17 Ocak 2007 günü Türkiye büyük bir çifte facia yaÅŸadı, fakat facianın etkisini duymadı. Bir gün içinde hem 1954 tarihli Petrol Kanunu’nun yenilenip deÄŸiÅŸtirilmiÅŸ hali başına bir “Türk” eklenerek “Türk Petrol Kanunu” adıyla kabul edildi; hem de Çevre Komisyonu, nükleer santrallerin kurulmasına iliÅŸkin yasa tasarısını benimsedi.
Bu facialar, o günden bugüne medyada nedense pek yer bulmadı. Fakat TMMOB gibi meslek kuruluÅŸları ve nükleer karşıtları bu facialara karşı seslerini yükseltti.
Yeni petrol kanunu, Irak’ta iÅŸgal yoluyla yürütülen özelleÅŸtirme harekatını hatırlatan niteliklere sahip; nükleer santral kararı da aynı ÅŸekilde, doÄŸrudan OrtadoÄŸu savaÅŸ ve silah pazarını çaÄŸrıştırıyor. Petrol aramalarında söz konusu olacak bölge Karadeniz’den GüneydoÄŸu’ya uzanan bir bölge; nükleer santral için tasarlanan yer de Karadeniz’de.
Medyaysa, bütün ilgisini, 19 Ocak 2007’den bu yana, Trabzon’dan kalkıp İstanbul’a gelen ve “TürklüÄŸe hakaret ettiÄŸi” için “Ermeni’yi öldürdüÄŸünü” söyleyen bir katile yöneltmiÅŸ durumda. Harıl harıl ne olduÄŸumuz tartışılıyor, ama bana öyle geliyor ki, hepimiz aynı gemideyiz. Bunu deÄŸerlendirmek için Enerji kanunları faciasını aÅŸağıdaki alıntılarla ele almaya çalışalım.

Aksiyon dergisi 23 Kasım 2007 günü devletin petrol arama çalışmasından bunaldığını yazıyor:

“Türkiye’de 1950’lerden itibaren her hükümet arama çalışmalarını hızlandırmak ve petrol üretimini artırmak için ülkeye yerli ve yabancı petrol ÅŸirketlerini davet etti. Ama tüm bu iyi niyetli çaÄŸrılara karşın uluslararası ÅŸirketlerin beklenen ilgiyi göstermemesi arama çalışmalarında yükün kamu kuruluÅŸu TPAO’nun sırtına binmesine sebep oldu.”

9 Ocak 2007 günü Cengiz Candar, Irak’ta bir petrol kanunun görüÅŸülme sürecini aktarıyor:

“Irak’ta pek yakında parlamentodan geçip yasalaÅŸması beklenen petrol yasa taslağı, ilk bakışta 1972’de millileÅŸtirilen Irak petrolünün yeniden yabancı petrol ÅŸirketlerine açılması gibi “radikal” bir dönüÅŸü ifade ediyor. Yani, ideolojik bakış açısıyla, Irak petrolünün “emperyalist iÅŸtahı doyuracak” bir düzenlemeye sokulması gibi algılanmaya uygun. Ne var ki, dünyanın üçüncü büyük petrol rezervlerinin sahibi Irak’ta petrol endüstrisi acınacak hale geldi. 21’inci yüzyılın teknolojik devrimi ve küresel ekonominin rekabet ÅŸartlarına uyabilmesi için mevcut ÅŸartlarda bu petrol yasasından baÅŸka çaresi kalmamışa benziyor.”

