Çevirmenler olarak “çeviri eleÅŸtirisi” olduÄŸu sanılan UTC’lerden (Unidentified Translation Criticism), benim kısaltmamla “ÇEL”lerden ne kadar bıktığımızı bilen bilir. Bu garip ÅŸeyler dergilerde, gazetelerde, köÅŸe yazılarında aniden belirir, halk bir acele fotoÄŸrafını çeker bunların, basına servis eder, eÅŸe dosta anlatır: “Gördün mü, ÇEL geldi, bak fotoÄŸrafını çektim, mantara benziyor.” Bu ÇEL’lerin varlığı konusunda türlü rivayetler türer, hatta ÇEL görenlerin aralarında buluÅŸup dernek kurduÄŸu, tarikata dönüÅŸen bu dernek üyelerinin Yüce ÇEL’in yeryüzünde zuhur edeceÄŸi ÇELAMET Vakti’ni beklediÄŸi, zaman zaman da yere dikdörtgen çizip çeviri eleÅŸtirmeni tanrısı ÇEVTAN’ı çağırdıkları rivayetler arasındadır.

Ben pozitif bilgiye gönül vermiÅŸ biriyim. Bu ÇEL’lerin ortaya çıkmasını, yaygın ÅŸekilde görülür olmasını da halkın pozitif bilimden, bilgiden uzaklaÅŸmasının, zaten zayıf olan analitik düÅŸünme yeteneÄŸinin silinmesine baÄŸlıyorum. Åžirketler dini kurumlardan daha ÅŸiddetli bir ÅŸekilde akılları siliyor, cep telefonu reklamlarından internet yanardöner reklamlarına kadar her ÅŸey aklı zayıf düÅŸürüp ÇEL benzeri sanrıları çoÄŸaltıyor bence. Reklam kuÅŸağı arası edebiyatla ilgilenen halkların sıkça ÇEL görmesinde ÅŸaşırtıcı bir ÅŸey yok: edebiyat ciddi bir ÅŸey çünkü, fona kahkaha efekti arasıra gerekiyor. Tanımı ÅŸöyle verelim: Edebiyatın bir türü olan gerçek çeviri eleÅŸtirisinin tersine, ÇEL, okurları interaksiyon/etkileÅŸim içinde olduÄŸuna ikna etmek için tasarlanmış bir efekttir.

Bu efektlerden biri Sabit Fikir adlı derginin 30 bin adet basılmış olan Nisan 2012 sayısında görünmüÅŸ. Risâle-i Nur öÄŸrencisi Bila Perva ile Good&Berg matbaası mürettibi Libris Lipum’un hazırladığı Karne adlı sayfada, benim çevirmiÅŸ bulunduÄŸum bir kitabı (Tam Benim Tipim, Domingo Yayınevi, Simon Garfield) baskı kalitesi açısından deÄŸerlendirmeye almışlar; o arada bir de ÇEL görünmüÅŸ, hemen fotoÄŸrafını çekmiÅŸler. Çok zarif bir görünümü olan bu ÇEL, iltifatla baÅŸlıyor, sonra minik bir İngilizce sözlükbilgisi dersi eÅŸliÄŸinde bir hata saptanıyor, bir ifadenin güzel türkçemizin renkli naÄŸmeleriyle deÄŸil de tek bir sözcükle doÄŸrudan karşılandığı belirtilip çeviri metninin yavanlığıyla anlam zenginliÄŸini zayıflattığı ilan ediliyor. Sonra bu ortalama seksen sözcüklük ÇEL ÅŸu çerçevelik saçma söz ile gözden kayboluyor: “Biz yine de çeviri kritiÄŸini çevirmenlere bırakıp konumuza dönelim.”

