
(Fuegia Basket, Fuego’dan kaçırılmadan önce ve kaçırıldıktan sonra)
Bu yazının amacı çeviriye yönelik etik olmadığını düÅŸünebileceÄŸimiz bir çocuk kaçırma olayının, Charles Darwin’in Evrim Kuramı’na kadar geliÅŸen olaylar zincirini nasıl tetiklediÄŸini sömürgecilik sonrası yazın kuramı çerçevesinde deÄŸerlendirmektir.
Yıl 1829. Güney Amerika’nın en güney ucu. Tierra del Fuego- İspanyolca AteÅŸ Toprakları anlamına geliyor. Kaptan Robert FitzRoy komutasındaki Beagle – İngilizce’de anlamı avlarda kullanılan tazı- İmparatorluk Donanma Bakanlığının verdiÄŸi keÅŸif görevini yerine getiriyor. Beagle bir gemi ismi olarak tuhaf olabilir, ancak İmparatorluÄŸun uzak topraklarda “avlanmasında†aracı olması açısından simgesel bir deÄŸere sahip.
FitzRoy, Macellan BoÄŸazının doÄŸu giriÅŸinde ilk kez yerlilerle – FitzRoy’un deyiÅŸiyle vahÅŸilerle, karşılaşır. Seyir defterinde yerlileri “iÄŸrenç, pis, ilkel ve çirkin yaratıklar†olarak niteler. Gerçekte Fuego yerlileri ya da yaygın kullanımla Fuegolular yabancı gemilere alışıktır. Kıyıda wigwam dedikleri çadırlarında yaÅŸarlar, kanolarıyla açılıp, hem Macellan, Sarmientos gibi keÅŸif görevi yerine getiren denizcilerle hem de bölgenin doÄŸal kaynaklarını tüketen, fok ve balina avlayan gemilerle yıllardır ticaret yapmaktadırlar.

Mayıs 1829’da bir gün Beagle’ın ikinci kaptanı Murray ve adamları bir tekneyle çıktıkları keÅŸif gezisinde fırtınaya yakalanınca bir koya sığınırlar. Kıyıda bıraktıkları teknenin birkaç saat sonra çalındığını görürler. Yakınlarda buldukları terk edilmiÅŸ bir Fuegolu çadırı ve hala tütmekte olan ateÅŸ nedeniyle Fuegoluların tekneyi alıp kaçtığını düÅŸünürler. Kaptan FitzRoy kendileri için yaÅŸamsal öneme sahip teknesini geri almakla yükümlüdür ve tekneyi çalan Fuegoluların peÅŸine düÅŸer. Bir yerli kanosunda teknenin iskandil salvosunu bulurlar ve yerliyi gemiye alıp teknenin nerede olduÄŸunu söylemeye zorlarlar. Bu FitzRoy’un gerçekleÅŸtirdiÄŸi ilk rehin alma olayıdır. Yerli, FitzRoy’u teknenin çalınan parçalarının bulunduÄŸu yere götürür. Buradaki Fuegolular arasından da FitzRoy ikinci bir yerliyi rehin alır. Teknenin kalan parçalarını aramak üzere yola çıkarlar, ancak karanlık çökünce geceyi geçirmek üzere karaya çıkarlar. Sabah Fuegoluların kaçmış olduklarını görürler. Ertesi gün FitzRoy ve adamları Fuegoluların kampını basar ve bir yerliyi öldürür. Dört çocuÄŸu daha rehine olarak alıp Beagle’a dönerler. FitzRoy’un görev tanımında ne yerlilerin öldürülmesi vardır, ne de kaçırılması. Ancak bunu gerekçelendirmekte sorun yaÅŸamaz. Seyir defterine ÅŸunları yazar :
“Bu keÅŸif gezisi … baÅŸka yöntemlerle karşılaÅŸtırıldığında … benim Fuegoluların gerçek kiÅŸiliÄŸini anlamama olanak tanıdı, Fuegoluların dilini bilmediÄŸimiz sürece, ve vahÅŸiler de bizim dilimizi bilmediÄŸi sürece, biz onları ya da ülkelerini yeterince tanıyamayız; ne de onlar yaÅŸadıkları bu sefil durumdan kurtulabilirler.†(Nichols, Evolution’s Captain)
FitzRoy bu nedenle yerlileri serbest bırakmak yerine, faydacı bir yaklaşımla, onları tekneyi arama giriÅŸiminde tercüman olarak kullanmayı planlar. Seyir defterine ÅŸunları ekler :
“Gemideki yerlilere tercümanlık yapacak kadar İngilizce öÄŸretebilirsek … kaybolan teknemize ulaÅŸabiliriz…â€
Ancak tekneden tam anlamıyla ümidi kestiÄŸinde ve Rio’ya dönmesi gerektiÄŸinde FitzRoy hem keÅŸif gezisinin kalan bölümlerinde hem de daha sonraki keÅŸif gezilerinde çevirmen ve rehber olarak yetiÅŸtirmek üzere ve onlara Hıristiyanlığın deÄŸerlerini kazandırmak ve uygarlaÅŸtırmak amacıyla yerlileri İngiltere’ye götürmeye karar verir.
