorardı,r çeviri hareketliliÄŸi yeniden gözleniyor.siyonu da yayına baÅŸladı.arka deÄŸeriyle ücret arasındadar iÅŸleyiÅŸi ortaya  televizyonu da bir bakıma Batılıların yaptığı çevirileri yeterli bulmadıkları için kurulmuÅŸ sayılır. İşgal sürecinde sürekli çevirmen ölüm haberleri duyuldu, hatta Türkiye’den de oraya paralı çevirmenlik yapmaya gidenler, örneÄŸin Çuval Olayı’nda haber konusu oldular. İran’la ilgili haberler ve çevirileri çok konu oluyor ayrıca: bir keresinde bir çevirmen Ahmedinecad “nükleer bombamız var” dedi diye çevirdi, haber CNN’de yayınlandı, sonra yanlış çevirisi yüzünden iÅŸten çıkardılar. Bu sıralar Afganistan’la ilgili çeviri haberleri daha sık duyuluyor. Ama sanki Batıdan gelen çeviri haberleri ağırlıkla teknoloji, internet, icatlarla ilgili oluyor. Edebiyatla ilgili çeviri haberleri ödüller çevresinde geliÅŸiyor, pek bizdeki gibi skandallar duyulmuyor. Bizde çeviri bir yaÅŸam biçimi neredeyse, sonuçta “Made in Europe” diye bir damga bizde var, benzeri yok.

Sizce Türkiye’de gelmiÅŸ geçmiÅŸ en parlak çevirmenler, günümüzün yıldızı parlayanları vs kimler?

Ben kendi alanımda Hasan Âli Ediz’i örnek bir çevirmen olarak görüyorum. A. Kadir, İsmet Zeki EyüboÄŸlu, Sabahattin EyüboÄŸlu, Mehmet Özgül, Yılmaz Öner, Alaeddin Åženel, KurtuluÅŸ Dinçer.. diye uzayıp gider bu liste, ben çalışkan ve yaratıcı olabilmiÅŸ, hayatlarını  iÅŸlerine vermiÅŸ insanlara hayranlık duyuyorum. Fakat çoÄŸunun çeviri anlayışı günümüzünkinden farklı. Åžimdi daha metin merkezli bir yaklaşım var, farklı kiÅŸiliklere çok fazla izin vermiyor. Yenilerde, Handan Balkara’nın diÄŸer iÅŸlerinin dışında, Yahudi Efendi çevirisi beni hayran bırakmıştı.

Bugüne kadar Türkiye’deki en parlak çeviri baÅŸarıları, bu konuda en dikkate deÄŸerler çalışmalar neler olmuÅŸtur? Mesela Nevzat Erkmen ve Ulysses?

Ulysses gerçekten deÄŸiÅŸik bir çalışmaydı, ama çok etki uyandırmadı. Kitabın kült olması çevirinin geride kalmasına neden oldu sanırım. Oysa çevirmen çevirisi üzerine kitap da yazdı. Bence Calvino ve Bukowski çevirileri 1990’larda çok daha büyük bir etki yaptı. Yerli edebiyatı etkilediler. ÇiÄŸdem Erkal İpek’in Yüzüklerin Efendisi ve Le Guin çevirileri de bence fantezi türünün burada yaratılmasına ciddi katkıda bulundu. Aziz Yardımlı felsefe çevirileriyle kendi ekolünü yarattı. Tuncay Birkan çevirmenlikle editörlüÄŸü birleÅŸtirerek benzer bir etki yaratıyor. Arzu TaÅŸçıoÄŸlu ile Deniz Vural’ın Dune çevirileri bir kült alanı yarattı, yayıncıları tarafından kandırılmasalar bir ada satın alabilirdiler, kitap izinsiz baskılarıyla etkisini hâlâ sürdürüyor. Kayhan Yükseler, özellikle Bir Yazarın GünlüÄŸü‘yle, Dostoyevski algısını deÄŸiÅŸtiren büyük bir etki yarattı. Süha SertabiboÄŸlu’nun Papanın Gergedanı çevirisinin çok incelikli, lirik bir dili var. Sevin Okyay’ı hep kazancıyla andılar, ama bence Kutluhan Kutlu’yla yaptıkları Harry Potter’lar çevirinin bir baÅŸarısı.

