Laubali çeviri yapılabilir mi? Çevirmen hem asla sadık kalıp hem de üslubu deÄŸiÅŸtirebilir mi? Edebiyat çevirilerinde yapılabilmesini hoÅŸgörürsek eÄŸer, akademik metinlerde de hoÅŸgörebilir miyiz? Ya söyleÅŸilerde? Filozofların diliyle çobanların dili arasında neden bir fark olmalı? Çıtkırıldım çeviri, harbi çeviri, editörün istediÄŸi çeviri, okur istedi böyle yaptım çevirisi gibi farklı çeviri türleri olabilir mi?
Greek Left Review, Mart 2011’de Sloven filozof Jijek ya da Zizek ve Costas Douzinas’la bir söyleÅŸi yapmış – söyleÅŸide pek konuÅŸmaya fırsat bulamayan Douzinas ile Jijek, Londra’da aynı üniversitede çalışıyorlar ve daha önce Komünizm Fikri adlı kitabın editörlüÄŸünü birlikte yapmışlar (YKY’nin Cogito dergisinin Haziran 2010 sayısında kitaba kaynaklık eden konferansla ilgili bir deÄŸerlendirme yer alıyor). GLR dergisi onlara Londra’daki son öÄŸrenci ve iÅŸçi yürüyüÅŸlerini, Afrika ve Arabistan’ı, Libya’yı soruyor. Jijek de belli belirsiz de olsa, neden Mısır olaylarını yorumladıktan sonra bir daha yorum yapmadığını açıklıyor: Mısır özel bir olasılığı sergiliyor.
Bu söyleÅŸiyi üç kahve filozofu arasındaki bir sohbet biçimine çevirmeyi denedim, anlamı deÄŸiÅŸtirmeden laubali bir lakırdıya dönüÅŸtürmeye çalıştım: söz doÄŸru ve gerçekse her söylemde ışıldamalı varsayımını test ettim. Ya da sırf eÄŸlence olsun istedim. Testin güvenilirliÄŸine ve sonucuna okur karar verecek. BeÄŸenmeyen daha iyisini yapsın :) (Aslında metne ÅŸu tip laubali bazı dipnotlar da atmak lazım, ama baÅŸka sefere: “İngiltere’de kalabalık bir yürüyüÅŸ yaptılar” kısmı için, “Hadi canım, atıyorsun, gazeteler yalan mı söylüyor, yok böyle bir olay. Kesin baÅŸka bir ordudur yürüyen.”)  “Neoliberalism is in Crisis” baÅŸlığı konan söyleÅŸinin İngilizce aslı GLR’nin sitesinde yer alıyor.  – Sabri Gürses.

Cilalı Liberalizme Bir Haller Oldu
Greek Left Review, Slavoj Zizek ve Costas Douzinas
laubali çeviren: Sabri Gürses
GLR: Abiler, ÅŸimdi siz ne diyorsunuz, baksanıza İngiltere’de kalabalık bir yürüyüÅŸ yaptılar, Irak İşgali’nden bu yana böyle büyüÄŸü olmamıştı. Üstelik bir yıldır bir sürü Avrupa ülkesinde homur homur bir hava var, yani bir dayanışma havası mümkün gibi görünüyor. Siz ne dersiniz, Avrupalıların dayanışmasından bir hayır gelir mi, yani böyle bir dayanışma olur mu sizce? Yani bir türlü diyemedim: Avrupa projesi denen o ÅŸey yüzüne bakılacak halde mi bugün?