14 Ocak 2007 günü Zaman gazetesinde Mahir Etyemez’in petrol konulu kitabı tanıtılırken, Etyemez eski petrol kanununu deÄŸerlendiriyor:

“Türkiye’deki petrol rezervleri matematik formülle kapatılmıştır. Ve o matematik formül, Petrol Kanunu’nun içindedir. Yabancı petrol arama-çıkarma ÅŸirketleri kendi kontrollerinde hazırlanan yasanın oluÅŸturduÄŸu avantaj ile petrol olması muhtemel alanların ruhsatlarını alıp, ruhsat süresi boyunca ellerinde tutmuÅŸlardır. Ve böylelikle saha direkt aramalara kapalı hale gelmiÅŸtir. Bunu, devletin resmî kurumu Petrol İşleri Genel MüdürlüÄŸü’nün resmî rakamlarını incelerseniz görürsünüz. Petrol bulunmasını saÄŸlamak için yapılması gereken jeolojik, jeofizik ve sondaj çalışmasının büyük bölümünü tek başına TPAO yaptı. Peki diÄŸerleri ne yaptı? Az önce de söylediÄŸim gibi petrol olması muhtemel alanların ruhsatlarını aldılar. Arama yapmayarak böylece üretim yapılmasına engel oldular.”

17 Ocak 2007 günü MeclisHaber’de kanun tasarısının yasalaÅŸması duyuruldu. Haberde, kanunu özetlerken petrol arama ÅŸirketinden devletin gelir alacağı ve aldığı gelirin yarısının aramanın yapıldığı ilin özel idaresine devredileceÄŸi belirtiliyor:

“Bir petrol arayıcısı, ürettiÄŸi petrolün karşılığında devlet hissesi ödeyecek.
Devlet hissesi; üretim miktarlarına, üretimin cinsine, kara ve deniz sahalarına ve su derinliÄŸine, gravitesine ve üretim metoduna göre kademeli ve indirimli olarak düzenlenecek. Petrol üreticisinin ödeyeceÄŸi devlet hissesi nakden ödenecek.
Petrol üretiminin tamamına yakınının kalkınmada öncelikli illerde yapılması nedeniyle o illerin sosyo-ekonomik kalkınmasına katkı saÄŸlayacak devlet hisselerinden, o illere pay verilmesi amacıyla karalarda elde edilen devlet hissesinin yüzde 50’si, iÅŸletme ruhsatının bulunduÄŸu ilin özel idaresinin açtıracağı hesaba aktarılacak.”

Ayrıca petrol şirketinin hangi vergilerden muaf olacağı belirtiliyor:

“Bir petrol hakkı sahibi, petrol iÅŸleminde kullanacağı bina tesislerinin ve teçhizatlarının inÅŸası, kurulması ve iÅŸletmesine ait malzemeler hariç, petrol iÅŸlemlerinde kullanılacak malzemeyi, ekipmanı, akaryakıtı, kara, deniz ve hava nakil vasıtalarını ithal ederken ya da yurt içinden temin ederken KDV, vergi ve harç ödemeyecek.
Petrol hakkı sahibi, ihraç ettiÄŸi petrolden saÄŸladığı dövizi yurt dışında koruyabilecek. Bu döviz tutarı, Türkiye’ye ithal edilmiÅŸ sermaye ile bunu aÅŸan net kıymetlerin transferinden mahsup edilecek.”

En önemlisi, yabancı ÅŸirketlerin yabancı iÅŸçi çalıştırmasının serbest bırakıldığı belirtiliyor (Türkiye’de üniversitelerde eÄŸitim ve staj yaptırılmıyormuÅŸ gibi, eÄŸitim ve stajı yabancı ÅŸirketlerin vermesi öne çıkarılıyor):

“Bir petrol hakkı sahibi, petrol iÅŸlemi için gereken yabancı personeli, Petrol İşleri Genel MüdürlüÄŸünün uygun görüÅŸü ve İçiÅŸleri Bakanlığının izniyle ”yabancıların çalışma izinleri hakkında kanun” hükümlerine baÄŸlı olmaksızın çalıştırabilecek.
İşletmeciler, istihdam ettikleri yabancı sayısının yüzde 25’inden az olmamak üzere Türk vatandaÅŸlarına, (devlet memurları hariç) petrol iÅŸlemlerinin her safhasında ihtisas kazanmaları için yabancı ülkelerde veya Türkiye’de bilimsel ve mesleki kurum ve iÅŸletmelerde eÄŸitim ve staj yaptıracak.”