Türkiye’de her çevirmenin hayallerini süsleyen belli baÅŸlı böyle zor hedef eserler var mıdır?

Delilik halini alan vakalar bile var: bazı kitapları saplantı haline getirebilir çevirmenler. Ama her zaman da kan uyuÅŸması olmaz. ÖrneÄŸin PuÅŸkin’in Yevgeni Onegin‘i yalınlığı yüzünden zor bir eser, iki çevirisinden biri kötü oldu, biri ona eriÅŸemedi. Thomas Pynchon, John Barth kitapları önemli zorlardandı, ama artık çok geç onlar için. Bu sıralar David Foster Wallace’ı fark ettim Siren Yayınevi sayesinde, Wallace’ın Infinite Jest‘i de hayali kışkırtan kitaplardan biri kesinlikle. Fakat zor eseri çağına göre anlamak da gerekir: Gogol de, Dostoyevski de dili zor ve yenilikçi yazarlar, ama çevirileri kolay okunuyor. Her iyi iÅŸ zordur.

Biraz da sizi tanıyalım Sabri Bey. Bugüne dek çeviri dalında ne tür çalışmalarınız oldu? Hangi ödülleri aldınız? Sizce ödüller çevirmenler için iyi bir motivasyon kaynağı mı?

İngilizceden çeviri maceram Campbell’dan Jameson, Zizek, Pinker’lara uzandı; Rusçadan Yevgeni Onegin denemeleriyle baÅŸladı – benim hedef kitaplarımdan biri de o, iki kere  –, Bahtin, Lotman gibi düÅŸünürlerden daha yayımlanmamış olan kitaplara geçti, Andrey Belıy, Yuri OleÅŸa, Dostoyevski, Turgenyev, Gonçarov gibi yazarlarda sesimi geliÅŸtirme ÅŸansı buldum. Çevirmenin çeviri dili dışında, eserle, yazarıyla iliÅŸkisi, ona verdiÄŸi anlam da okur için önemli gibi geliyor bana. Sanki okurun bazen kitabı tek başına okumadığını hissetmeye ihtiyacı oluyor, o yüzden önsözler, ekler, kitabın deÄŸiÅŸik yönlerini hissettirecek dipnotlar katmaya çalışıyorum – eseri zedelemeden. Bu da bir görünme biçimi.

2010 yılı neÅŸeli geçti benim için: Rusya’da PuÅŸkin Enstitüsü’nün bir yarışmasında Belıy’den çevirdiÄŸim Glossolalia‘ya onur diploması verildi, bir tür teÅŸvik ödülü. Yılın sonunda da Oblomov‘u, Dünya Kitap dergisi yılın çevirilerinden biri seçti. İnsan emeÄŸinin deÄŸer bulduÄŸunu hissediyor. Çevirmenler için kesinlikle yeni iÅŸlere cesaret veren bir ÅŸey, ama ne yazık ki az sayıda çeviri ödülü var. Çeviri deÄŸerlendirmeleri yaygınlaÅŸsa, o da ödülün yerini tutabilir.

Sanki biraz da bu ödüller sonrası okur da çevirmenler daha çok dikkat eder oldu. Ne dersiniz? Sadece çevirmenini takip eden, onun çevirisini yaptığı kitapları alan okurlar da var. Sizce bu bilinç artacak mı? Sizin de böyle takip ettiÄŸiniz isimler olmuÅŸ mudur?