Åžimdi, bu ÇEL’in çok eÄŸlenceli bir efekt olduÄŸuna ÅŸüphe yok. Yazının tepesinde kitabın yazarının adı “Simon Garfield” deÄŸil büyük puntolarla “Simon Garield” diye yanlış yazılmış, böyle baÅŸlayan bir yazıda çevirmene “Letters”ın anlamları açıklanıyor. Yani çevirmenin dalgınlığa düÅŸme hakkı yok, ama pervasız ÇEL’istlerin hakkı var. Niye? Çünkü öyle. Peki sonra ÅŸöyle sorayım: “What is ‘hand caligraphy’ “? İngilizcede “caligraphy” diye bir sözcük yok, “calligraphy” var. O da “güzel yazı” anlamına geliyor. “Hat” ile karşılanması riskli, çünkü, bence, “kaligrafi” daha demokrat, liberal bir sanat, “hat” gibi karşılıklar bulunursa, bizde de yazı sanatı çok yaygınmış fikri uyandırıyor. Her neyse, ÅŸimdi, hem yazar ismi yanlış yazılmış, hem “calligraphy” yanlış yazılmış, üstelik kitapta “hand calligraphy” diye bir ÅŸey olduÄŸu söyleniyor? AMA YOK. KOCA KİTAPTA “HAND CALLIGRAPHY” DİYE BİR İFADE GEÇMİYOR. İşin kötüsü, CALLIGRAPHY sözcüÄŸü 7 kez geçiyor ve hepsinde de  KALİGRAFİ diye çevrilmiÅŸ. Peki “el yazısı” nereden çıktı?

El yazısı kitapta DÖRT kez geçiyor. Birinci “el yazısı” human script, ikincisi “cursive lettering”, üçüncüsü “script”, dördüncüsü “script typeface specifically based on her handwriting” (ben “onun elyazısına dayanan bir elyazısı karakteriyle” diye çevirmiÅŸim, yayınevi “onun elyazısını temel alan bir el yazısı fontu” diye düzeltmiÅŸ). Bilmem, bu çeviri kararı çeÅŸitliliÄŸi yeterince yavan mıdır, anlam zenginliÄŸini yeterince zayıflatıyor mudur? Ama bir bildiÄŸim var, Bila Perva ve Libris Lipum kardeÅŸler DOÄžRUYU söylemiyorlar. İngilizce metin ile Türkçe metni karşılaÅŸtırmamışlar. “AÅŸk mektupları” için bir karşılık bulamayıp (AÅŸk harfleri? Harfi AÅŸk? AÅŸkın Her Harfi?) hayaller kurmuÅŸlar.

Dolayısıyla, “bu ve benzeri pek çok tercihi” incelemiÅŸ gibi yaparken tek bir ÅŸey yapıyorlar: DOÄžRUYU SÖYLEMİYORLAR.

ÇEL’istlerin anlamadığı ÅŸey ÅŸudur: hayat gibi metinler de hata yüklüdür, o hataları en aza indirmek için insanlar birlikte iÅŸ yaparlar; o yüzden eleÅŸtiri, memleketimizin çok yaygın insan tiplerinde görüldüÄŸü gibi sürekli hata bulmaya çabalamak ya da sürekli övmek deÄŸil, yapılan ÅŸeyi geliÅŸtirmek üzere o ÅŸeye katkıda bulunmaktır. Bu yüzden edebiyat ve çeviri eleÅŸtirisi, edebiyatın, çevirinin tamamlayıcısıdır.

Açıkçası ben baskı ve grafik uzmanlarından, öncelikle Türkçede bu kitabın bir benzerinin neden var olmadığını sormalarını ve hemen yazmaya çaÄŸrı yapmalarını, bildiklerini not not yazmalarını beklerdim; üç beÅŸ kitap dışında yazı tarihimizin neden hiç konu olmadığını, bütün o hurufatların nereye gittiÄŸini, kitapta anlatılan matbaa müzesinin İstanbul’daki muadilinin niye öyle yoksul kaldığını, font araklayarak yaÅŸayan bir kültürün nereye gittiÄŸini sormalarını, Apple “yazı karakteri” derken Microsoft’un “yazı tipi” dediÄŸine dikkat çekmelerini ve yayınevinin bence ciddi bir cesaret ve kibarlık ederek yer vermekte tereddüt etmediÄŸi ÅŸu dipnot üzerinde düÅŸünmelerini isterdim:

“İlginç bir ayrıntı: Türkiye’ye “entertip” adıyla giren ve yaygın olarak kullanılan Linotype makineleri kullanan dizgiciler gerçekten de çok yüksek bir satır sezgisine sahip olurdu. KurÅŸun kalıp halinde çıkacak satırı, satırın nereden bölüneceÄŸini hesaplar, ona göre espas yani boÅŸluk bırakırlardı. Onun yakalayamadığı hataları kurÅŸun satırları alt alta dizerek sayfayı baÄŸlayan kiÅŸi ve tashihçi saptar, bu hatalar daha sonra kurÅŸun satırların kesilip araya hurufat takımından eklemeler yapılarak düzeltilirdi. Dizgi sırasında makinenin daktilo tuÅŸlarının hemen arkasındaki, üstü genellikle açık duran bir bölmede sıcak kurÅŸun kaynardı ve kokusu doÄŸruca dizgicinin nefesine karışırdı. Dizgicilerin bundan hastalanmakta olduÄŸu herkesçe bilinirdi. Yani bilgisayar dizgisinde de devam eden duruÅŸla ve parmak kireçlenmesiyle ilgili hastalıklara ek olarak, kurÅŸun zehirlenmesiyle baÄŸlantılı hastalıklar vardı eski dizgicilerde. – ç.n.” (s. 243)