Anlaşılmaz bir ÅŸey, kanunun adının (Enerji Bakanlığı’nın önerisiyle) deÄŸiÅŸtirilmesi:

“Kanunun, Petrol Kanunu ve Bazı Kanunlarda DeÄŸiÅŸiklik Yapılması Hakkındaki Kanun Tasarısı olan adı, Türk Petrol Kanunu olarak deÄŸiÅŸtirildi.”

Aynı gün, Radikal gazetesinde kanunla ilgili haber yer almadığı halde, Kamil Mehdi’nin Irak petrol kanunu için Guardian’da yayınladığı yazının çevirisi, “Irak’ın petrolü bir daha çalınmayacak” baÅŸlığıyla yer alıyor:

“Irak hükümeti, ABD iÅŸgalinin himayesinde hazırlanan, ayrıntıları halka açıklanmayan ve kapıları muhtemelen yabancı ÅŸirketlere ardına kadar açacak bir petrol yasasını geçirmek istiyor. Fakat Iraklılar bu hükümetin ulusal petrol siyasetinden dönmesine izin vermeyecek”

Yine 17’sinde, nükleer santral kurulmasının adımı atılırken, Enerji Bakanı bir açıklama yapıyor:

“Bu iÅŸi yapmak zorundayız. Tercih deÄŸil mecburiyet meselesi. Bunun için gücümüz de paramız da var. Nükleer enerji, aynı zamanda çevre dostudur. Çocuklarımız, torunlarımız bu ülkede yaÅŸayacak, bir yere kaçacak deÄŸiliz.”

18 Ocak 2007 günü Dünya gazetesinde, kanunla ilgili bir haberde vergiler ve ruhsat ele alınıyor:

“Kurumlar Vergisi’nde petrol hakkı sahipleri için en fazla yüzde 55 oranında bir tavan belirlenmiÅŸ iken, yasada bu tavanın en fazla yüzde 40 olması öngörülüyor. Petrol faaliyetlerine iliÅŸkin olarak yapılan sözleÅŸmeler, damga vergisinden muaf tutuluyor. Petrol aramalarına tanınan katma deÄŸer vergisi (KDV) muafiyeti, üretim faaliyetlerine de tanınıyor. Mevcut yasada yer almayan, petrol faaliyetlerinde kullanılan kara, hava ve deniz taşıtlarına özel tüketim vergisi (ÖTV) muafiyeti getiriliyor. Yabancı yatırımcıların petrol iÅŸlemleri için yapmış oldukları yatırımlara tekabül eden sermayelerinin tamamını, üretimden elde ettikleri gelirlerden harice transfer edinceye kadar, her türlü vergiden istisna tutmaları kolaylığı saÄŸlanıyor. İşletme ruhsatlarındaki azami 40 yıl süre sınırlaması kaldırılarak ruhsatta üretim yapıldığı sürece ÅŸirketin ruhsatı elinde bulundurma imkanı da yasayla yeni getirilen düzenlemeler arasında yer alıyor.”