İnsan bir kere sevince, güvenince, o kiÅŸiyi takip ediyor. Hayatta hep böyle olmaz mı? Hiç merak etmediÄŸimiz konuları sevdiÄŸimiz yazar anlatınca dinleriz, çevirmende de öyle. Çok eskiden bir Latin Amerika Öyküleri Antolojisi okumuÅŸtum, orada Tomris Uyar’ın sesini bir daha unutamadım. Saki ile Fatih Özgüven aynı kiÅŸi gibi geldi bana. Mehmet Özgül Çehov öykülerinde yazarı aşıyor. Can Yücel’in Snoopy‘si de çok etkiledi beni, yaÅŸam sevinci ve bilgelik vardı çeviride. Örümcek Adam’ların 1980-90’lardaki anonim çevirmenleri de diziyi takip etmemde büyük rol oynadı. Ama yine de sorun biraz daha karmaşık: Sırf kaliteli çip kullanmışlar diye yeni bir cep telefonu almadığımız gibi, sırf çevirmeni de takip etmeyiz, yayınevi, editör, kapak hepsi bir bütün.

Ödüllerin, okur ilgilerinin dışında birde çevirmenlerin çevirmenlerle ilgilenmesi gerekiyor. ÇoÄŸu çevirmen meslektaÅŸlarını okumuyor, bir iÅŸ yaparken bile aynı iÅŸi yapan baÅŸkalarının çalışmalarını bakmıyor. Birbirleri hakkında, hatta çeviri hakkında yazı yazmıyorlar. Bunu kırmak için yollar bulmak lazım. 2009 yılında Çevbir’de bunun için bir “Çevirmenler SözlüÄŸü” hazırladık, CD olarak dağıttık. Bu kitapçıkta birliÄŸe üye çevirmenlerin eserleri, kısa bilgileri, resimleri yer alıyor. İnternetten de incelemek mümkün: issuu.com/cevbir/docs/cevirmenlersozlugu. Bu tip çalışmaların da çoÄŸalması gerekiyor çevirmenlere ilgiyi artırmak için.
Bugüne kadar yaptığınız çeviriler içinde sizi en çok heyecanlandıran hangileri oldu? Bir çevirinin sizi heyecanlandırması için ne gibi özelliklere sahip olması gerekir? Siz tercihinizi neye göre yapıyorsunuz?

Öksüz Brooklyn kitabının çevirisi deÄŸil, ama sonrası beni çok etkiledi: kitabın editörüyle birlikte tartıştığımız her söz oyununda aÅŸk var. Beyaz Geceler ve Oblomov kutsal kitap çevirisi gibiydi; İkiz büyük bir keÅŸif oldu; Paralaks çok ÅŸey kattı bana, Zizek’in kendi dilini terk edip İngilizce yazmaya baÅŸlamasından büyük ders aldım. Petersburg ve Glossolalia en özgür çalışmalarımdı, baÅŸka iÅŸ yapmadan, deneye yanıla, evire çevirdim. Semenderler‘i kabul eden editörüme minnettarım. Çeviride heyecan baÅŸkalarının heyecanıyla besleniyor biraz da: yayıncı heyecanlıysa, baÅŸka dillerde okuyanlar heyecanlanmışsa.. Birkaç yıldır da sanat metinleri çevirmek mutlu ediyor beni.

Sizce bir çevirmenin baÅŸarısı hangi kıstaslara göre ölçülmelidir?

Kendini gösterme tarzına, esnekliÄŸine, risk alma cesaretine, yaptığı iÅŸler arasındaki dengeye göre. Çevirmenden kalacak olan ÅŸey isim deÄŸil, iÅŸlerdir. İslam alimlerinin Latinceye çevrilmiÅŸ olmasından kıvanç duyanlar, bu iÅŸi Yahudi çevirmenlerin yaptığını hatırlamıyor bile. Çevirmen bir tür Gezgin Yahudi olmalıdır: kitaba kötü davranırsa, sonsuza dek bu günahla yaÅŸayacağını bilmelidir.