Avrupa BirliÄŸi Bakanlığı Çeviri Platformu’nun tartışma kısmında söz alan DışiÅŸleri Bakanlığı Tercüme Dairesi baÅŸkanı, 2011 içinde kurulan dairenin çalışmalarını anlatırken üç önemli ve çarpıcı ÅŸey söyledi: Birincisi, üniversiteden çevirmenlik eÄŸitimi alarak gelmiÅŸ çevirmen memurların daha verimli olduÄŸunu söyledi; ikincisi, dairede görevlendirilen ve DışiÅŸlerinin mesajlarını beÅŸ dile çevirmek üzere çalışan memurların sayısının toplam on kadar olduÄŸunu söyledi; üçüncüsü, ve en önemlisi Arapça çevirileri yapacak uzman bulamadıklarını söyledi.

Evet, 2011 içinde sınavla alarak görevlendirdikleri Arapça çevirmeni, bir dil bölümünden deÄŸil, bir doÄŸa bilimleri bölümünden – yanlış duymadıysam, veterinerlik bölümünden  mezundu – uzman deÄŸil, alaydan yetiÅŸme bir çevirmendi.

Ama daha da ilginç olan ÅŸey, açıklamanın devamıydı: DiÄŸer dillerdeki çevirileri ben kontrol edebiliyorum, dedi baÅŸkan, fakat Arapça kontrolü yapamıyorum – bu çevirileri kontrol edilmesi için yurtdışındaki bir büyükelçiliÄŸe göndermek zorunda kalıyoruz.

Ben, olduğum yerde donakaldım.

İstanbul’da, BoÄŸaz Köprüsü’nden biraz ötede, deniz kıyısındaki güzel bir salonda oturuyorduk. Salonda ülkenin çeÅŸitli yerlerinden eÄŸitimciler, iÅŸletme sahipleri, çevirmenler vardı.

O anda benim aklıma gelen tek ÅŸey Suriye oldu. Birkaç gündür Suriye’ye yönelik sert mesajlar dile getiriyordu yönetim. Olayların bugünkü gibi savaÅŸ gerilimine gelmesi mümkündü, iç iÅŸlerine müdahale ediyorduk.

“Suriye’ye gönderilen DışiÅŸleri mesajları nasıl yazılıyor peki?” sorusu geçti aklımdan. “Kontrolü yapanı kim kontrol ediyor?”

Salonun atmosferi baÅŸka bir tartışmaya (eÄŸitmenler-öÄŸrenciler-iÅŸletmeler iliÅŸkisine) odaklanmıştı, büyük olasılıkla yanlışlıkla dile getirilmiÅŸ olan bu gerçeÄŸin üzerinde durmadı kimse.

*

Fakat o sırada yapılan tartışmanın bir simgesi gibiydi bu ürkütücü durum. Türkiye Çevirmenler DerneÄŸi çalışmaya gelen öÄŸrencilerin büyük kısmının yetersiz olduÄŸunu, kendilerinin ayrıca eÄŸitmek zorunda kaldığını söylüyordu. EÄŸitmenler de onlara iÅŸçi yetiÅŸtirmediklerini, genel çeviri ve uygulaması eÄŸitimi verdiklerini, (ve bir bakıma) tersine iÅŸletmelerin verilen eÄŸitime uygun nitelikte olmadığını söylüyorlardı.

Soru, bence, aynıydı: Kontrolü yapanı kim kontrol ediyor?

İşletmelerin kontrol ettiÄŸi çeviri ve çevirmenler piyasada sınanıyor.

Niteliksiz saydıkları çevirmenleri iÅŸten çıkarıyorlar.

Peki iÅŸletmeleri kim kontrol ediyor?

EÄŸitmenlerin kontrol ettiÄŸi öÄŸrenciler piyasada çalışıyor.

Peki eÄŸitmenleri kim kontrol ediyor?

İşletmeleri piyasadan baÅŸka kontrol eden yok – bu iÅŸletmelerin varlığı, birikimi, yararlığı üzerine karşılaÅŸtırmalı istatistik bilgiler, herhangi bir tarihçe çalışması, yok.

EÄŸitmenleri üniversite sisteminin – ve yenilerde, üniversite piyasasının – dışında kontrol eden yok – akademik verimlilik ne düzeyde, iÅŸ piyasasıyla uyum var mı, eÄŸitim çaÄŸdaÅŸ ve güncel teknik ve düÅŸünsel olanaklara sahip mi?

İşletmeler, tercüme büroları, çeviri yayıncıları piyasaya katkıda bulunacak – yeni üretim alanları açacak – nitelikte ve iÅŸlevsellikte ürünler verebiliyor mu? EÄŸitmenler öÄŸrencilere çeviride bilgisayar kullanma ve bazı kuram olasılıkları sunmanın ötesine geçebiliyor mu?

Sertifikasyon tartışmasının özü bu bence. Sertifika sürecine katılacak olan kurumlara kim sertifika veriyor, onların sertifikalarının yeterliÄŸine kim karar veriyor?

