tutunamayanlar.jpg

Yabancı film adları genellikle serbest çevirilir ve bazen insanı sersemletecek ölçüde deÄŸiÅŸik sonuçlar çıkar ortaya. İzlandalı yönetmen Dagur Kari’nin Voksne Mennesker adlı 2005 filmi Türkiye’de gösterime Tutunamayanlar adıyla girdi. Herhalde filme ad koyanlar, Tutunamayanlar adını filmin içeriÄŸine bakarak koydular. Çünkü filmin uluslararası İngilizce adı Dark Horse olarak geçiyor. Özgün adın birebir çevirisi İngilizce Grown Up People (YetiÅŸkin İnsanlar), film uluslararası dağıtıma girmeden önce İngilicede bu adla tanınıyormuÅŸ, 2005 Cannes festivalinde de bu adla oynamış, anlaşılan uluslararası dağıtımcı da filmin adını uyarlama gereÄŸi duymuÅŸ. Bu nedenle Türkçe adı koyanların film için (Tutunamayanlar adının bizdeki çaÄŸrışımlarından yola çıkarak) özgün adın içeriÄŸine yakın bir ad bulmaya çalıştığını düÅŸünebiliriz.
Fakat, sorulabilecek olan soru ÅŸu: ünlü bir yapıtın adı çeviri olarak sunulabilir mi? OÄŸuz Atay’ın Tutunamayanlar adlı romanı filmin imgelemiyle örtüÅŸen yanlara sahip olabilir, ama bir yapıtın adı çevrilirken bir baÅŸka yapıtın adı kullanılabilir mi? Bu bir çeviri sayılır mı, yoksa telif hakkı ihlaline mi girer?*

* Bir yapıtın baÅŸka bir yapıtın adını kullanmasının örneÄŸi olarak, James Joyce’un Ulysses‘i ünlü bir örnek. Joyce’un yapıtına bu adı vermesinin nedenlerinden biri de, Homeros’un yapıtına alaycı bir gönderme yapmaktı. Dolayısıyla bu kitabın Türkçeye İlyada deÄŸil de Ulysses adıyla çevrilmiÅŸ olması biraz ÅŸaşırtıcı, yapıtın bütün esprisini yabancılaÅŸtıran bir ÅŸey olmuÅŸ sayılabilir. KuÅŸkusuz benzerlik taşısa da, bu ünlü örnek yukarıdaki Dagur Kari’ye ait filmin adının Tutunamayanlar olarak çevrilmesini anlaşılır kılmıyor, çünkü hem telif hakkı ihlali sözkonusu deÄŸil, hem de Türkçeye çeviriyi yapıtın sahibi yapmıyor. Bu durum ancak Joyce Ulysses‘i yazmış olsaydı ve Yunanca çevirmenleri Homeros’un yapıtını İngilizceye Joyce’un yapıtının yayımlanmasından sonra ve bu adla çevirselerdi benzer olurdu. Herhalde Joyce büyük, çok büyük öfkeye kapılırdı.

Düzeltme: Yukarıdaki paragrafta geçen İlyada bir hata. Sn. Necmiye Alpay’a buna dikkat çektiÄŸi için teÅŸekkür ederim. Ulysses, Odysseia‘nın LatinceleÅŸtirilmiÅŸ hali. Dolayısıyla, Joyce’un yapıtı İlyada‘ya deÄŸil, Odysseia‘ya yönelik bir gönderme. Sonradan bakınca gördüm, Ahmet Cevat Emre Odysseia çevirisinde bu konuya bir yerde deÄŸiniyor: “Odysseus ismini Fransızlar Ulysse diye dillerine çevirmektedir. Yalnız Leconte de Lisle Odysseus suretinde transkripsiyonunu yapıyor. Pavlaki’nin Odisya transkripsiyonu saÄŸlam hiçbir esasa dayanmaz.” (Odysseia, 2. bsm., 1963, s. 50). A. Erhat ve A. Kadir çevirisinde, gördüÄŸüm kadarıyla, buna iliÅŸkin bir deÄŸinme yok. Kısacası, “Joyce’un Ulysses‘i Homeros’un Odysseia‘sına karşılık geliyor, bu adla çevrilebilirdi” argümanına karşı çıkabilecek bir ÅŸey söylenebilir: Ulysses Odysseia‘nın İngilizcesi, İngilizceden çevrildiÄŸi için de özgün adı kullanılmalı. Yani, sanırım.