SZ. Valla bunun için dönüp Mayıs 68’e bakacaksın, ne demiÅŸlerdi mealen: Mümkün deÄŸil, ama ÅŸart dostum ÅŸart. Yani ÅŸimdi Avrupa diye diye eÅŸitlikçi mirastan, dayanışma fikrinden, refah devletinden falan filan, bu tür uÄŸruna mücadeleye deÄŸer ÅŸeylerden bahsediyorsak, okey, diyelim ki bize biraz olsun umut falan verebilecek bir ÅŸey varsa, iÅŸte budur. Avrupa diyorsun ama, projesini gerçekleÅŸtirmeyi bırak o projenin ne olduÄŸunu bile göremiyor. O yüzden bugünkü protestoda bana keyif veren tek bir ÅŸey var: eski tahlilimi düzeltme ÅŸansı veriyor. DemiÅŸtim ki bugün Avrupa’da iki şıkla karşı karşıyayız: bir tarafta hem kapitalist yanaÅŸması olup hem de insan hakları, kürtaj falan gibi mevzularda ilerici olabilen liberal partiler var, diÄŸer tarafta da – hakikaten politikaya gönül vermiÅŸ tek momenttir bu – saÄŸ cephede yer alan göçmenlere muhalif formasyonlar var. Åžimdi diyorum ki yegane şıklar bunlar olsaydı bataÄŸa saplanmış olurduk. Yani bir tür radikal ya da halis muhlis bir sol uyanıyorsa bu Avrupa için büyük bir umuttur.
GLR: Avrupa canlanıp radikalizmi bir daha keÅŸfederken DoÄŸunun ortasının dört bir yanınında da isyanlar var. Afrika’daki bu muazzam ayaklanma ve devrim dalgasını Avrupa’da yaÅŸananlarla baÄŸlamanın bir oluru var mı acaba?
SZ. Eveleyip gevelemenin lüzumu yok, o “standart†yani neoliberal ideoloji numunesi ayvayı yiyor. Bana sorarsan buna bir de iki ilave görüngü var. Kapitalizm Avrupa’da ayvayı yemiÅŸ durumda, ama sadece orada da deÄŸil. Mısır’da olup biten sapına kadar demokratik bir olay ama aynı zamanda bir de ekonomik adalet talep etme boyutu var. Fakat benim dikkatimi çeken bir ÅŸey daha var, Mısırlıların ve diÄŸer Afrikalıların gösteri yapmasının çok daha önemli bir boyutu var. Biz batıda oturmuÅŸ her ÅŸeyin başı sessiz sedasız batı demokrasisi olsun diye hayal ediyoruz resmen, ama içten içe de baÅŸkaları cidden bizim gibi olmasın istiyoruz. Åžu vakte dek batılı Avrupalıların kalıplaÅŸmış ırkçı tepkileri ÅŸöyleydi: valla demokratik olsalardı Arapları severdik, ama canım, onlar da pek ilkel. Bu güruhu ya dini muhafazakarlık heyecanlandırır, ya Yahudi düÅŸmanı milliyetçilik. İyi de, al sana, tam da istediÄŸimiz bu deÄŸil miydi: kapı gibi dünyevi bir isyan var ortada, hatta bazen dinsel bölünmeleri bile silip atıyorlar (Mısır’da Kıptilerle Müslümanlar beraber namaz kıldı). Ama bu da bizde muhabbet falan deÄŸil, tedirginlik yaratıyor. “Tamam, ama ya ÅŸimdi ne olacak?†Böylece hem Arapların demokratik kuvvelerine duyulan kuÅŸkunun boÅŸ olduÄŸu, hem de demokrasinin evrensel olduÄŸu, bize ait olmadığı kanıtlanmış oluyor. Çaresizce onların istediÄŸi olaylara bakıp da kendi istediklerimizi yakalamaya çabalıyoruz. BildiÄŸin demokratik olaylar bunlar ama bir yandan da ekonomik adalete davet ediyorlar.
