
1839-2011 yılları arasında 172 yıllık bir diller ve kültürler arası aktarım sürecini konu edinen İtalyancadan Türkçeye Çevrilen Eserler Bibliyografyası (1839-2011) Belgin Bilgiç Kader’in titizlikle yürüttüÄŸü uzun ve yoÄŸun çalışmalarının ürünü olarak Beta Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır.
Serüvenine, Betül Parlak’ın yapmayı tasarladığı bir araÅŸtırma için (Bibliyografyanın Işığında Türkçede İtalyan Kültürü – yayımlanma aÅŸamasındadır), 2000’li yılların ortalarında, kendi halinde bir veri tabanı oluÅŸturma çalışması olarak baÅŸlayan ve bundan öte herhangi bir akademik veya bilimsel iddia taşımayan bu eser Kader’i, İtalyan kültürüne ait yazılı eserlerin, Türkçedeki varlıklarını ve izdüÅŸümlerini merak eden, incelemek ya da araÅŸtırmak isteyen herkes için adeta bir çıkış noktası olabilecek bir çalışmanın müellifi haline getirmiÅŸtir.
Kader’in vurguladığı gibi“ülkemizde belli dil ve kültür çiftlerine göre hazırlanmış çeviri eserler bibliyografyalarının henüz olmayışı†(s.3) çeviribilim araÅŸtırmacılarının iÅŸini zorlaÅŸtırmaktadır. DoÄŸal olarak, her türlü araÅŸtırma için, araÅŸtırmacılar, kendi çalışmaları doÄŸrultusunda veri tabanları oluÅŸtururken, bu verileri diÄŸer araÅŸtırmacılar ile paylaÅŸmanın yolları konusunda çok fazla düÅŸünecek vakit bulamamaktadır. Bunda biraz da, daha önce yapılmış örneklerin azlığı ve veri paylaşımıyla ilgili yöntemlerin akademik ölçütlere uygun bir biçimde geliÅŸtirilmemesinin de payı olabilir.
Kader’in hazırladığı bibliyografya, tekil bir çalışma için hazırlanmış bir veri tabanının, baÅŸka araÅŸtırmacılar için de kullanılabilir hale getirilmesinin tek örneÄŸi sayılabilir. Özellikle de çeviribilim lisansüstü öÄŸrencilerinin görgül veri toplama ve sınıflama konusundaki acemilikleri düÅŸünüldüÄŸünde, bu çalışma, genç çeviribilim araÅŸtırmacıları için, yöntemsel olarak fikir ve cesaret verici nitelikte bir örnek kaynak olarak deÄŸerlendirilebilir.
Model alınabilecek bir benzerinin bulunmaması, böyle bir veri tabanı oluÅŸtururken herhangi bir sebeple es geçilen bir bilginin erek kitlede bir güvensizliÄŸe sebep olma ihtimalinin bulunması, veri tabanı kapsamına alınacak her verinin güvenilirliÄŸinin tam anlamıyla sınanma zorunluluÄŸu ve veri eriÅŸim yollarının sınırlılığı göz önünde bulundurulduÄŸunda, bu çalışmanın titizlikle yürütülen uzun ve yoÄŸun bir sürecin ürünü olduÄŸunu anlamak hiç de zor deÄŸildir.
Kader, çalışmasını oluÅŸturma sürecinde yaÅŸadığı çeÅŸitli sıkıntılar arasında ilk sırayı, araÅŸtırma esnasında yararlanılacak kaynaklara eriÅŸim sıkıntısına vermiÅŸtir. Çevrimiçi arama motorlarından ancak son birkaç yıl içerisinde yoÄŸun ve biraz daha verimli bir biçimde yararlanabilmesi, Kader’in, veri toplama aÅŸamasına yayınevlerinden, özellikle de kitap fuarlarından saÄŸladığı kataloglarla baÅŸlamasına neden olmuÅŸ, dolayısıyla elindeki imkânları kısıtlamış ve iÅŸini zorlaÅŸtırmıştır. Kendisinin GiriÅŸ bölümünde ifade ettiÄŸi üzere, son üç yıl içerisinde geliÅŸen çevrimiçi imkânlar sayesinde kolayca yararlandığı kaynakların yanıltıcı olabileceÄŸini görmesi ise, saÄŸladığı verilerin güvenilirliÄŸini sorgulamasına neden olmuÅŸ, böylece internet kaynaklarının araÅŸtırmacının yükünü azaltır gibi görünürken aksine, verilerin doÄŸruluÄŸunu teyit etmek zorunda bıraktığından araÅŸtırmacının üzerine fazladan bir sorumluluk yüklediÄŸini gözlemlemiÅŸ ve deneyimlemiÅŸtir. “2004 yılında İtalyanca yazılmış bir kitabın Türkiye’deki yayın tarihinin 2000 yılı gözükmesiâ€, internet kaynaklarıyla eriÅŸilen bilgilerin güvenilirliÄŸinin sorgulanması gerektiÄŸini vurgulayan bir örnektir. “İtalyanca yazıldığını bildiÄŸiniz bir kitap için, çevrimiçi kitap satışı yapan sitelerden bazılarında İngilizce aslından çevrilmiÅŸtir bilgisinin yer alması†veri doÄŸrulama aÅŸamasında Kader’in yaÅŸadığı sıkıntılar hakkında inanıyorum ki yeterince fikir verecektir.
