(AÅŸağıda, çeviribilimci Mona Baker’ın 1 Mart 2007 tarihinde, BoÄŸaziçi Üniversitesi’nde gerçekleÅŸtirdiÄŸi “Translation and Conflict” konulu toplantı sırasında dağıtılan yardımcı metnin çevirisi yer almaktadır. Metin çevirmeninin izniyle yayınlanmaktadır.)


Çatışma Durumlarında yapılan Çeviri ve MütercimliÄŸe yönelik Anlatısal bir Perspektif

Anlatı(lar): tercihe baÄŸlı bir iletiÅŸim kipi deÄŸil, dünyayı deneyimlememizi saÄŸlayan baÅŸlıca kip; gerçekliÄŸi sadece temsil etmekten çok oluÅŸturuyor; dağınık: tek bir metinle ya da tek bir dil uzantısıyla dile getirilmiyor; aslen, söylevsel olarak iÅŸleniyor, ama aynı zamanda baÅŸka yollarla, örneÄŸin görsel olarak da iÅŸlenebilir.

Dört tip anlatı: ‘ontolojik’ (kiÅŸisel), kamusal, kavramsal ve meta-anlatılar (Somers&Gibson 1994).

1. Ontolojik/kiÅŸisel Anlatılar: dünyadaki yerimiz ve kendi kiÅŸisel tarihimiz üzerine anlattığımız kiÅŸisel hikayeler.
2. Kamusal: bireysel oluşumlardan daha geniş, aile, din ya da eğitim kurumu, medya ve millet gibi, toplumsal ve eğitsel oluşumlar tarafından işlenen ve onlar arasında dolaşıma giren hikayeler.
3. Kavramsal (bilim dalına ait): herhangi bir alandaki uzmanların kendileri ve baÅŸkaları için soruÅŸturma nesneleri hakkında iÅŸlediÄŸi hikaye ve açıklamalar.
4. Meta-anlatılar: “içine tarihin çaÄŸdaÅŸ aktörleri olarak yerleÅŸtirildiÄŸimiz … İlerleme, Dekadans, EndüstrileÅŸme, Aydınlanma vb. gibi” anlatılar (Somers & Gibson 1994:61). Somers (1992:605) meta-anlatıların aynı zamanda “Kapitalizm’e karşı Komünizm, Birey’e karşı Toplum, Barbarlık/DoÄŸa’ya karşı Uygarlık gibi çağımıza ait epik dramalar” da olabileceÄŸini açıklıyor.

Anlatısallığın dört özelliÄŸi (Somers & Gibson 1994). Bu özellikler anlatıların hikayeler olduÄŸu ve bu yüzden nedensel bir ÅŸekilde “oluÅŸturulmaları” gerektiÄŸi ve zamansal ve toplumsal bir uzamda yer aldıkları gerçeÄŸini yansıtır. Bizim ahlaki kararlar vermemizi saÄŸlamaları gerekir:

1. Parçaların baÄŸlantısallığı: BaÄŸlantısallık, insan zihni için, bir anlatı olarak oluÅŸturulmamış olan, yalıtılmış olayların ya da olaylar toplamından bir anlam çıkarmanın olanaksız olması demektir.
2. Nedensel olay örgüsü kurmak: Olay örgüsü kurmak, bizim bir önermeler kümesini, hakkında bir görüÅŸ oluÅŸturabileceÄŸimiz ve böylece betimlenen olaylara ahlaki ve etik önem yükleyebileceÄŸiz anlaşılır bir dizilime çevirmemizi saÄŸlar.
3. Seçici sahiplenme: Anlatılar, deneyimi oluÅŸturan açık uçlu ve üstüste binmiÅŸ, geniÅŸ bir olaylar yığınından bir olay ya da öÄŸe kümesinin seçici bir ÅŸekilde sahiplenilmesini saÄŸlayan ve buna rehberlik eden deÄŸerlendirme ölçütlerine göre oluÅŸturulmaktadır.
4. Zamansallık: Zamansallık, anlatının zaman ve uzam içine gömülmüÅŸ olmasına gönderme yapar ve bir hikayenin ek ya da ayrılabilir bir katmanı olmaktan çok anlatısallığın oluÅŸturucusu olarak düÅŸünülür.