[pullquote]Tam da istediÄŸimiz bu deÄŸil miydi: kapı gibi dünyevi bir isyan var ortada, hatta bazen dinsel bölünmeleri bile silip atıyorlar (Mısır’da Kıptilerle Müslümanlar beraber namaz kıldı). Ama bu da bizde muhabbet falan deÄŸil, tedirginlik yaratıyor.[/pullquote]
İmdi, eski olayları bile bir daha tefekkür etmek gerek, örneÄŸin İran’daki Humeyni devrimini. Artık belli ki Humeyni devrimi basitçe muhafazacı bir el koyma hikayesi deÄŸildi. Orada bir buçuk yıl boyunca zorlu bir iç çekiÅŸme yaÅŸandığını, bunun da muhafazakar dincilerin yönetimi almasını saÄŸladığını hatırlamak lazım. Humeyni devrimi bir yandan da hürriyetçi bir patlamaydı, ÅŸimdilerde yeÅŸil hareket ve Musevi’yle birlikte geri geliyor. Al sana deÄŸerli bir ders: Önümüzdeki şıkların ya batı yanlısı liberaller ya da dinci muhafazakarlar olduÄŸu bir döngüyü kırmak zorundayız ve derken en mühim noktaya geliyoruz. Ne oldu da Libya’ya bön bön bakıyoruz? Bakıyoruz çünkü bu krizin tekrar normalleÅŸmesini saÄŸlıyor. Bizim de standart batılı kalıplarımıza cuk oturuyor. Kaddafi manyağın teki, teröristbaşı falan filan. Bak iÅŸte burası yabancılık çekmediÄŸimiz bir zemin. Åžimdi alıp bunu pek aÅŸina olduÄŸumuz o muhafazakarlık karşıtı mücadele diye çeviririz, böylece de medya Bahreyn’de olup bitenleri, Suudi ordusunun kalkıp aynen Mısır’daki gibi demokratik bir mücadele veren bir ülkeye müdahale etmesini rahatça hasıraltı etme fırsatı bulur. Nerede iki gözüm Obama, nerede batılı önderler? Valla benim tek bir umudum var, o da bu iÅŸin zurnanın zırt dediÄŸi noktaya kadar gitmesi. O nokta da nal gibi görünüyor. Suudi Arabistan.
[pullquote]Valla benim tek bir umudum var, o da bu iÅŸin zurnanın zırt dediÄŸi noktaya kadar gitmesi. O nokta da nal gibi görünüyor. Suudi Arabistan.[/pullquote]
CD. Ben bu tekrar normalleÅŸtirme fikrine ÅŸunu ilave etmek isterim, bu iÅŸin bir yanı daha var, Libya batılı güçlere bir fırsat verdi, doksanlardaki o insani müdahale fikrini yeniden ele almalarını saÄŸladı, yoksa bu fikir Irak ve Afganistan rezaletlerinden sonra iyice düÅŸmüÅŸtü gözden. Bakın, ÅŸimdi, Sarkozy, Cameron ve haydi biraz da Obama kalkmış bize oraya sivilleri kurtarmaya gittik falan diyor. Böyle kozmopolit bir ağızla, garbı insanlık dostu güç gibi gösteren suret çevresindeki ideolojik sahayı hem tekrar örgütlersin, hem tekrar yapılandırırsın kolayca.
GLR: İyi hoÅŸ söylüyorsunuz ama bombalar güm güm düÅŸüp de insanları öldürürken halk hareketi falan diye bir ÅŸey mi kalır? Bu mevzuyu nasıl halledeceÄŸiz?
SZ: Libya’da durum neresinden baksan karman çorman. Öyle armut piÅŸ aÄŸzıma düÅŸ olayı yok burada. Kaddafi’yi günahım kadar sevmem, ama sanmam ki Libya’da olan ÅŸey Mısır’da ya da baÅŸka yerde olan bitenle aynı olsun. Bu olay kötü bir tiran var, halkı da ona karşı çıkıyor olayı falan deÄŸil basitçe. AÅŸiret baÄŸları falan gibi türlü türlü hassasiyet var, zaten batı da buna bayılıyor. Bu batı eski Yugoslavya’da da bayılmıştı bu olaya. Siyaset falan deÄŸildi mevzu, aÅŸiretler dalaşıp duruyordu. Bizim tek yapabileceÄŸimiz ÅŸey, Libya’yı görmemiÅŸ gibi yapmak, bir kenara bırakmak. Bence ÅŸimdi Mısır’da olup biten çok önemli. Hep demiÅŸimdir ya, onlar güzeldir – hepimiz aÄŸlarız. Lakin bu coÅŸku moÅŸku halleri de biraz bayat… Åžimdi ne olacak? Bu inkılap ruhu nasıl müesses kılınacak?
CD. Constituent’lardan constitutive güçlere, yani bir tür bileÅŸenlerden bileÅŸtirici güçlere, ya da anayasaya uyanlardan anayasa yapan güçlere doÄŸru ilerliyoruz.