Çalışmanın verilerinin, iki yüzyıla yaklaÅŸan bir zaman aralığını kapsaması, veri toplamak için kullanılacak kaynakların sınırlarını da geniÅŸ tutmayı gerektirmiÅŸtir. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi’nde yer alan bibliyografyalar, Osmanlı ArÅŸivleri ve Kültür Bakanlığı’nın Elyazmaları Katalogları, bu kaynaklar arasında yer almıştır. BaÅŸlangıçta, çalışma kapsamına alınacak eserlerle ilgili herhangi bir sınırlama yapılmamış olsa da, sonradan tümü kapsayıcı bir çalışma yapabilecek uzmanlığa sahip olmadığı için Kader, ağırlıklı olarak edebiyat ve sosyal bilimler alanında İtalyancadan Türkçeye çevrilmiÅŸ eserlere yoÄŸunlaÅŸtığını belirtmektedir.
Kader’in bibliyografya oluÅŸum sürecinde karşılaÅŸtığı sıkıntılara deÄŸinmesi, okura piyasada çeviri eserlerle ilgili pek çok yanıltıcı bilginin varlığı ve, veri toplama aÅŸamasında ne gibi sıkıntılarla karşılaşılabileceÄŸi hakkında fikir vermesi açısından son derece önemlidir. Kader, bu çalışmanın kapsamı dışında kalan ancak diÄŸer araÅŸtırmacılara yeni ufuklar açabilecek, İtalyancadan Türkçeye Çevrilen Çizgi Romanlar Bibliyografyası gibi farklı bir çalışma konusu da önermiÅŸ ve henüz tamamlanmamış olsa da kendi imzasını taşıyan İtalyan tiyatro yazarlarının Türkçeye çevrilmiÅŸ eserlerini kapsayan yeni bir bibliyografya çalışmasını müjdelemiÅŸtir. Böylece Kader, sadece tespit etmiÅŸ olduÄŸu üzere, “ülkemizde belli dil ve kültür çiftlerine göre hazırlanmış çeviri eserler bibliyografyasının olmayışı†sorununa bir çözüm üretmekle kalmayıp aynı zamanda hedeflediÄŸi üzere çalışmasıyla baÅŸka çeviribilim araÅŸtırmacılarının yararlanabileceÄŸi bir kaynak sunmuÅŸ ve onlara bu çalışmanın ötesinde yeni ufuklar açmıştır. Kader’in de ifade ettiÄŸi üzere, bu çalışmayı yayımlanmış diÄŸer bibliyografyalardan ayıran ve özel kılan yön ise, ülkemizde daha önce kullanılmamış bir sınıflama ölçütü olarak ‘Bir dil ve kültür çifti ve birinden diÄŸerine çevrilen eserleri†ölçüt almasıdır. Bu anlamda çalışmasını, “bir çeviri eserler bibliyografyası denemesi†saymaktadır. Kendisinin bu çalışmayı bir “deneme†addetmesini mütevazı kiÅŸiliÄŸine yoruyor; kitabın hazırlanması esnasında yürüttüÄŸü yoÄŸun, titiz ve yıpratıcı çalışma sürecinin takdirini çeviribilim ve edebiyat akademisyenleri ve araÅŸtırmacılarına bırakıyorum.
Hilmiye Özdilek
