Nihal Yetkin (İzmir Ekonomi Üniversitesi, Yard. Doç. Dr.) çevirisiyle, Mark Lawson’ın 19 Temmuz 2012 günü Guardian gazetesinde yayımlanan “When does subtitling risk becoming racially offensive?” adlı yazısını sunuyoruz. 

2011 Dünya Åžampiyonasında, Usain Bolt beklenmedik bir hatalı çıkıştan muzdarip oldu. Bu hafta gösterilen kendisiyle ilgili belgesel  de öyle. Usain Bolt: YaÅŸayan En Hızlı Adam (BBC1, Pazartesi) adlı program, koÅŸucunun o ÅŸampiyonadan diskalifiye ediliÅŸine dair bir bölüm ile baÅŸladı, bu bölümde hem bu sürat koÅŸucusu hem de akrabalarının konuÅŸmaları altyazılı olarak verildi. Daha sonra Bolt’un koçuyla yapılan bir röportaj sırasında da koçun Jamaika aksanlı İngilizcesi için, genellikle yabancı diller için kullanılan altyazı kullanıldı.

Aynı saygısızlık Charles Booth’un Londra’nın sosyal haritalarını inceleme amaçlı ziyaret eden BBC2 belgesellerinden Caddelerimizin Gizli Tarihi‘ne katkıda bulunan bazı kiÅŸilere de yapılmıştı. Her iki durumda da, iPlayer, 1985 dolaylarında Güney Afrika Yayım KuruluÅŸunun yapımcılığını yaptığı bir ÅŸovu kazara ortaya çıkartmış gibi hissederek çok ÅŸaşırdım ve rahatsızlık duydum.

Bu, salt bir siyah-beyaz meselesi deÄŸil: İngiliz programlarında İskoçya ve Amerikanın yerel aksanlarıyla yapılan konuÅŸmalarda da net olmayan kayıt gibi nedenlerle ses düzeni iyi olmadığı zaman altyazı bazen uygulanıyor. Ancak, bu teknik, derinin rengine yönelik ayrımcılık nedeniyle, bazı aksanlı konuÅŸan siyahi konuÅŸmacılar eskiden Kraliçe’nin kanalı veya bugünkü adıyla BBC English kanalında “konuÅŸamıyorlar” diye cezalandırılır gibi göründüÄŸünde, çok hassas bir hal alıyor.

Bu programın yapımcılarının herhangi bir önyargılı niyetlerinin olduÄŸuna ya da ırkçılığa yönelik bir ima olduÄŸuna inanmamakla beraber, izleyicilerin pekala bu duruma içerleyebileceÄŸini düÅŸünüyorum.

Peki, TV’da izlediÄŸimiz kiÅŸilerin konuÅŸmaları neden altyazılı olarak veriliyor? Genelde, edit sırasında, izleyicilerin program katılımcılarını anlamada zorlanabilecekleri gibi bir yorumda bulunuluyor.Ancak, bu tip hesaplar kaçınılmaz olarak ayrılıkçı nitelikte. VerdiÄŸimiz örnekte, Bolt’un koçu altyazı eÅŸliÄŸinde görüntülenmiÅŸken, ondan hemen sonra konuÅŸan onun özel antrenörü altyazısız konuÅŸuyor, üstelik her ikisi de İngilizce konuÅŸan birer Jamaikalı. Dolayısıyla, bilinçaltına,dizide ikinci konuÅŸmacı iyi, hatta diÄŸerinden daha iyi İngilizce konuÅŸuyor ve ortalama BBC izleyicisi tarafından daha kabul edilebilir bulunuyor gibi bir mesaj gönderiliyor.

Programın başında konuÅŸması anlaşılmaz olarak deÄŸerlendirilen bazı konuÅŸmacıların daha sonra altyazı yardımı olmadan konuÅŸmalarına izin verilmiÅŸ olması da kafaları karıştırıyor. Pek çok edit iÅŸlemi yapmış biri olarak, ve prodüktör ve teknisyenlerin kullandığını duyduÄŸum bir argümandan hareketle, bunun nedeninin ÅŸu olduÄŸunu tahmin ediyorum: izleyicilerin, açılış konuÅŸmalarından sonra aksanlara ilgi gösterdiÄŸi düÅŸünülüyor. Ve bazı bölümlerdeki görüntülerde sözcüklerin hâlâ duyulduÄŸu ÅŸeklinde bir teknik savunma da var-ne de olsa  bir dereceye kadar hepimiz dudak okuyoruz ve ses vücuttan ayrı olarak verildiÄŸi zaman, anlaşılması daha güç hale geliyor. Elbette ki, bu gerekçenin zayıf noktası ÅŸu: Bolt ve diÄŸerleri bu bölümlerde görülmekten ziyade duyulmayı tercih etmemiÅŸlerdi, bu onlara prodüktörler tarafından dayatılmıştı.

Bir deneme yapmak için altyazılı bölümler gösterildiÄŸinde kafamı ekrandan baÅŸka yana doÄŸru çevirdim ve her bir cümleyi anlayabildim. Arada bir, atlanan veya belirsiz olan bir sözcük vardı  ama bu muhtemelen bir Simon Russell Beale istisnası bir yana bırakılırsa, TV ve radyoda yer alan bütün konuÅŸmacılar için geçerlidir.

Bazı aksanlar için altyazı kullanma uygulamasındaki sıkıntı bunun otomatik olarak konuÅŸmacıların, üzerinde mutabık kalınmış bazı rahat anlaşılan telaffuz standartlarından saptığını düÅŸündürüyor olması. Ayrıca, bu standardı sınıf temelli veya potansiyel olarak ırkçı göndermeler olmaksızın veya aÅŸağılayıcı bir biçimde, izleyicilerin ortak bir “iÅŸitme” algısına sahip olduÄŸunu varsaymadan belirlemek neredeyse mümkün deÄŸildir.

ÖrneÄŸin, bir prodüktörle bir radyo programında çalıştığımı hatırlıyorum (Bu arada, radyo ortamında konuÅŸmayla ilgili bir politika yürütmek daha da kaygı uyandıran bir durumdur çünkü altyazı verme ihtimali yoktur). Kendisi, konuÅŸmacının çok koyu bir kuzeyli aksanı olduÄŸu için röportajın bir kısmının çıkarılması gerektiÄŸini ileri sürerken kullandığı tamlamadaki ilk sözcüÄŸü “vair” olarak telaffuz etmiÅŸti ve “kendisinun bir evu varudi bazan dışari çıkaydi”* demiÅŸti. Böyle fonetik açıdan standard dışı bir diyalekt Yorkshire’da, İngiltere’nin kuzeyindeki vadilerde yaÅŸayanlar kadar ona yabancı gelir miydi? Ya da Britanya TV izleyicilerinden bazıları, Usain Bolt’un akrabalarını, bir Dr.David Starkey’den daha rahat anlayamazlar mıydı?

Kayıt koÅŸullarının sebep olduÄŸu anlaşılabilirlik sorunları hariç, ekranda “düzgün İngilizce”yi tanımlama yönündeki herhangi bir giriÅŸimin, insanları incitmesi kaçınılmaz. Ancak çözüm açık. Pekçok TV izleyicisinin altyazı opsiyonuna eriÅŸimi kolay. Gelecekte, aksanlar veya sorunlu bulunan konuÅŸma biçimleri ile karşı karşıya kalan prodüktörler kararı TV başındaki izleyicilere bırakmalı.

* Ç.N. “..lived in a hice from which she sometimes went ite”

 

Usain Bolt: Yaşayan En Hızlı Adam

http://www.youtube.com/watch?v=aoytL7s6kVY