Çerçevelemek
Anlatısallığın özelliklerinin iÅŸler hale gelmesi, ve bir olay kümesinin nedensel olay örgüsüne sahip özgül bir örüntüyle birlikte bir anlatı olarak oluÅŸturulması için, anlatıyı yapanların [anlatanların] büyük bir söylevsel çalışma üstlenmesi gerekir. Çerçeve fikri, özellikle de daha etkin olan çerçeveleme kavramı, bu söylev çalışması sırasında baÅŸvurulan bazı yolların ana hatlarının çıkarılmasında verimli olabilir. Çerçeveleme – Goffman ve diÄŸerlerindeki tanımlara karşı toplumsal hareketler ve eylemcilik literatüründeki tanımlar.

Çevirinin içindeki ve çevresindeki çerçeveleme alanları
* Zamansal ve Uzamsal BaÄŸlam (Tarihsel An)
* Başlıklar
* Dış Parametinler (kapak, tanıtıcı yazı)
* İç Parametinler: GiriÅŸler/Önsözler
* İç Parametinler: Dipnotlar
* Metinsel Seçimler (çeviri içinde)

Bir Anlatısal Çerçeve Uygulaması için Bazı Temel Sorular

SORU 1: Çevirmen ve mütercimler ÅŸunlara göre nasıl konumlanıyor ya da kendilerini nasıl konumluyorlar: kiÅŸisel, kamusal, kavramsal ve meta-anlatılar?
SORU 2: Farklı anlatı tipleri (örn. kiÅŸisel ve kamusal) arasındaki geçiÅŸimin doÄŸası nedir ve bu geçiÅŸim çeviri baÄŸlantılı kararlara nasıl yansır?
SORU 3: Bir anlatıyı yeni bir ortamda yeniden görüÅŸtürmek (ya da yeniden çerçevelemek) için çevirmenler hangi stratejilere baÅŸvurur?
SORU 4: Çevirmenler ve mütercimlerle birlikte bütün insanlar, kendi topluluklarında dolaşımda olan çeÅŸitli anlatıları, bunların inanılır, tutarlı ve baÄŸlanmaya deÄŸer olup olmadığına karar vermek için ne ÅŸekilde deÄŸerlendirir?

Anlatı Kuramını Uygulamanın Bazı Yararları

1. Bizim ırk, gender, etnik, din vb. gibi özcü, belirlenimci ve indirgemeci kategorilerden uzaklaÅŸmamızı saÄŸlar: “Anlatısallık, ne evrensel ne de özcü olan, bunun yerine zamana ve kültüre özgü olan bir kimliÄŸi kavramsallaÅŸtırmaya yönelik bir yol önermektedir” (Hall vd. 2003:38).

2. Bizim, çevirmen ve mütercimleri de içeren toplumsal aktörleri, kuramsal soyutlamalar deÄŸil yaÅŸayan bireyler olarak görmemizi saÄŸlar.

Kuram sık sık politik bir aracıyı somutlaÅŸtırmakta baÅŸarısız olur … karakter ‘bir gözlemcinin, herhangi birinin davranışını anlamaya ya da tahmin etmeye çalışırken sahip olması gereken deÄŸiÅŸkenler” konusu olarak görülür … Anlatılara dönmek kuramın kiÅŸisellikten çıkarılmış kiÅŸilerinin, temsili ya da tipleÅŸtirilen bir kimliÄŸin sahiplerinin, tekil karakteristik kümelerine sahip, politik baÄŸlam ve/ya grup kimliklerini içeren ama onlarla sınırlı olmayan ayrı ayrı kiÅŸiler –karakterler– olarak anlaşılmasını saÄŸlar. (Whitebrook 2001:15)

3. Bizim davranışı statik deÄŸil dinamik terimlerle açıklamamızı saÄŸlar – kesiÅŸen, hatta çekiÅŸen anlatılar içine yerleÅŸmiÅŸ olmanın karmaşıklığını kabul eder: “Anlatısal kimlik yaklaşımı, aktörü zaman ve uzam içinde yer deÄŸiÅŸtiren iliÅŸki ve hikayeler içine yerleÅŸtirir, böylece eylem içindeki kategorik istikrarı dışlar” (Somers and Gibson 1994:65).