19 Ocak 2007 günü Sol gazetesi kanunun getirdiÄŸi deÄŸiÅŸiklikleri konu ediyor:

“Dünya Irak’ta petrol gelirlerinin nasıl paylaşılacağını tartışırken, yerli ve yabancı tekellere büyük imtiyazlar getiren “Türk Petrol Kanunu” TBMM’den geçti. Irak petrollerini paylaÅŸabilmek için iÅŸgali bekleyen petrol ÅŸirketleri, Türkiye’de artık istedikleri gibi cirit atacaklar.”
“Yasanın genel gerekçesi olarak; bir yanda AB’ye uyum vurgulanırken, diÄŸer yanda asıl gerekçe olarak “yerli ve yabancı sermayenin petrol arama ve üretim faaliyetlerine daha fazla katılımını saÄŸlamak için; iÅŸlemlerin sadeleÅŸtirilmesi, maliyetinin azaltılması, yatırım indirimi ve vergi istisnası, transfer kolaylıkları gibi teÅŸvik unsurlarını kapsayan, arama ve iÅŸletme hak ve yükümlülüklerini günün koÅŸullarına göre düzenleyen yeni bir yasal düzenleme yapılması gerekliliÄŸi” öne sürülüyor.
Eski yasanın ilk iki maddesi olan; “Türkiye’deki petrol kaynakları Devlet’in hüküm ve tasarrufu altındadır” ve “Bu Kanun’un amacı Türkiye Cumhuriyeti petrol kaynaklarının Milli menfaatlere uygun olarak, hızla, sürekli ve etkili bir ÅŸekilde aranmasını, geliÅŸtirilmesini ve deÄŸerlendirilmesini saÄŸlamaktır” hükümleri, yeni yasada bulunmuyor. Benzer ÅŸekilde, eski yasada bulunan “Milli Menfaatin Korunması” baÅŸlıklı beÅŸinci bölüm, yeni yasada yer almıyor.”

Aynı haberde, İtalyan ÅŸirketlerinin üstlendiÄŸi Bolu Tüneli’ni açmanın neden Hrant Dink cenazesinden daha önemli olduÄŸu da açıklanıyor:

“Son olarak Samsun-Ceyhan Boru Hattı’nın inÅŸasının ihalesiz olarak Çalık Grubu ve İtalyan ENI’ye verilmesi çeÅŸitli tepkilere neden olmuÅŸtu. AKP hükümeti yeni yasa ile birlikte bu konudaki yasal mevzuatı eylemine uydurmuÅŸ oldu.”

Yine 19 Ocak 2007 günü TMMOB nükleer reaktör tasarısına karşı bir açıklama yapıyor:

“Dünyada 3-4 nükleer santral üreticisi firma kalmıştır. Tasarıda da bu konu “ÅŸirket seçimi” denilerek belirtilmiÅŸtir. Yani pazarlık ÅŸansımız bile kalmamıştır. Ülkemiz, bu tasarı ile, daralan nükleer endüstriye pazar olmakta, ellerinde kalan eski teknolojiyi satın alma dayatmasıyla karşı karşıya kalmaktadır. GeliÅŸmiÅŸ ülkeler yapılan-yapılacak ikili anlaÅŸmaları ile atık sorunlarını çözümlemek istemektedirler. Ülkemiz çöplük deÄŸildir.
Halkımız “nükleer santral kurarak nükleer teknolojiye sahip olunacağı” iddiası ile yanıltılmaktadır. Bu iddia Türkiye’nin bugün izlediÄŸi teknoloji politikalarına bakıldığında bir hayaldir. Herhangi bir teknoloji transferi ve geliÅŸtirme politikası ve bu yönde kurumsal altyapısı olmayan bir ülkenin, ihale yoluyla ya da özel sektöre nükleer santral yaptırması yoluyla teknoloji kazanması mümkün deÄŸildir. Biz nükleer teknolojiye karşı deÄŸiliz. Hayatın birçok alanında (tıp, mekanik vb) ülkemizde de nükleer teknoloji kullanılmaktadır. Halen TAEK’in kendi kurduÄŸu Çekmece Reaktörü vardır, teknoloji geliÅŸtirilecekse bu temel üzerinden de geliÅŸtirilebilir.
Sonuç olarak; yukarıda kısaca belirttiÄŸimiz nedenlerden dolayı ülkemizin “nükleer santrallerden elektrik üretme macerasına” atılmasına gerek yoktur. Çernobil faciasının 20. yılında hükümeti bir kez daha uyarıyoruz. Nükleer lobilerin dayatmaları ile ülkemiz insanı ve yaÅŸam alanları tehdit altında bırakılmasın.”