[pullquote]Kaddafi’yi günahım kadar sevmem, ama sanmam ki Libya’da olan ÅŸey Mısır’da ya da baÅŸka yerde olan bitenle aynı olsun. Bu olay kötü bir tiran var, halkı da ona karşı çıkıyor olayı falan deÄŸil basitçe. AÅŸiret baÄŸları falan gibi türlü türlü hassasiyet var, zaten batı da buna bayılıyor.[/pullquote]
SZ. Mısır biraz daha batı yanlısı, biraz daha liberal kapitalist toplum olup kalırsa üzücü bir ÅŸey olur bu. Asıl mevzu sendikaların nasıl oluÅŸtuÄŸunu, öÄŸrencilerin nasıl örgütlendiÄŸini falan görebilmek. Asıl mücadele ÅŸimdi yaÅŸanıyor. Bütün bölgeye bakınca da, bana göre Suudi Arabistan ve malı götürmüÅŸ Emirliklerde olup bitenler çok önemli. Turp gibi bir batı ikiyüzlülüÄŸü ve tezat ararsanız, taÅŸ gibi bir paradoks ararsanız, nah orada iÅŸte. ABD de insan haklarına pek bir kaygılıdır, hain İran hain İran diye cıvıldayıp durur. Kusura bakma ama OrtadoÄŸudaki kadın hakları pek geriyorsa seni, Suudi Arabistan’ın yanında İran cennetü ala sayılır. Ahmedinecad bile bir iki kadın bakan lafı etti. ArkadaÅŸlarım bana erkeklerin orada tam budala olduÄŸunu söylüyor. Bir bakanlığa gidiyormuÅŸsun, bakan erkek bile olsa, herif senin iÅŸini yapamıyormuÅŸ, iÅŸi halletmek için bir kadından yardım alman gerekiyormuÅŸ. Bütün emirliklerde, haydi kölelik demeyelim de neo-serflik var, Filipinlerden gelen ucuz göçmen iÅŸçiler sürüsüne bereket… Bence asıl mühim olay bunları öne çıkarıp çeliÅŸkileri ÅŸiddetlendirmek.
GLR. Haydi bir de kuram sorayım: Solcu yunan gazetelerinde, internet sitelerinde birtakım yazılar var, Lacan’ın mayıs 1968’te öÄŸrencilerle yaptığı o ünlü tartışmayı hatırlatarak, Lacancı olanın devrim gibi bir fikri savunamayacağını söylüyorlar. Lacancı tavır illa inkılaba muhalif mi olmalı? Ne bileyim, Lacancı arazide bir inkılap siyaseti gütmek mümkün mü?
SZ. Yalandır diyemem. Bilhassa illa ki devrimcidir denemez. Bakın ben ne iddia ediyordum: günümüzün ideolojik çeliÅŸkiler kargaÅŸası içinde, nasıl oluyor da, üstelik de her ÅŸeye izin veren toplumlarımızda, nasıl oluyor da daha çok nizamname ve tereddüde sahip oluyoruz? Cinsi hürriyet elde ediyoruz, bu da içimizden yarısının iktidarsız, firijit falan olduÄŸunu gösteriyor. Sırf bunu anlamak için bile olsa Lacancı kuram gibi bir ÅŸey lazım. KuÅŸkusuz Lacan’ın o söylediÄŸini bir tür liberal bir bilgelik gibi okumaya kalkarsanız ÅŸiddetle reddederim (devrimle oynamak istediniz o yüzden baÅŸka bir efendiniz olacak). Lacan’ı bir sınır gibi, (yani devrimin ardından gulag gelir diyen) bu nouvelle philosophie anticommuniste parçası gibi okumuyorum. Ama yine de, 20. asrın komünist devrimlerinin sorunu buydu.