4. ‘Sistem’in toplumsal yapısının ve iÅŸleyiÅŸinin iktidarını kabul eder ama kiÅŸisel ya da grup düzeyindeki etkin direniÅŸi dışlamaz. BaÅŸka deyiÅŸle, egemenlik ve direniÅŸ konularına, etkileÅŸimin ritüel doÄŸasına olduÄŸu kadar ritüellerin sorgulanıp çökertilmesini saÄŸlayan yöntemlere de eÅŸit özeni gösterir.

5. Bizim çeviri seçimlerini daha geniÅŸ toplumsal ve politik baÄŸlamlarda, ama tekil metin ya da olayı gözden kaçırmadan açıklamamızı saÄŸlar.

Kaynakça

Baker, Mona (2005) ‘Narratives in and of Translation’, SKASE Journal of Translation and Interpretation 1(1): 4-13. İnternet: www.skase.sk.
Baker, Mona (2005) ‘Targamat al-sardiyyaat/Sardiyyaat al-targama’ (The Translation of Narratives/The Narratives of Translation), çeviren Hazem Azmy, Fossoul 66(3): 21-34.
Baker, Mona (2006) Translation and Conflict: A Narrative Account, London & New York: Routledge.
Baker, Mona (2006) ‘Translation and Activism: Emerging Patterns of Narrative Community’, The Massachusetts Review 47(III): 462-484. Ayrıca ÅŸu kitapta yer alacak: Maria Tymoczko ve Edwin Gentzler (eds) Translation and Resistance, University of Massachussetts Press.
Baker, Mona (in press, 2007) ‘Reframing Conflict in Translation’, Social Semiotics 17(1).
Baker, Mona (yakında) ‘Resisting State Terror: Communities of Activist Translators and Interpreters’, Esperança Bielsa Mialet ve Chris Hughes (eds) Translating Terror: Globalisation and the New Planetary Wars, Londra & New York: Routledge.
Bruner, Jerome (1991) ‘The Narrative Construction of Reality’, Critical Inquiry 18(1): 1-21.
Goffman, Erving (1974/1986) Frame Analysis: An Essay on the Organization of Experience, Boston: Northeastern University Press.
Somers, Margaret R. ve Gloria D. Gibson (1994) ‘Reclaiming the Epistemological “Other”: Narrative and the Social Constitution of Identity’, Craig Calhoun (ed) Social Theory and the Politics of Identity, Oxford İngiltere & Cambridge ABD: Blackwell, 37-99.
Whitebrook, Maureen (2001) Identity, Narrative and Politics, Londra & New York: Routledge.

(Çeviren: Sabri Gürses; “framing”in “çerçevelemek”, “interpreter”in “mütercim” olarak çevrilmesi kesin bir karar deÄŸildir.)