Piyasa kontrol yapabilecek olgunluÄŸa sahip mi?

Yani çeviri iÅŸletmesi açmak ve çeviri/bilim eÄŸitmeni olmak için mevcut, standart düzenlemelerin ötesinde bir düzenleme gerekmiyorsa; onlardan sertifika talep edilmiyorsa, iÅŸçilerden neden bir sertifika talep edilmesi mümkün hale getiriliyor?

Bu sürecin tuhaflığını yayıncılık alanından sergilemek mümkün. Kitap yayıncısı olmak için özel bir diploma sahibi olmak gerekmiyor, yayıncının çalıştırdığı kiÅŸilere iÅŸletme ruhsatı dışında bir güvence vermesi de gerekmiyor. Ama o yayıncıya çeviri yapmak için, çeviri adayının bir güvence vermesi ÅŸart – diploma ya da gayrıresmi bir onay. Yapılan iÅŸten de piyasa öncelikle iÅŸin üzerinde ismi belirtilen çevirmeni sorumlu tutuyor.

Fakat yayıncının sorumluluÄŸu çerçevesinde sorulması gereken sorular var: yayıncı çevirmene gerekli çalışma süre ve koÅŸullarını saÄŸlamış mıdır; teslim aldığı iÅŸi gerektiÄŸi gibi yayınlamış mıdır; yayını uygun piyasalara sokmuÅŸ ve iÅŸ aktinde belirtildiÄŸi ÅŸekilde davranmış mıdır; iÅŸ aktini gerektiÄŸi gibi hazırlamış mıdır, iÅŸini mesleki etik kurallarla gerçekleÅŸtirmiÅŸ midir?..

Aynı durumlar bir tercüme bürosuna giren çevirmen için de geçerli – tek farkla, çevirmen yaptığı iÅŸleri tek tek isimle sahiplenemez, büronun çeviri talep eden ÅŸirketlerle kurduÄŸu iliÅŸkiyi sahiplenir. Fakat iÅŸletmeci için sorular neredeyse aynıdır: iÅŸletmeci sorumluluklarını yerine getirmiÅŸ midir?

İşte bunun kontrolü yok.

İşte bunun kontrol mekanizmasını işaret eden bir yol, sertifikasyon mekanizmasında yok.

 

*

Buradan sertifikalamanın gereksiz ya da iÅŸlevsiz olduÄŸu sonucu çıkmaz.

Sertifika sistemi gereklidir, fakat bu sistemin kurulu olduÄŸu geliÅŸmiÅŸ ülkelerle Türkiye arasındaki yapısal farkları görmek gerekir. GeliÅŸmiÅŸ ülkeler sertifikasyonu çalışan bireyin yeterliÄŸini öne çıkarmak için düzenleyebilir, birey odaklı çalışma yapabilir, çünkü bireyi sistem içinde kurum ve yapılara karşı güvenceye alan düzenlemeler de eÅŸzamanlı olarak daha yaygındır, vardır, geliÅŸmiÅŸtir.

Türkiye’de durum hâlâ böyle deÄŸildir.

Yerli işletmelerin yabancı işletmeler karşısında,

küçük iÅŸletmelerin büyük iÅŸletmeler karşısında,

çalışanın iÅŸveren karşısında gücünü artıran düzenlemeler yeterli deÄŸildir.

Ekonomi uzun vade planlı deÄŸildir, gelece dönük yapısal, kalıcı iÅŸ koÅŸulları saÄŸlanmamıştır. Birçok sektörde piyasa iç deÄŸil, dış dinamiklerle belirlenmektedir.

Bu ortamda öncelikli olan iÅŸverenlerin çalıştırma ve iÅŸ yapma koÅŸullarını denetime almak olmalıdır. Çalışanların küçük bir grubu için deÄŸil yaygın bir grubunun iyi koÅŸullarda çalışmasını saÄŸlamak üzere hazırlanan bir kontrol mekanizması öncelikli olmalıdır.

*

Bu da bizi en baÅŸa, DışiÅŸleri Bakanlığı Tercüme Dairesi baÅŸkanının yaptığı açıklamaya geri götürüyor. Bakanlık Ocak 2011’de ÅŸu ilanı yayınlamıştı:

 “657 Sayılı Devlet Memurları Kanununun 4/B maddesine göre büro hizmetlerinde çalıştırılmak üzere İngilizce, Almanca, Fransızca, Arapça ve Farsça dillerinden ”mütercim” unvanlı toplam 28 sözleÅŸmeli personel alınacak.

Adaylarda üniversitelerin en az 4 yıllık eÄŸitim veren, İngilizce, Almanca, Fransızca, Arapça ve Farsça dili eÄŸitimi/edebiyatı/mütercim-tercümanlık veya çeviribilim bölümlerinden veya eÄŸitim fakültelerinin İngilizce, Almanca, Fransızca, Arapça ve Farsça bölümleri ile bunlara denkliÄŸi yetkili makamlarca kabul edilen yuriçi ve yurt dışındaki yüksek öÄŸretim kurumlarından mezun olmaları ÅŸartı aranacak.”