Gerçekle yüzleÅŸmemiz gerekiyor. Sonrasında ne olacak, yeni bir terörden cidden nasıl kaçınabiliriz? Bence bu soru her yönüyle meÅŸru. Ben buna bir ÅŸey daha ekleyeyim. Lacan besbelli tutarsızlık içinde, genellikle de kendiyle. Bugünün asıl sorusu – ve sol buna doÄŸru dürüst yanıt verebilmiÅŸ deÄŸil hâlâ – ideolojik olarak neler olup bittiÄŸi sorusudur. Bence hiçbir paradoksu psikanaliz olmadan anlamak mümkün deÄŸil. Ne acayip sosyetelerde yaÅŸadığımızın farkında mıyız? Åžu örneÄŸi vermeye bayılıyorum. Geçen İngiltere seçimlerinde BBC kalkmış bir ÅŸov yapmış, en nefret edilen siyasetçi kim diye sormuÅŸ ve Tony Blair birinci çıkmış. Adam bir hafta sonra seçimleri kazandı. İşte bu beni tedirgin ediyor. Toplumdaki hayalkırıklığının bir seviyesi var ve bu sadece sade bir meclis oylamasıyla filan ortaya çıkmıyor. Demokrasiye karşı deÄŸilim. Sosyalist dönemde “ideallerle kafa ütüleme, bak iÅŸte gerçek sosyalizm buymuş†demeye bayılırdık. Åžimdi dürüst olup aynı ÅŸeyi bugün de yapalım. Meclis demokrasisinin neyi yaptığını neyi yapmadığını ciddi olarak görelim. Yani demokrasiyi sevip ona tutkuyla baÄŸlanıyor musun, öyleyse onun için kaygılanacaksın kardeÅŸim. Ciddi bir ÅŸekilde iÅŸe yarıyor mu? Toplumun hoÅŸnutsuzluÄŸunu gideriyor mu? Çözüm aramamız lazım. Baksanıza Latin Amerika’da yaÅŸananlara. Öyle haller oluyor ki bize verdikleri tek çözüm temsili demokrasiyi (Lula ya da Morales numunesini) cemiyet devinimleriyle birleÅŸtirmek. Demokrasinin günden güne çın çın bir tapınma gösterisine döndüÄŸü aÅŸikar deÄŸil mi? Oy versek bile, neye oy verdiÄŸimizi kolaysa anla. Bak iÅŸte o pek mühim ekonomik anlaÅŸmalardan bir tanesi hesapta NAFTA. Kimseye bir ÅŸey soran yok. Kongrede bile az buz rüÅŸvet vermediler geçirmek için, kim çıkıp da okuyacak 5000 sayfa anlaÅŸmayı. Türkiye’nin kapı komÅŸusu olan ülkede, yani Yunanistan’da sizin haliniz de aynı. Uzmanlar uzmanca görüÅŸlerini öyle bir veriyorlar ki akla karayı ayırt edemiyorsunuz bile. “Kusura bakma canım, kapı gibi olgu bunlar.†Belli bir noktaya kadar haklılar hatta – yalanlarında doÄŸru da var. EÄŸer mevcut sisteme battıysan boÄŸazına kadar, iÅŸ ciddi. Ama haydi bakalım artık soru soralım: Önümüz arkamız sağımız solumuz hep bu sistem mi? Hem zaten, bu bilmiÅŸler bile, sık sık düzenbazlık yapar. Samimi olabilirler mi cidden?
90’ların sonu ve güney DoÄŸu Asya’da yaÅŸanan o fevkalade ekonomik kriz aklımdan çıkmıyor. Bu yüce liberal ekonomistler haldır huldur saldırdılar Mahathir Mohamed’e, sırf Malezya hükümetine ülkedeki banka iÅŸlemlerine el koymalarını söylediÄŸi için. Acayip baÅŸarılı bir iÅŸ oldu. Yani mevcut ortamda bile, kurallar öyle yepisyeni liberal ideologların bizi ikna etmeye çalıştığı gibi sabit deÄŸil. Tam da aynı dönemde, Schroeder aynı ÅŸeyi Almanya’da yapayım diyen Lafontaine’i sepetlemiÅŸti. Yok devlet kayboluyormuÅŸ da, küresel imparatorluk geliyormuÅŸ da, – Toni Negri’nin bile fazla kapıldığı – o fikri unutun gitsin. Devlet kallavi bir önem kazanıyor.
[pullquote]Meclis demokrasisinin neyi yaptığını neyi yapmadığını ciddi olarak görelim. Yani demokrasiyi sevip ona tutkuyla baÄŸlanıyor musun, öyleyse onun için kaygılanacaksın kardeÅŸim. Ciddi bir ÅŸekilde iÅŸe yarıyor mu? Toplumun hoÅŸnutsuzluÄŸunu gideriyor mu?[/pullquote]
GLR. Ya sakın bu gıcır liberallerin tarihe bir son dayatma ısrarını maymun gibi seyrediyor olmayalım?