19 Ocak 2007 günü Zaman gazetesinde Kadir DikbaÅŸ farklı bir yorum getiriyor:

“Yerli ve yabancı sermayenin petrol arama ve üretme faaliyetlerine daha fazla katılımını saÄŸlamak için teÅŸvikler getiren Türk Petrol Kanunu Tasarısı’nın, önceki gün TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilmesi önemli bir geliÅŸme. Nükleer santralsa artık kaçınılmaz. Bütün kaynaklarınızı faaliyete geçirseniz dahi, yakın bir gelecekte büyüyen Türkiye’nin ihtiyacına cevap veremeyecek.”

Buna karşılık, 20 Ocak günü Milliyet’ten Melih Aşık’ın yorumu bambaÅŸka:

“Yeni Petrol Kanunu, 17 Ocak 2007 tarihinde TBMM Genel Kurulu’nda görüÅŸülerek kabul edildi… Zaten hayli liberal olan eski petrol kanunu baÅŸtan sona yabancı ÅŸirketlerin lehine deÄŸiÅŸtirildi. Bu arada adının “Türk Petrol Kanunu” (!) olarak deÄŸiÅŸtirilmesi de ihmal edilmedi!
.. Sonuçta ABD Irak’ta savaÅŸla elde ettiÄŸini Türkiye’de AKP’nin oyuyla aldı. Saddam petrolü vermemek için kellesini verdi. Bizimkiler koltuÄŸu kaybetmemek için petrolü verdi.”

27 Ocak 2007 günü PetroliÅŸ Sendikası baÅŸkanı bir söyleÅŸide durumu ÅŸöyle özetliyor:

“Petrol sektörünü düzenleyen yeni yasaya sizce niçin “Türk Petrol Kanunu” ismi verildi?
Bu yeni yasanın (Türk Petrol Kanunu) adıyla içeriÄŸinin hiçbir baÄŸlantısı yoktur. Onun için biz bu yasaya “Adı Türk, kendisi yabancı” ismini taktık. Yasanın içeriÄŸine baktığınız zaman bunu çok açık bir ÅŸekilde görürsünüz. Her ÅŸeyden evvel bu piyasada 1954’ten beri yürürlükte olan ve bir Amerikalı Max Ball tarafından hazırlanan petrol kanununda yer alan “Milli menfaatlerin korunması” ilkesi ortadan kaldırılmıştır. Bunun yerine ÅŸirket çıkarlarını (Åžirket çıkarlarından kastım, uluslararası yabancı ÅŸirketlerdir. Çünkü petrol sektöründe faaliyet gösteren bu ÅŸirketlerin tamamına yakını uluslararası faaliyet gösteren yabancı ÅŸirketlerdir.) Dolayısıyla yabancı ÅŸirketlerin çıkarları, milli menfaatin önüne geçmiÅŸtir. Bu yasanın temel mantığı tümüyle ÅŸirketlerin kar ve zarar iliÅŸkileri üzerine oturtulmuÅŸtur. Bunun için bunun görünürdeki adı: “Türk Petrol Kanunu”, ama kendisi “Yabancı Petrol Kanunu”dur.”

KuÅŸkusuz bütün bunlar bir günde olmadı. Serpil Yılmaz, 5 yıl kadar önce, 2 Åžubat 2002’de “Petrol Piyasası Kanunu ve Petrol Kanunu DeÄŸiÅŸiklik Tasarısı”ndan bahsediyordu. 17 Ocak 2007 günü kabul edilen kanunun getirdiÄŸi deÄŸiÅŸiklikler 2002’de de sözkonusuydu. Tek deÄŸiÅŸiklikle: yabancı ÅŸirketlere biraz da Türk iÅŸçi çalıştırma zorunluluÄŸu getirildi.