Biz çevirmenler, bu entertipçilerle meslek kardeÅŸiyiz. Bu entertipçiler – bir tanesi babası Sabri Çeliker’in Çelikcilt Matbaası’nda çalışan teyzemdi – bozuk ciÄŸerleriyle birlikte silinip gittiler piyasadan, yaÄŸmur tanesi gibi yaÄŸan harfleri tek tek sesinden tanırlar, kurÅŸun satırın üzerindeki harf sayısını ÅŸaman gibi hesaplarlardı. Sonra fotodizgi ve sonra bilgisayarlı dizgi geldi ve çevirmenler artık yayınevlerine elyazısı ya da daktilo metin teslim edemez oldular; artık entertipçilerin koltuÄŸunda, kurÅŸun yerine radyasyon alarak hem çeviriyor hem diziyorlar. Ben de yirmi iki yıldır oturuyorum yazı koltuÄŸunda, on iki yıldır sabah dokuz akÅŸam on on iki çeviri yapıyorum, sigortasız, iÅŸ güvencesiz, kendi mutluluÄŸum için. İşte o yüzden yazdım bu metni. İki takma isimle yazılmış, iki paragraflık, 30 bin tirajlı, lakayt bir üslupla yazılmış doÄŸruyu söylemeyen bir çiziktirmeyi hak etmediÄŸimi çok iyi biliyorum ve derginin bir sonraki sayısında bunun net bir ÅŸekilde düzeltilmesini bekliyorum. Çünkü çevirmenden hiç bahsedilmemesi bana hiçbir ÅŸey kaybettirmiyor, ama böyle yarım ağız bahsedilmesi çok ÅŸey kaybettiriyor – en önemlisi, iÅŸ dünyasına olan güvenimi.

ÇELAMET Vakti yakın mı, ÇEVTAN daha önce yeryüzüne iner mi? Bilmiyorum. DediÄŸim gibi, ben pozitif bilime inanırım, kültür UFO’ları olan UTC’lere, ÇEL’lere deÄŸil çeviri eleÅŸtirilerine inanırım. Onu da çevirmenler de deÄŸil, çeviri eleÅŸtirmenleri yapacak. Mars’a UFO’larla deÄŸil, yaptığımız uzay araçlarıyla gideceÄŸiz.

Hülasa: Kitabı okumadan çevirisini deÄŸerlendirmek, bu deÄŸerlendirmeyle bir emek gücünü deÄŸersizleÅŸtirdiÄŸini fark etmemek, bir çevirmenin ruhuna ve hayatına zarar verdiÄŸini fark etmemek mümkün ve bunu yaymak mümkün – öyle ise, bunun hastanelerdeki doktor cinayetlerinden ne farkı var, doktora kulak vermeyip hekimlik yapmaktan ne farkı var? İşlemediÄŸi hata için doktoru öldürenle, kitapta olmayan sözlerin çevirisi için çevirmeni eleÅŸtiren kiÅŸiler arasındaki fark nedir?

Ek

Tam Benim Tipim için basında çıkan yazılar:

Yekta Kopan http://filucusu.blogspot.com/2012/03/bu-yaz-verdana-ile-yazlmstr.html

Semih Gümüş http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalEklerDetayV3&ArticleID=1082027&CategoryID=40

Elif Tanrıyar http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/edebiyat/2012/02/28/yazi-karakterlerinin-oykusu-nedir

Kanat Atkaya http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/20051142.asp

Fevzi Yazıcı http://kitapzamani.zaman.com.tr/kitapzamani/newsDetail_getNewsById.action?sectionId=5&newsId=7515

Gülenay Börekçi http://egoistokur.com/balyoz-davasinin-seyrini-bir-yazi-fontu-mu-degistirecek-calibri-operasyonu/

NTSMag http://www.ntsmag.com/?p=2164

Popüler Mevzular http://populermevzular.com/2012/03/04/haftanin-en-populer-kitabi-tam-benim-tipim/

http://www.tumblr.com/tagged/tam-benim-tipim