SZ. Bu kadar da basit deÄŸil be canım. Fukuyama’nın tarihin sonuyla ilgili söyledikleriyle kafa bulmak kolay. Ama bire on bahse girerim ki bugün solcuların %90’ı canıgönülden Fukuyamacı. Haydi, o kadar deÄŸilse de, birkaç yıl önceye kadar manzara buydu. Mühim sorular falan sormuyorlar. Ne seçenek önerdikleri belli deÄŸil. Porto Allegre ya da Seattle’daki en radikal laf güzellemesi bile bol bol ahlak nutuÄŸu çekiyor. Åžöyle elle tutulur bir model var mı? Yok yerel hareketler, yok özörgütlenme diye ÅŸarkı tutturmak kolay. Buna model denmez ki. Gün gelecek, devran dönecek, çok-luk her -ÅŸeye el -ko-ya-cak diye nakarat tutturan o Negri rüyası benden uzak olsun. Birtakım düzenleme aygıtları lazım, lamı cimi yok. O bildik sosyal demokrasi ve devlet sosyalizmi hayalleri deÄŸil sadece, soyvet konseyleri hayali bile, acil yerel demokrasi hayali bile dibine kadar tüketti kendini.
GLR Peki abi, daha büyük ölçekteki direniÅŸi nasıl halledeceÄŸiz? Guardian‘ın hürriyet nezlesi dediÄŸi ÅŸeye siz nasıl bakıyorsunuz?
[pullquote]Tarih, hadi yine aÄŸzımı bozmayayım, uçuruma gidiyor.[/pullquote]
SZ. Karamsarlık tabiatımda yok ama bildiÄŸimizi sandığımız kadar bildiÄŸimizi de pek sanmıyorum. Frederick Jameson der ya hani, biliÅŸsel harita diye, iÅŸte o yok bizde bence. Birtakım solcular var, yeni kapitalizm ve gıcır liberaller nereye gidiyor falan, her ÅŸeyi bildiklerini sanıyorlar, onu biliyormuÅŸuz sırf halkı nasıl gaza getiririz onu bilmiyormuÅŸuz. Bence biz ne olup bittiÄŸini cidden bilmiyoruz. Kısa vadede bakarsan, iyimser olacak bir ÅŸey yok bence. Ne yapacaksın, edeceksin, bir reçete veremem. Tek bildiÄŸim var ve ona güveniyorum, o da ÅŸu: bir ÅŸey yapmak zorundayız, yoksa yeni bir otoriter toplumun kucağında buluruz kendimizi. Bu tam da ütopyaların ortaya çıktığı vakittir. Kusura bakma, ama boÄŸazına kadar boka battığın zaman, içinden çıkamadığın zaman ütopya kurmaya baÅŸlarsın. Åžimdi bilhassa siz Yunanistan’da halkın denetimi, devletin iÅŸleyiÅŸi falan gibi ÅŸeylere fikirler bulmak zorundasınız. Tam da bu sıralar Bolivya’da aynısını yapıyorlar. İşte benim trajik diyebileceÄŸim konumum bu. DediÄŸinizi kabul ediyorum ama fırsat bu fırsattır deyip bunu günü kurtaralım, böylece yaÅŸayıp gidelim demeyi haklı çıkaracak bir sav diye kullanamam. Bunu yaparsak, valla ben böyle bir toplumda yaÅŸamak istemem. Bence ÅŸahsi özgürlükleri koruyup yeni apartheid biçimleri getiren yeni tür bir liberal kapitalizme bodoslama gittiÄŸimizi gösteren nal gibi iÅŸaretler var. Åžahıs olarak ne istersen ifade et, ama toplumsal hareketliliÄŸin suyunun suyu kalacak. Tarihin nereye gittiÄŸini bildiÄŸimize dair o eski Marksist özgüven vardı ya, unut gitsin. Tarih, hadi yine aÄŸzımı bozmayayım, uçuruma gidiyor.
