Elif Åžafak’ın İskender adlı son kitabı çerçevesinde medya, intihal konusundaki hassaslığını sergiledi.

Kronolojik olarak bakalım.

3 AÄŸustos: Fikir Mahsulleri Ofisi’nin sayfasında “[Elif] Åžafak bu kitabında çok tanınmış bir baÅŸka romandan esinlenmiÅŸ gibi geliyor bana. Hatta belki de intihal tartışmalarına yol açacak kadar esinlenmiÅŸ olabilir” yazıldı.

4 AÄŸustos: Vatan gazetesinde Burak Kara’nın “‘İskender’de intihal yapılmış iddiası!” baÅŸlıklı yazısı yayınlandı. Kara, İnci Gibi DiÅŸler çevirmeni Mefkure Bayatlı’yla söyleÅŸi yapıyor, Bayatlı ÅŸöyle diyordu: “Bu kadarı tesadüf olamaz. Åžafak, Zadie’nin kitabını ÅŸablon olarak örnek almış, aileyi Türk yaparak bir kitap yazmış. Konuyu basitleÅŸtirmiÅŸ. Özellikle pencere hikayesindeki benzerliÄŸi aklım almıyor. On tane öyle paralel hikaye yazılabilirdi ama pencere hikayesi paralel bile olmamış. Buna intihal denir. Uyarlarlama gibi bir ÅŸey olmuÅŸ. Esinlenmeyi aÅŸmış. Hiç ÅŸaşırmadım. Dünya edebiyatını bir tek onlar takip ediyor, kimse bilmiyor diye düÅŸünüyorlar. Ama Türkiye’de edebiyattaki baÅŸka kitaplardan etkilenmeleri, yapılan intihalleri araÅŸtıran ve bilen insanlar var. ÖrneÄŸin Virginia Woolf’un Orlandosu ile Aziz Nesin’in BetüÅŸ’ünün ana fikri aynıdır.”

5 AÄŸustos: Vatan gazetesinde Burak Kara’nın “‘Telif ajansları Elif Åžafak ve Zadie’yi inceleyecek’” baÅŸlıklı haberi yayınlandı: alt manÅŸet “edebiyat dünyası ÅŸokta”

7 AÄŸustos: Elif Åžafak, Habertürk gazetesindeki köÅŸesinde “Türkiye’de yazar olmak…” baÅŸlıklı bir yazı yazdı.

7 AÄŸustos: Vatan gazetesinde “İntihal yok kıskançlık var” baÅŸlıklı imzasız haber yayınlandı: “Åžafak, “Türkiye’de yazar olmak…” baÅŸlıklı köÅŸesinde kendisine çamur atıldığını belirterek ÅŸunları yazdı” diye alıntı yaptı haber.

8 AÄŸustos: Fikir Mahsulleri Ofisi’nin sayfasında yayınlanan yeni yazıda ÅŸöyle dendi: “hepimiz, akademide, sivil toplumda ve medyada az çok kalem oynatmış kiÅŸiler olarak birinin intihal yaptığına o kadar da kolay karar verilemeyeceÄŸini biliriz. Bu iÅŸin uzmanları, hakemleri vardır. Onlar gerekli incelemeleri yapar ve kararı verirler.”

8 AÄŸustos: Hürriyet’te Onur BaÅŸtürk “Yordun beni İskender!” baÅŸlıklı yazısında çevirmen Bayatlı’yı eleÅŸtirdi: “Alıp Smith’in kitabını da okumak lazım, ona göre karar vermeli. Ama Smith’in kitabını yazan [çeviren] çevirmenin filan ortaya atılıp polemiÄŸe katılması “yahu sen bir dur” dedirten türden.”

9 AÄŸustos: AkÅŸam gazetesinde Oray EÄŸin, “Elif Åžafak ne kadar intihalci” baÅŸlıklı yazısında yayıncıyı da kınadı: “Böyle yayıncı düÅŸman başına, Türkiye’deki DoÄŸan Kitap’ın ÅŸuursuz bir editörü aÄŸzından ‘Ne Zadie Smith’i, bu konuları iÅŸleyen baÅŸka bir sürü yazar var, bakın kimler’ diyerek ve isimleri vererek niyeti açık etti zaten!”

vb. vb.

Şimdi somut duruma bakalım.

Zadie Smith’in White Teeth adlı romanında karşılaÅŸtırma için kullanılan sözkonusu bölüm ÅŸöyle:

“The Bowden living room sat just below street level, and had bars on its window, so all views were partial. Generally, she would see feet, wheels, car exhausts, swinging umbrellas. Such slight glimpses were often telling; a lively imagination could squeeze much pathos out of a frayed lace, a darned sock, a low-swinging bag that had seen better days.”