Fuegoluları … İngiltere’ye götürme konusunda… kararımı vermiÅŸtim; onların bizim alışkanlıklarımız ve dilimizle tanışmasından kaynaklanan avantajların kendi topraklarından geçici olarak ayrılmalarını unutturacağına inanıyordum. Ama bu karar onları gemiye ilk aldığımda yoktu; o zamanlar sadece onların kıyılarındayken onları gemide tutabilmeyi amaçlıyordum; ancak onların mutlu olduÄŸunu ve saÄŸlıklarının iyi olduÄŸunu görünce, onları İngiltere’ye götürürsem, onların eÄŸitim almalarını saÄŸlayarak, ve sonra onları tekrar Tierra del Fuego’ya geri getirerek hem bizim için hem kendileri hem de kendi yurttaÅŸları için oluÅŸabilecek avantajları düÅŸünmeye baÅŸladım… Buna karar verdiÄŸimde büyük bir sorumluluk üstlenmiÅŸ oldum, ama nasıl bir sorumluluk üstlendiÄŸimin farkındaydım. (Nichols, Evolution’s Captain)
FitzRoy, Fuegoluları uygarlıkla tanıştıracağına, onları ilkel yaÅŸam koÅŸullarından kurtarıp İngilizler gibi yaÅŸamalarını saÄŸlayabileceÄŸine inanmaktadır. Ama bu, aynı zamanda keÅŸif gezileri aracılığıyla, Britanya’nın bölgedeki toprakları iÅŸgal etme ve bu topraklardaki kaynakları ele geçirme giriÅŸiminin bir parçasıdır.
FitzRoy’un kaçırdığı çocukların, gelecekteki keÅŸif gezilerinin çevirmenlerinin isimleri ÅŸöyle : yetiÅŸkin olan York Minster (yaşı 26), Boat Memory (yaşı 20), James Button (14), ve 9 yaşındaki kız çocuÄŸu Fuegia Basket.
İngiltere’ye dönüÅŸ yolculuÄŸu sırasında Fuegolular gemide temel düzeyde İngilizce ve denizcilik terimlerinin yanı sıra denizcilerin argosunu öÄŸrenirler.
Beagle İngiltere’ye döndüÄŸünde FitzRoy aldığı rehinelerle ilgili hükümete yazdığı mektupta ÅŸunları söyler :
Bu vahÅŸilerin kısa bir süre İngiltere’de yaÅŸamalarının olumlu katkısı olacağını düÅŸünüyorum. Denizciler gibi giyinmeye ve yaÅŸamaya baÅŸladılar bile, saÄŸlık durumları artık çok iyi ve çok daha mutlular. Niçin rehin alındıklarını anlıyorlar ve ülkemizi görmeyi merakla bekliyorlar, sonra da kendi ülkelerine dönmeyi istiyorlar.
Majestelerinin hükümeti aksi yönde bir emir vermezse, bu vahÅŸilere uygun bir eÄŸitim sunacağım ve iki ya da üç yıl sonra, onlar için toplayabileceÄŸim en yararlı malzemelerle birlikte ülkelerine geri götüreceÄŸim ya da göndereceÄŸim, ve onlar da büyük olasılıkla, ÅŸimdi hayvanlardan biraz daha üstün durumda olan kendi yurttaÅŸlarının durumlarının geliÅŸtirilmesine katkıda bulunacaklar. (Nichols, Evolution’s Captain)
Ancak İngiltere’ye ulaÅŸtıktan birkaç hafta sonra Boat Memory çiçek hastalığına yakalanarak ölür. FitzRoy diÄŸer üç yerliyi yatılı olarak okumak üzere Walthamstow’a götürür. Burada öncelik İngilizce’yi öÄŸrenmelerine, ve Hırıstiyanlığın temel ilkelerinin benimsenmesine verilir; ikinci olarak da günlük yaÅŸamda yararlı olan aletlerin kullanımı, bahçıvanlık, onarım ve çiftçiliÄŸin ilkelerini öÄŸretmeye çalışırlar.