***
EK: 1 MART 2007 NOTLARI – Sabri Gürses

Mona Baker’ın “Çeviri ve Conflict” konulu konuÅŸması oldukça çarpıcı bir konuÅŸmaydı, çünkü konuÅŸmasına neredeyse bir paradigma deÄŸiÅŸiminden bahsederek baÅŸladı: Venuti döneminde çevirmenin görünmezliÄŸinden bahsedilirken, artık çevirmenin aşırı görünür olduÄŸunu, çatışmanın içinde ve bir aktörü olduÄŸunu belirtti.
Bunun için iki temel örnek dile getirdi: bir örnek, Irak’ta çalışan çevirmenlerin öldürülmeleri, çok ÅŸiddetli bir ÅŸekilde öldürülmeleriydi. Amerikan bölgesi olan YeÅŸil Bölge’de bir çevirmenin, “direniÅŸçiler” ya da “belirsiz kiÅŸiler” tarafından 56 kurÅŸunla öldürülmesi üzerinde durdu: kimsenin, ölmek için 56 kurÅŸuna ihtiyaç duymadığını vurgulayarak. Bir baÅŸka örneÄŸi, İngiltere’den verdi. Çince-İngilizce çevirmeni olarak çalışan, 28 yaşındaki bir gencin eline, ÅŸans eseri İngiltere ve Amerika’nın Irak iÅŸgaline yönelik hazırlıkları, senaryo hazırlıklarıyla ilgili bir belge geçtiÄŸini ve çevirmenin kendisini, bu belgeyi basına vermekle sorumlu hissettiÄŸini, çevirmenin hapse atıldığı anlattı.
Bu çerçevede, çevirmenin etnik olarak, bireysel olarak deÄŸil, çevirmen olarak çatışma içinde yer aldığının altını çizdi ve çevirmenlerin gönüllü örgütlenmeleri olan, Dünya Sosyal Forumu için örgütlenen gönüllü çevirmenleri, Meksiko TLAXCALA giriÅŸimini hatırlattı.
Çatışma ve çevirmen iliÅŸkisini tanımlamak üzere yeni bir kuram geliÅŸtirmeye ihtiyaç duyduÄŸunu belirten Baker, “anlatı”nın böyle bir kuram için yararlı bir kavram olduÄŸunu söyledi. “Sadece anlatılar geliyor bize, ikna oluyor ya da olmuyoruz. .. Anlatının dışında bir yer yok. Anlatının dışında bir nesnellik yok.” (Bu yaklaşım, fizikte kuvantum, belirsizlik ve kaos kuramlarında benimsenen yaklaşımların, çeviribilim alanında da görünmeye baÅŸladığını düÅŸündürebilir.)
Çevirmenlerin birçok durumda travmatik yaÅŸantılardan geçtiklerini, sürekli dinledikleri anlatılar karşısında duyarsızlaÅŸtıklarını belirtirken, Baker, iki açıdan Güney Afrika örneÄŸi üzerinde durdu. Birincisi, burada dinlenen iÅŸkence öyküleri karşısında çevirmenlerin gitgide katılaÅŸmaları ve bir iÅŸkence ya da eziyet hikayesini çeviren çevirmenin, asıl ustalığının iyi bir hikaye anlatıcısı olmak, çevirmesi gereken hikayeyi yeni, çarpıcı bir hikaye haline getirmek halini alması açısından. İkincisi, yeniden yapılan çeviriler açısından: İncil’in, apatheid sonrasında tekrar çevrildiÄŸini; eski İncil’de yer alan beyaz-siyah karşıtlığının kalkıp yerini inanan-inanmayan, mümin-kafir karşıtlığına bıraktığını hatırlattı.
Anlatı kavramının (rehber metinde belirtilen) sınıflandırması için deÄŸiÅŸik örnekler verdi. ÖrneÄŸin, “kavramsal anlatı” için, Huntington’ın “Uygarlıkların Çarpışması” anlatısını ele aldı. Bu noktada, ÅŸunun üzerinde durdu: “Hiçbir anlatıya ait olmadığınıza inansanız bile, bir çeviri metni oluÅŸturduÄŸunuzda gerçekliÄŸe ÅŸekil veriyorsunuz.” Yine ilginç bir örneÄŸi, Enver Sedat anlatı ve çevirileri üzerinden verdi. Bir Enver Sedat biyografisi, İngiltere’de “Anwar Sadet: Visionary Who dared” (Enver Sedat: Cesaret Sahibi bir Vizyoner) adıyla yayınlanmış, fakat Arapçaya “Al Sadat: Wahm Al-Tahaddi” olarak çevrilmiÅŸ. “Tahaddi” olumsuz bir sözcük. Arapça çeviri, yaklaşık olarak “The Illusion of Change”, yani “DeÄŸiÅŸim Yanılsaması”. Bunun nedeni, büyük ölçüde Batılıların Enver Sedat’ı ilerlemeci, modernist olarak görürken, Arapların onu bölgeyi yıkıma götüren, deÄŸiÅŸim yoluyla çöküÅŸ yaratan biri olarak görmeleri. Baker, ayrıca bu olguyu metin içinden ilginç örnekler vererek daha ayrıntılı bir ÅŸekilde sergiledi.
George Bush konuÅŸma metinlerinden, İrlanda havaalanının isimlendirmesine uzanan deÄŸiÅŸik örneklerle zenginleÅŸen konuÅŸmanın sonlarında, Baker, MEMRI: The Middle East Media Research Institute adlı kurumun da ilginç bir örnek olduÄŸunu belirtti. Dil uçurumunu kapatmak için ücretsiz çeviri yapan bu kurumun, aslında çevirdiÄŸi metinleri seçtiÄŸini, en kötü anlatıyı oluÅŸturacak metinleri seçtiÄŸini ve çevirisini yaptığı kaynak kültürün olumsuz bir anlatısını sunduÄŸunu söyledi. KonuÅŸmasının sonlarında, dilsel sorun olmadığını, anlatısal sorun olduÄŸu üzerinde duran Baker, SüveyÅŸ kanalı tarihinin bir dilde “kriz” adıyla bir baÅŸka dilde “çarpışmalar” adıyla anıldığını da örnek olarak verdi.

