Merve Öztürk (Çeviribilim Bölümü, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı öÄŸrencisi) 4 Mayıs 2011 günü yapılan “Avrupa Sahnesinde İstanbul, İstanbul Sahnesinde Avrupa, Çok Dillilik ve Çeviri Açısından Avrupa 2010 Kültür BaÅŸkenti İstanbul: Bir Retrospektif” toplantısına katıldı, izlenimlerini kaleme aldı.
Dilleri seviyorum, etimolojiyi seviyorum, kelimelerin gücünü seviyorum ve ne olduÄŸumuzun farkında olmanın, ne söylediÄŸimizin farkında olmaktan geçtiÄŸine inanıyorum. Bu baÄŸlamda kendimi üniversite talebesi olarak tanıtmak istiyorum. “Talebe†kelimesi, Arapça kökenli olup talep eden anlamına gelmektedir. Ve “talebe-i ulum,†yani “ilim talep edenler†deyiÅŸinin adeta kısaltılması olarak kullanılmaktadır. Üniversite ise Latince “universus†kökünden türemiÅŸtir, “bütün, tüm†demektir. Türkçemizde de ödünçlediÄŸimiz “üniversite†kelimesi de yine bu kökten gelmektedir. Kısacası üniversite evrensel bir bütünlük barındırır içinde. Ve tüm bunların farkına vararak diyorum ki, “üniversite öÄŸrencisi” kavramını ben bir “üniversite talebesi” anlamında kullanmak istiyorum. Ve ekliyorum, çok ÅŸanslı bir üniversite talebesiyim.
4 Mayıs 2011 ÇarÅŸamba günü Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezinde, İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Bölümü ve Çeviri DerneÄŸi tarafından düzenlenen bir panel üzerinden anlatmak istiyorum küçücük bir paragrafta saydıklarımın aslında ne demek olduÄŸunu. Söz ettiÄŸim panelin adı:
“Avrupa Sahnesinde İstanbul, İstanbul Sahnesinde Avrupa,
Çok Dillilik ve Çeviri Açısından Avrupa 2010 Kültür BaÅŸkenti İstanbul: Bir Retrospektifâ€
Çok dillilik, çeviri, Avrupa, kültür, İstanbul… Hepsi birbirini tanımlayan bu 5 kavramın böyle bir baÄŸlam içerisinde yer almaktan baÅŸka ÅŸansları yok adeta… Prof. Dr. Sakine Eruz‘un kitabında, gözümün önünden gitmeyen kültür katmanları çerçevesinde hangisini nereye oturtacağımı bilemiyorken, Prof. Dr. Hasan Anamur açılış konuÅŸmasını yapıyor. Renan’dan yaptığı alıntı beni yönlendirmek için adeta: “ÇevrilmemiÅŸ bir yapıt, tam yayınlanmış sayılmaz.†En üste çeviriyi yerleÅŸtiriyorum, diÄŸer her ÅŸeyle kesiÅŸmesini saÄŸlayacak bir prototip hayal ediyorum gözümde. Ardından Çeviribilim Bölümü BaÅŸkanı Prof. Dr. Emel Ergun’un giriÅŸ konuÅŸmasından sonra sunumlara geçiliyor. Prof. Dr. Turgay Kurultay’la birlikte İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Bölümü araÅŸtırma görevlilerince yürütülen retrospektif çalışmanın ilk adımları sunuluyor.  “Avrupa Kültür BaÅŸkenti†meselesinin Avrupa ve Türkiye’de, tarihi, geliÅŸimi, ülkemizde bu proje ile amaçlananlar, mutlu ve mutsuz sonlar… Bilgi, Çeviri, Kültür kavramları ön plana çıkartılıyor. Ve sonunda, bu süreç artık prospektif olmalı deniyor. Aklıma hemen “Kentsel DönüÅŸüm Projesi†geliyor. Aynı hızla kalıcı, sürdürülebilir projelerle, kültürel mirasın korunduÄŸu (!), kente ait kavramların geliÅŸmekte olduÄŸu bir İstanbul’un devlet kalemlerinde yaratacağı ekonomik yükü düÅŸünüyorum. Fakat panel devam ediyor.
Daha sonra aylık etkinlik bültenlerinin incelenmesiyle ilgili bir proje sunuluyor. Aynı etkinliÄŸin farklı zamanlarda farklı çevirileri olduÄŸu saptanmış, üzülüyorum. Her ÅŸey çevrilmeye çalışılmış, daha da üzülüyorum. Kültürümüzle birlikte yaÅŸattığımız, nesiller boyu aktardığımız “bize ait†kavramların ön plana çıkarılacağını umuyorum, çıkarılmıyorlar. Sıradan kelimeler gibi duruyorlar. Aslında onlar deÄŸil mi bizim kültürümüzü diÄŸerlerinden ayıran özelikler? Transkripsiyon ve öyküntü beklediÄŸimden çok çok daha az. Oysa “Kültür†ve “Çeviri†kavramlarının ayrılmaz bütünlüÄŸünü, biz aldığımız eÄŸitimde ilk sınıftan itibaren gözetiyoruz. EndiÅŸem büyüyor…
Ne yapmalı? MesleÄŸimize sahip çıkmalı. Üniversiteye öÄŸrenci olarak ayak bastığımız günden itibaren, hep birlikte mesleÄŸimizi yukarılara taşımalı. Yoksa aldığımız bunca eÄŸitimin bizleri, turistik yerlerde dille çeviri yapanlardan nasıl ayıracağını düÅŸünebiliriz ki?