Fuegolular aynı zamanda sosyal etkinliklerde bir tür “gösteri nesnesine†dönüÅŸürler. FitzRoy ülkesine getirdiÄŸi ganimetle gurur duyar. Uzak ülkelerden getirilen egzotik ürünlermiÅŸ gibi, yerliler partilerde ve yemeklerde konukların ilgi odağı olur. 1831 yılında, denizciliÄŸe meraklı olan Kral 4. William Fuegoluları saraya davet eder, yerlilere ülkeleriyle, yurttaÅŸlarıyla, yaÅŸam biçimleriyle ilgili sorular sorulur, Kraliçe de özellikle Fuegia Basket’ı çok beÄŸenir ve ona armaÄŸanlar verir. Çok deÄŸil, 6 yıl sonra, 1837’de Kral William’ın ölümüyle tahta Kraliçe Victoria geçecek ve İngiliz sömürgecilik tarihinde altın bir dönem baÅŸlayacaktır.
Mart 1831’de FitzRoy yaptıkları geziden elde ettikleri bilgilerle Güney Amerika’nın haritasını çizme iÅŸlemini tamamlar. FitzRoy keÅŸif gezilerinin devam etmesi gerektiÄŸini düÅŸündüÄŸünü Donanma Bakanlığına bildirir. Donanma Bakanlığı da Amerikalıların ve Fransızların bölgeye olan yoÄŸun ilgisiyle rekabet edebilmek ve bölgedeki İngiliz çıkarlarını korumak ve Kilise Misyonerlik Cemiyetinin yardımıyla bir yerleÅŸim kurmak için yeni bir keÅŸif gezisi yapılması yönergesini verir FitzRoy’a. FitzRoy bu gezinin organizasyonunu Amiral Francis Beaufort ile birlikte yapar. Beaufort günümüzde de kullanılan ve kendi adıyla anılan rüzgar skalasını geliÅŸtirmiÅŸtir. Beaufort’un bu keÅŸif gezisinde bölgenin botanik, jeolojik ve meteorolojik özelliklerinin de saptanması için gemide bir de doÄŸabilimcinin bulunmasını önerir. Gemide kendini yalnız hisseden ve emrindeki subaylarla iletiÅŸim kuramayan FitzRoy da bu öneriyi sevinçle karşılar.
Teklif, Beaufort’un çabasıyla Cambridge Üniversitesi Botanik bölümü profesörü Henslow aracılığıyla, o dönemde 22 yaşında olan Charles Darwin’e 29 AÄŸustos 1831 günü ulaşır. Darwin büyük bir coÅŸkuyla öneriyi kabul eder ve yolculuk hazırlıklarına baÅŸlar, 26 yaşındaki Kaptan FitzRoy ile tanışır ve çok iyi arkadaÅŸ olurlar. Beagle 27 Aralık 1831 günü mürettebata ek olarak Darwin, Kilise Misyonerlik DerneÄŸinden bir rahip ve üç Fuegolu yerli ile birlikte ikinci kez Güney Amerika’ya yelken açar.