Türkiye’nin komÅŸusu iÅŸgal edildi, Türkiye’yse elbette bağımsız. O yüzden 19 Ocak 2007 gününden bu yana, bir cinayeti özgürce yorumluyoruz; 17 Ocak 2007 günü Türkiye’nin enerji kaynaklarının ve geleceÄŸinin uluslar arası ÅŸirketlere teslim edilmiÅŸ olması deÄŸil, bir cenaze töreni kabartıyor “milliyetçi” duyguları. Enerji kanunlarını görmezden gelen medya, Karadeniz’deki iÅŸsizlere çeviriyor gözlerimizi. Ülkedeki insanların ne kadar iÅŸe yaramaz olduÄŸunu, ne kadar gözü dönmüÅŸ olduÄŸunu, zaten hep böyle olduÄŸunu yazıyor medya. Irak halkının uluslar arası savaÅŸ ve enerji ÅŸirketleriyle mücadelesiyle ilgili haberleri İngilizceden çeviriyor bize; ama ülkemizdeki haberleri aktarmıyor.

Bu zeminde durup düÅŸünmek gerek: Avustralya yerli halkını, Afrika yerli halkını, Amerikan yerli halkını .. Irak yerli halkını birbirine düÅŸürmekten çekinmeyen, sonra da hepsini ilkel, vahÅŸi, barbar ya da soykırımcı ilan eden uluslar arası ÅŸirketler, petrol ÅŸirketleri, sırf otoyollarda arabalar koÅŸtursun, kredi kartları hayali sayılar yazıp bozsun, nükleer reaktör atıkları ileri ülkelerin çöplüÄŸü olmayı kabul etmiÅŸ topraklara gönderilsin, ileri ülkelerin yorgun uyrukları geri ülkelerin doÄŸal güzelliÄŸinde biraz dinlenip yeniden iÅŸbaşına dönsün diye Türkiye halkını da, hangi millet, hangi dinden olursa olsun birbirine düÅŸürmez mi? Bu kez yapmazlar mı? Acaba Türkiye’de hepimiz aynı gemide deÄŸil miyiz?

Ek Okumalar:
Üç kitabı ÅŸiddetle öneriyorum – biri, Clive Ponting’in Türkçeye de çevrilmiÅŸ bir kitabı, “Dünyanın YeÅŸil Tarihi.” Mükemmel bir dünya tarihiydi, çevrilmesi harika bir iÅŸ oldu. Bir baÅŸka kitap, Philip Bobbitt’in “The Shield of Achilles” adlı kitabı. Türkçeye çevrilmedi daha, fakat İstanbul kitapçılarında bulunabiliyor. Ayrıca internet üzerinde kitapla ilgili yazılar mevcut. Bobbitt, uluslar arası hukuÄŸun geliÅŸmesi çerçevesinde devletin geliÅŸimini konu ediyor ve “market-state”, “piyasa-devlet”in ortaya çıkmaya baÅŸladığını öne sürüyor. Bir bakıma, uluslar arası ÅŸirketler için piyasa, pazar oluÅŸturan devletler diye de anlaşılabilir. Aslında bu fikir bilimkurguda sıkça ele alınan bir fikirdi, Neal Stephenson’ın “Snow Crash” adlı romanı bu açıdan çekici bir örnek. Bu romanda çok küçük etnik ya da cemaat temelinde kurulmuÅŸ ÅŸirket-devletler görülüyor. Petrol kanununun gelirin yüzde ellisinin il özel idarelerine devredilmesi maddesi ve yerel yönetimlerin yetki alanının geniÅŸlemesi, ÅŸehir-ÅŸirket-devletlerinin geliÅŸimi çerçevesinde yorumlanabilir.

KarşılaÅŸtırmak için: 1954 tarihli Petrol Kanunu. 2007 tarihli Türk Petrol Kanunu. 1954’te mülkiyet durumunun birinci, 2007’deyse ikinci baÅŸlık olması ilginç bir baÅŸlangıç.