Burada sınırlı ve kiÅŸisel bir özeti sunulan konuÅŸma, benim için heyecan verici oldu. Çünkü bir bakıma, Çeviribilim’de uzun zamandır üzerinde durulan bir olgunun, çevirmenin görünürlüÄŸünün ve sorumluluÄŸunun belki de her zamankinden çok artmış olması olgusunun konu edildiÄŸini, kuramsallaÅŸtırıldığını gördüm. Dergide birçok kez ele alınan yanıltıcı haber çevirileri, Irak’ta çevirmen ölümleri, İran konulu yanıltıcı ya da eksik çeviriler, 301 tartışmaları çerçevesinde ve dışında çevirmenin sorumluluÄŸu, nükleer çevirmenleri… gibi birçok konu daha somutlaÅŸmış, “çerçevelenmiş” bir ÅŸekil aldı. Gerçekten de birçok açıdan temel sorun kimin anlatısının hakim olduÄŸu sorunu: radyoda, televizyonda, sokak levhasında, ÅŸu an baktığınız bilgisayar-internet ekranında kimin anlatısı hakim; bu anlatı nasıl sunuluyor; kim sunuyor? Åžu anda bir çeviri iÅŸleminin sonucuna bakıyorsunuz, kağıt ve kalem, daktilo ve kağıt arasındaki iliÅŸkiden daha karmaşık bir çeviri iÅŸlemine: 010101 gibi basit kodlar, program ve html dillerine çevriliyor, bir tüp elektron bombardımanına tutuluyor ve ekran simgeler, renkler, harflerle doluyor: burada Mona Baker’ın 1 Mart 2007 konuÅŸmasına iliÅŸkin bir anlatı okudunuz ve bu anlatıyı, belki, baÅŸka anlatılara çevireceksiniz. Kimbilir? Her koÅŸulda, Çeviribilim, hem etkileyici konuÅŸması için, hem de konuÅŸma sırasında dağıtılan metnin yayınına zarifçe izin verdiÄŸi için Mona Baker’a teÅŸekkür eder. Umarım, dil sürçmesi yapmamışızdır.

(Her hakkı saklıdır. Kaynak gösterilmeden alınarak intihal edilmemesi, intihalci siteler tarafından izinsiz olarak yayınlanmaması özenle rica olunur.)