Darwin tuttuÄŸu günlüklerden yola çıkarak yazdığı The Voyage of the Beagle “Beagle’ın yolculuÄŸu†baÅŸlıklı kitapta üç Fuegolu yerlinin betimlemesine de yer verir. On iki yaşındaki Fuegia Basket’ın “güzel, alçak gönüllü, çekingen bir genç kız olduÄŸunu, hoÅŸ ancak bazen asık suratlı bir yüz ifadesi olduÄŸunu†yazar. Darwin onun doÄŸuÅŸtan gelen bir zekasının olduÄŸunu düÅŸünür “her ÅŸeyi çok çabuk öÄŸreniyordu, özellikle dilleri. Bunu İngilizce bilgisinin yanı sıra , Rio de Janeiro’da ve Montevideo’da çok kısa süre kıyıda kaldığında öÄŸrendiÄŸi biraz Portekizce ve İspanyolca ile kanıtlamış oldu.†Üçü arasında İngilizce’yi en iyi konuÅŸan Fuegia idi ve dillerle birlikte görgü kurallarını da öÄŸrendi. Sevimliydi, geminin maskotuydu adeta, FitzRoy’un Kraliçe’nin de kalbini kazanan “numunesiydi†o. Fuegia Basket dile ve çeviriye gereksinim duymayan, bütün kültürel boÅŸlukları aÅŸan doÄŸal bir büyüye sahipti. Bunun farkındaydı ve bunu kullanıyordu.â€
Darwin’in York Minster ile ilgili görüÅŸleri ÅŸöyle: “Çekingen, ketum, ve huysuzdu, heyecanlandığında son derece tutkuluydu; gemideki birkaç arkadaşına karşı çok güçlü duygular besliyordu; çok zekiydi.†Darwin kitabında Jimmy Button’ın özellikle görüÅŸ kabiliyetinden övgüyle söz eder.
1832 yılında Rio de Janeiro, Montevideo ve Arjantini’n doÄŸu kıyılarında keÅŸif molaları verdikten sonra Beagle Aralık ayında Tierra del Fuego’ya ulaşır. Yerliler kendi topraklarına dönmekten büyük bir heyecan duyarlar. Horn Burnunda Darwin kıyıda Fuego yerlileriyle karşılaşır. GünlüÄŸüne “vahÅŸiler ve uygar insan arasındaki farkı görünce inanamadım,†diye yazar. Aslında bu söylem yeni deÄŸildir, öncesinde Kaptan Cook da Fuego yerlilerinin dilini betimlerken benzer bir sömürgeci söylem kullanır:
Sanki bir adam boÄŸazını temizlemeye çalışıyor; bağırmaya çalışan çok kaba bir adam gibi, aÄŸzın bir yanıyla üretilen tuhaf bir sesle bir atı dehdehlemeye çalışan biri gibi. Bir de bu seslerin aynı anda birkaç boÄŸazdan çıkan sesle karıştığını düÅŸünün… (Nichols, Evolution’s Captain)
Darwin, Yerlilerin yaÅŸam biçimleriyle ilgili olarak ÅŸunları yazar :
Giysileri ve görünümleri sefil, yaÅŸam biçimleri de öyle. – Yiyecekleri deniz kabuklularından ve midyelerden oluÅŸuyor, bir de fok balıkları ve birkaç kuÅŸ türü yiyorlar; arada sırada Guanaco avlıyorlar. Oklar, yaylar ve mızraklar dışında hiçbir eÅŸyaları yok: kaldıkları yer ise bir kaya ya da çıkıntılı bir yerde çalılar altında: rüzgârdan ve yaÄŸmurdan korunmak için yeterli deÄŸil… kıyıda yaÅŸanacak alan büyük taÅŸlarla sınırlı. – Burada sığ sularda, gündüz ya da gece, bu zavallı görünümlü insanlar yaÅŸamaya çalışıyor. – inanıyorum ki bütün dünya araÅŸtırılsa, bunlardan daha alt seviyede bir insan grubu bulunamaz. (Darwin, The Voyage of the Beagle)
İkinci kez bölgede bulunan FitzRoy da yerlilerin vahÅŸiliÄŸine bir kez daha tanık olur ve onları ÅŸu sözlerle betimler : “Bu vahÅŸileri zihnimizde canlandırmak bile çirkin, acı dolu bir deneyim…â€
Yerlilerin deri rengini betimlerken de ırkçı bir söylemle “Canlı bir kırmızı-kahverengi, paslı demir ile bakır rengi arasında bir renk, bakırdan daha koyu, ancak iyi, eski maun kadar koyu deÄŸil… Bu vahÅŸilerin rengi tıpkı Devonshire’daki bir sığır sürüsünün rengi gibi.†(Nichols)
Benzer bir aÅŸağılama yaklaşımını tırnak içinde uygar, iki Fuegulu da, York ve Jemmy de benimser. Kendi halkının pisliÄŸinden ve görünümünden utanç duyarlar ve onlarla alay ederler. York Minster, kendi halkının hareketlerini Maymuna benzetir, ancak Tierra del Fuego’da maymun yoktur, bu benzetmeyi nerede öÄŸrendiÄŸi açıktır. Artık on iki yaşında olan Fuegia Basket da kendi halkını görünce “korku ve utanç duyar, kaçıp saklanır.â€
Fuegolu çevirmenler çeviri yaparken kendi halkının dillerini artık tam anlamıyla anlamadıklarını ileri sürerler. Artık halkına karşı yabancılaÅŸmış, ötekileÅŸmiÅŸ olan çevirmenler böylece anadillerini de yadsırlar. BaÅŸka bir kabileden gelen York Minster ise etkin biçimde çevirmenlik görevini üstlenir.