Birkaç ay sonra, Kasım 2011’de ÅŸu ilginç haber yer aldı basında:

 “Türk-Arap İşbirliÄŸi Forumu DışiÅŸleri Bakanları 4’üncü toplantısı için Fas’ın baÅŸkenti Rabat’ta bulunan DavutoÄŸlu, bugün dışiÅŸleri bakanları toplantısında bir konuÅŸma yaptı.

Reuters ve AFP gibi yabancı ajanslar, DavutoÄŸlu’nun konuÅŸmasında Suriye rejiminin akan kanı durdurmaması halinde “ağır bedel ödeyeceÄŸi” yönündeki sözlerini dünyaya son dakika haberi olarak geçti. Bu sözler, dünyanın önde gelen yayın organlarının internet sitelerinde manÅŸetten verildi.

Ancak kısa bir süre sonra söz konusu yabancı ajanslar, DavutoÄŸlu ile ilgili haberlerine “kaynağından düzeltme” geçti. Reuters düzeltme notunda, DavutoÄŸlu’nun “Suriye ağır bedel ödeyecek” yönündeki sözlerinin sarf edilmediÄŸini ve söz konusu hatanın “Fas DışiÅŸleri Bakanlığı’nın resmi tercümanının yanlış çevirisinden” kaynaklandığını belirtti. ..

DavutoÄŸlu’nun Suriye “yalnızlığa mahkum edildi” yönündeki sözlerinin “Suriye ağır bedel ödeyecek” ÅŸeklinde yayınlanmış olduÄŸu ortaya çıktı.”

Anlaşılan DavutoÄŸlu’nun konuÅŸmasının önceden hazırlanmış bir Arapça çevirisi mevcut deÄŸildi.

Çevirinin böylesine önemli olduÄŸu bir ortamda, bakanlığın kendi çeviri potansiyelini ve çevirmenler için çalışma koÅŸullarını geliÅŸtirmesi, çalışanlara daha büyük olanaklar saÄŸlaması, sayıyı ve kontrol mekanizmalarını artırması gerekmez mi? ÖrneÄŸin Arapça çeviriler için çeÅŸitli yerli iÅŸletmelerle, çevirmen ve dil uzmanlarıyla bir komisyon oluÅŸturup hazırlık yapması yararlı olmaz mı?

(ÖrneÄŸin bu, Sertifikasyon taslağında çevirmenin iÅŸi olarak belirtiliyor: “E.3.4. Çeviri iÅŸinin ait olduÄŸu özel alanla ilgili bir uzman ile erek/hedef metnin terimsel ve dilsel açısından kontrolü için iÅŸbirliÄŸi kurar.” Peki iÅŸverenin bu iÅŸbirliÄŸi için olanak saÄŸlama sorumluluÄŸu?)

Bakanlığın, dış etkenlerden aşırı belirlenen çeviri ortamlarında (örneÄŸin, Suriye ile gerilim gibi çeviri momentlerinde) “Reuters, AFP” gibi yabancı – aslında kendi çevirmenleri de olması gereken – iÅŸletmelerin ortamı/piyasayı belirlemesinin önüne geçmek üzere düzenleme yapması gerekmez mi? Burada yaÅŸanan durum çeviri olanaklarının dar tutulması yüzünden gerilimli bir ortamda risk içinde olma durumu deÄŸil mi?

İşte bu, sertifika talep edilen çevirmen karşısında, iÅŸletmenin, iÅŸverenin de o sertifikanın muadiline sahip olması gerektiÄŸini hatırlatan bir sorun deÄŸil mi? Peki, bu tip sertifikayı kim hazırlayacak?

Neden çeviri iÅŸverenlerinin, iÅŸletmelerinin, çeviri eÄŸitim kurumlarının da (örneÄŸin oteller gibi) denetime tabi olması, derecelendirilmesi düÅŸünülmez? Çeviri ihtiyacının turizm kadar yaygın olduÄŸu bir ülkede, çevirmenlerin derecelendirilmesinden daha öncelikli bir konu deÄŸil mi bu?

***

Not: Bana ilginç gelen bir ÅŸey, sözgelimi Turizm Sektör Komitesi’nin hazırladığı kat görevlisi standardı ile Medya, İletiÅŸim ve Yayıncılık Sektör Komitesi’nin hazırlattığı çevirmen standardı taslağı arasında özellikle ilk kısımda çok büyük yakınlıklar olması oldu; mesleklerdeki bu ortak sorumlulukları görmek ilginç. Fakat Türkiye’nin standartları ağırlıkla çalışan kiÅŸiye yönelik hazırlanmış gibi görünürken, örneÄŸin Kanada’nın standardı ÅŸirketler için de öne çıkardığı görülüyor.