Ara verildiÄŸinde bir kahve molasından sonra, sunumlardan önce yalnızca kısa bir göz atabildiÄŸim fakat bazılarını özellikle incelemek istediÄŸim Sakine Eruz’un “Binbir Kültürün BaÅŸkenti İstanbul ve Kentin Çokkültürlü Tercümanları†sergisine dönüyorum. KeÅŸke herkes bu sergiyi görüp, fark edebilse diye düÅŸünüyorum.
2. Bölüm baÅŸlıyor. Bir üniversite öÄŸrencisiyim, dinliyorum. Prof. Dr. Turgay Kurultay moderatör. İlk olarak Yeliz Yalın “Barış için Müzik†adlı kültürler arası çalışmayı sunuyor. Özellikle belirtiyor, kültürler arası, kültüralist deÄŸil. MüthiÅŸ süreci ve aynı güzellikteki sonuçlarını özellikle herkesin araÅŸtırarak görmesi için burada paylaÅŸmıyorum. Ve daha nicelerinin gerçekleÅŸmesini umuyorum. Kenti her yönüyle, her köÅŸesiyle içinde yaÅŸayanlara da yönelik bir “cazibe merkezi†yapmak isteyen bu çalışmalarda hepimizin yer almasının bu ÅŸehre bir borç olduÄŸunu düÅŸünüyorum.
Daha sonra Serhat Baysan “Adalar Kent Müzesi†projesini ve bu açıdan retrospektif incelemeyi anlatıyor. Hatta Türkiye’de Avrupa Kültür BaÅŸkenti meselesinin ilk ortaya çıkışına kadar uzanıyor. Ve çeviriyle ilgili olarak bana ÅŸunu öÄŸretiyor; kendini ifade edebilmen gerekli, ifade yoksa çeviri de yok! Hala “Kentsel DönüÅŸüm Projesiâ€nde aklım. Bir yerlerden bir ÅŸekilde bunun dil ile ilgili olduÄŸunu fark ediyorum fakat ifade edemiyorum. 1. Bölüm’den sonra verilen arada endiÅŸelerimi paylaÅŸtığım Necdet Neydim’in, “Bunlar, dil içi çeviri açısından sorun yaratacaktır†dediÄŸini hatırlıyorum. Farkındayım- DönüÅŸüm- Kent- Çeviribilim.
Son konuÅŸmacı Prof. Dr. Sakine Eruz, 2009 yılında yapılan “Uluslararası DiyaloÄŸun Odağında Bütün Yönleriyle Çeviri†Sempozyumundan baÅŸlıyor retrospektif deÄŸerlendirmesine. 2009 tarihi sizleri de ÅŸaşırtmasın, İstanbul 2010 Avrupa Kültür BaÅŸkenti etkinliÄŸinin ilk basamaklarından biri olarak deÄŸerlendirilen bu çalışmanın tek eksik yönünün, ulusal çapta küçük ölçekli benzeri çalışmaları doÄŸurmamak, daha doÄŸrusu doÄŸuramamak olduÄŸunu hemen fark ediyorsunuz. 2010 yılına hazırlık niteliÄŸinde, olanaklar doÄŸrultusunda yapılabilecek en büyük çalışmayı yapmış eÄŸitimcilerin, halen daha neler yapılabilirdi sorusunun cevabını kendilerinde aradıklarını görüyorsunuz. Fark ediyorum ki, iÅŸte böyle büyük bir ailenin içinde eÄŸitim görüyorum. Ve bu yüzden bu ailenin biz yaramaz çocuklarının eÄŸitimine verdiÄŸi önemi, bunu oluÅŸturan düÅŸünce yapısını artık anlıyorum.
Hâlâ anlayamadığım ise, kaynak kültürün ön planda olduÄŸu böyle bir programda yalnızca dil edinciyle hareket edip, erek dile tamamen uydurulmaya çalışılan çevirilerle hedef kitleye ulaÅŸmaya çalışanlar, kültürel deÄŸerleri yok sayanlar, hele çeviribilim adına verilen tüm bu emeklere raÄŸmen!