Darwin, Fuegolu çevirmenlerle birlikte Tierra del Fuego’nun iç bölgelerine doÄŸru doÄŸa, jeoloji, ve iklim konularında gözlem ve keÅŸifler yapmak üzere geziye çıkar. Fuegolu çevirmenler aynı zamanda rehberlik de yaparlar İngilizlere ve FitzRoy, Darwin, Rahip Matthews ve Beagle’ın mürettebatı Kilise Misyoner DerneÄŸinin bağışladığı malzemelerle Fuegoluların önerdiÄŸi verimli bir arazide bir yerleÅŸim kurmaya baÅŸlarlar. YerleÅŸim kurulurken Fuego yerlileri toplanıp çalışmaları izler. Darwin yerlileri hırsız ve fırsatçı olmakla suçlar : ““Onları memnun etmek çok zor… gördükleri her ÅŸeyi istiyorlar ve çalabildiklerini çalıyorlar.†Fuego yerlilerinin yerleÅŸime saldırmasının ve kampı yaÄŸmalamasının ardından Jemmy, FitzRoy’a “Halkım kötü,†der üzüntüyle, “çok aptal hepsi, hiçbir ÅŸey bilmiyorlar, çok büyük aptallar.†Misyoner Matthews de FitzRoy’a kendisini artık orada güvende hissetmediÄŸini söyler. Matthews yerleÅŸimi terk eder ve Beagle’a geri döner. Üç Fuegolu çevirmen ise yerleÅŸimde kalır. Artık İngilizlerin çevirmene gereksinimi yoktur. Yeni rotaları Falkland Adaları’dır.
Güney Amerika’da Åžili, Peru ve Galapagos Adalarında yaptığı doÄŸa gözlemleriyle Darwin Evrim Kuramının temellerini atar. Beagle 1836’de İngiltere’ye döner ve yaptığı bu ikinci yolculuk bilimsel açıdan göz kamaÅŸtırıcı bir baÅŸarı olarak deÄŸerlendirilir. Ancak fanatik bir Hıristiyan olan FitzRoy Darwin’in geliÅŸtirmekte olduÄŸu “din düÅŸmanı†kuramlara karşı öfke duyar. Darwin’e bu olanağı saÄŸladığı için kendisini hiç affetmez, yoÄŸun bir piÅŸmanlık duygusuyla 1865 yılında boÄŸazını keserek intihar eder.
Bu bildiride evrimin çevirmenleri olarak adlandırdığım York Minster ve Fuegia Basket birlikte yaÅŸamaya baÅŸlarlar ve bölgeye gelen gemilerle ticaret yapmaya devam ederler. Jemmy Button ise birçok yerliyi yanına alarak bir grup İngiliz misyoneri öldürür.
Tierra del Fuego’daki yerleÅŸim geliÅŸir, ancak sadece en güçlünün saÄŸ kalabilmesinin öngörüldüÄŸü bu yaÅŸamda Fuego yerlilerinin çoÄŸu salgın hastalıklar nedeniyle ölür ve zaman içinde soyları tükenir. Bugün AteÅŸ topraklarında Avrupadan gelen göçmenler yaÅŸamaktadır. Günümüzde bu yerleÅŸim Arjantin Milli Parkında, yat gezilerine ve yürüyüÅŸ turlarına evsahipliÄŸi yapan bir turizm kentidir.
Kaynakça
Darwin, Charles. The Voyage of the Beagle. (www.literature.org).
Moorehead, Alan. Darwin & Beagle Serüveni. Tübitak Popüler Bilim Kitapları. 4. Basım. 2005.
Nichols, Peter. Evolution’s Captain. Perennial. 2003.
Stefoff, Rebecca. Charles Darwin : Evrim Devrimi. Tübitak Popüler Bilim Kitapları. 4. Basım. 2005.
(Bu yazı Aralık 2006, İstanbul Üniversitesi, Çeviri EtiÄŸi toplantısında yapılan konuÅŸmanın metnidir.)