Bu kısmın Bayatlı tarafından çevirisi ÅŸöyle:

“Bowden’ın oturma odası yolun altında kalıyordu ve pencerelerinde parmaklıklar vardı, bu yüzden bütün görüntüler kısmiydi. Clara genelde ayaklar, tekerlekler, egzoz boruları ve sallanan ÅŸemsiyeler görürdü. Böyle anlık görüntüler çok ÅŸey anlatırdı: Canlı bir hayal gücü, yıpranmış bir dantelden, yamalı bir çoraptan, yere yakın sallanan ve daha iyi günler görmüÅŸ bir çantadan bir sürü duygulu öykü çıkarabilirdi.” (İnci Gibi DiÅŸler, s. 30, Everest Yayınları)

Elif Åžafak’ın kitabında buradan esinlendiÄŸi öne sürülen bölüm de ÅŸöyle:

“Oturma odasındaki halının üstünde baÄŸdaÅŸ kurup oturur, tavana yakın küçük pencerelere bakardı aÄŸzı açık. Dışarıda saÄŸa sola akıp duran çılgın bir bacak trafiÄŸi olurdu. İşe giden, alışveriÅŸten dönen ya da yürüyüÅŸ yapan yayalar. (…)
“Gelip geçenlerin ayaklarına bakıp onların hayatlarını tahmin etmeye çalışmak en sevdikleri oyunlardandı – üç kiÅŸiyle oynanan bir oyun: Esma, İskender ve Pembe. Mesela topuklarını takırdatarak, çevik ve acele adımlarla yürüyen, bilekten düzgünce baÄŸlanmış parlak bir çift stiletto gördüler diyelim. ‘Galiba niÅŸanlısıyla buluÅŸmaya gidiyor’ derdi Pembe, bir hikaye uyduruverirdi. İskender de iyiydi bu oyunda. Yıpranmış, kirli bir çift mokasen görür, baÅŸlardı ayakkabıların sahibinin nasıl aylardır iÅŸsiz olduÄŸunu, ÅŸimdi de köÅŸedeki bankayı soymaya gittiÄŸini anlatmaya.” (İskender, s. 135, DoÄŸan Kitap)

BaÅŸka bir örnek gösterilmedi ÅŸimdilik.

Bence bu örnekte ağırlık noktası “stiletto” sözcüÄŸünde. Bu sözcüÄŸün Åžafak’ın orjinalindeki halini bilmiyoruz daha: çevirmen sözcüÄŸü olduÄŸu gibi bıraktı mı, yoksa çevirdi mi? Çevirmenin çevirisine Åžafak müdahale etti mi? Zadie Smith’in kitabında bir tek yerde geçiyor bu sözcük:

“Neena fixed heels back on to stilettos.”

Bayatlı bu cümleyi ÅŸöyle çevirmiÅŸ:

“Neena ayakkabılara yeni topuk takıyordu.” (66)

Murathan Mungan’ın bir roman isminde “Yüksek Topuklar” diye karşıladığı “stiletto” burada büyük, bodrumun bulunduÄŸu semtin karakterini ifade eden bir sözcük olarak duruyor. Åžafak bu sözcüÄŸü Bayatlı’dan alamayacağına göre, sadece bir kere kullanan Smith’ten mi aldı? BambaÅŸka bir baÄŸlamda kullanılan sözcüÄŸü, intihal mi etti, yoksa uyarladı mı?

Totolojik bir tartışma ve kanımca bu tartışmada çarpıcı olan ÅŸey, Bayatlı’nın Elif Åžafak için “intihal olabilir” önermesini kullanması deÄŸil, bu önermenin kapsamını geniÅŸleterek, Aziz Nesin’i de örnek göstermesi – uyarlama ya da çakışmalarla intihaller arasındaki ayrımı silikleÅŸtirmesi. Shakespeare Leyla ile Mecnun’u çaldı mı, uyarladı mı, hikayeler çakıştı mı? Aziz Nesin Orlando’yu okudu ve uyarladı mı? Çevirisini mi okudu, aslını mı?

O yüzden bu zayıf önermeyi bir yana bırakıp belki de asıl ÅŸu iki soruyu sormak lazım:

Neden Elif Åžafak çevirmeninin emeÄŸini sahiplenmeye çabalıyor – çevirmene Türkçesinde gerekli özgürlüÄŸü vermiyor ve çevirmen ismi olarak ÅŸu anlaşılması güç ibareyi koyduruyor kitaba: “Omca A. Korugan (Yazarla birlikte)”? Çevirmenine bağımsızlığını vermeyecekse, neden bir tercüme bürosuna çevirtmiyor kitabını?

Ve neden medya Elif Åžafak’a karşı güçlü, fakat gerçek, daha yaygın ve can yakıcı intihaller karşısında çekingen? Neden Kanat Akkaya gittiÄŸi “İslami yayın gettosunda” açık seçik bir ÅŸekilde intihal çeviri klasikler gördüÄŸünü söylemiyor da, dolambaçlı bir dili tercih ediyor:

“Edebiyat klasiklerinin pek itimat telkin etmeyen, “kötü özet, özensiz çeviri” örneklerini de diÄŸer gettodan sızıntı yapanlar arasında sayabilirim.”

“Telif ajansları İskender’i inceleyecekmiÅŸ” medyaya göre, peki bu itimat telkin etmeyen kitapları kim inceliyor? Gettoda yaÄŸma serbest mi?