Sakine Hoca, kolokyum sırasında da sergilenmiÅŸ olan çalışmasından kesitler sunuyor. İlkokul sıralarından beri ihtiÅŸamla seyrettiÄŸim, fakat aslında yalnızca kah alınmış, kah kaybedilmiÅŸ bir kara parçası gibi okuduÄŸum Osmanlı İmparatorluÄŸu haritası karşımda duruyor. Bunun aslında bir dünya kültür haritası olduÄŸunu fark ediyorum. Kızıyorum kendime, utanıyorum bu kadar mı geç fark ettim diye. Hangi tarihte kiminle savaÅŸtık, nereyi aldık, kiminle tekrar savaÅŸtık, nereyi kaybettik, savaÅŸ meydanlarındaki kahramanlıklar, Viyana KuÅŸatması, Lale devri, Batı- DoÄŸu, devlet adamı ve bir asker olarak Atatürk, Tanzimatlar, Osmanlı’nın yıkılışı, Cumhuriyet’in ilanı vs… Bizlerin payına bu enfes tarihimizden, ilk ve ortaöÄŸretim hayatımız boyunca yalnızca bunlar mı düÅŸtü? Yüzyıllarca tek bir bayrak altında yaÅŸayan nice toplum ve toplulukların, dil, din, anane ve terbiye farklılıklarına raÄŸmen kültürler arası bu hayatı nasıl kurduklarına baktık mı? Aklıma yakın zamanda ailemle yaptığım Yıldız Åžale KöÅŸkü gezimiz geliyor. Kapıda yabancı turistlere büyük bir ısrarla, anlamadıkları anlaşıldıkça yükselen bir ses tonuyla, “Tur Türkçe†diye bağırılıyor.(1) Oysa köÅŸk, 1980lere kadar dünyanın dört bir yanından devlet adamlarını ağırlamış, kimbilir kaç dilde sayısız toplantılara ev sahipliÄŸi yapmış, hatta 1800’lerin sonunda özellikle Alman İmparator II. Wilhelm’in özel misafirhanesi olarak kullanılmış, bugün dahi bu anlamda iki ülke arasındaki dostane iliÅŸkilerin temeli olarak tanıtılmaktadır. Ne zaman göreceÄŸiz nerede yaÅŸadığımızı, hiçbir çaba göstermemize gerek kalmadan nelere sahip olduÄŸumuzu?
O sırada Sakine Hoca ilerlemiÅŸ, sunumunun sonuna doÄŸru geliyor. “ÖÄŸrenciler farkına varmıyor, en büyük problem bu†diyor, “Farkına varın, sorunun farkına varmazsanız ifade edemezsiniz ve ifade olmazsa çeviri olmaz†diyor. Bir kez de baÅŸka bir “ifade†ile söylüyor “Çeviri, sorunu tanımlama ve kendini ifade edebilme edincidir. Fark edilmeyen bir sorun tanımlanamaz†diyor. Kolokyum’da İstanbul Üniversitesi’nde Çeviri EÄŸitiminin onbeÅŸinci yılına yönelik oluÅŸturulan posterden bir alıntıyı veriyor Sakine Hoca. Bu slaytı sizlere yorumsuz aktarıyorum:
ÇEVİRMEN KİMDİR, ÇEVİRİ NEDİR?
Kültürler arası iletiÅŸimin aracıları ve aktörleri olan çevirmenlerin eÄŸitimi, aynı zamanda bir kiÅŸilik ve toplumsal sorumluluk eÄŸitimidir.
EÄŸitimli çevirmen, her ÅŸeyi bilen deÄŸil, bilmesini bilen ve bildiÄŸini yerinde kullanan bir iletiÅŸim uzmanıdır.
ÇEVİRİ EĞİTİMİ HER ZAMANKİNDEN DAHA FAZLA ULUSLAR ARASI NİTELİK KAZANMALI VE KAZANIYOR
İyi yetiÅŸmiÅŸ, sorumluluk sahibi çevirmenler, yeryüzündeki duyarlılığın temsilcisi ve birbirine kulak verenlerin köprüsüdür.
Sıcacık, büyük bir aile ortamında geçen panelden sanırım herkes benzer fikirlerle ayrılıyor; İstanbul pek çok sahnede zaten kültür baÅŸkentidir ve bu kültür için çevirmenler ellerinden geleni her zaman zevkle yaparlar. Peki ya ben, talebe olarak baÅŸladığım bu panelde talip olabildiklerime malik oldum mu? Ben belki diÄŸer herkesten farklı bir ÅŸey daha düÅŸünüyorum; keÅŸke tüm çeviribilim öÄŸrencileri burada olsaydı. Ve fark ediyorum, talip olmak ayrı ÅŸey, malik olabilmek ayrı.
Böyle geniÅŸ oylumlu tüm çalışmaları bizlerle paylaÅŸan herkese teÅŸekkür ediyorum.
Not:
(1) Aslında tur rehberlik hizmeti İngilizce, Almanca ve Fransızca olmak üzere üç yabancı dilde daha yürütülüyor. Ancak bu bilgi dahi Türkçe verilmeye çalışılıyor.
Merve Öztürk  (Çeviribilim Bölümü, Almanca Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı öÄŸrencisi)






