Rus klasiklerini toplumumuzun okuryazar hemen her üyesi seviyor gibi geliyor bana bazen. Tolstoy’un, Dostoyevski’nin adı, güzel sohbetlerin yalın bir iksiri gibi, anılması hemen coÅŸkuya yol açıyor, yüzlere tatlı bir gülümseme yayılıyor. İngiliz, Amerikan klasiklerinin böylesine duygudaÅŸlık uyandırdığını doÄŸrusu ben pek gözlemedim. Melville dediÄŸinizde öyle bir coÅŸku yayılmıyor kimseye, hatta Moby Dick denince bile SavaÅŸ ve Barış dendiÄŸi zaman olduÄŸuna kıyasla küçük bir coÅŸku ortaya çıkıyor. Bir parça abartıyorum kuÅŸkusuz, fakat Rus iÅŸgallerini ve Rusların panslavist baÄŸlılıklarını Dostoyevski, Tolstoy, Turgenyev çevirileri sayesinde büyük bir duygudaÅŸlıkla unutan ya da görmezden gelen toplumumuzun bu coÅŸkusu gerçekten övülmeye deÄŸer. Sonuçta aynı duygudaÅŸlığı vaktiyle kendi bünyesine ait saydığı İran, Arap, Afrika, Yunan edebiyatlarına karşı göstermiyor.

Fakat diÄŸer yandan, Rus klasiklerine yönelik bu sevginin gerçekten Rus ve Rus dünyasına yönelik bir sevgiden kaynaklandığına dair küçük bir kuÅŸku belirdi içimde. Acaba Rus klasiklerini Rus oldukları için deÄŸil de, klasik oldukları için mi seviyoruz, hatta Batı literatürünün klasikleri arasında yer alan klasikler oldukları için mi seviyoruz?
İletiÅŸim Yayınevi, bir süredir özenli bir ÅŸekilde Rus klasikleri yayınlıyor. Tolstoy ve Dostoyevski çevirilerini, Orhan Pamuk’un editörlüÄŸünde Dünya Klasikleri dizisinden yayınlıyor. Genel eÄŸilim olarak bu eserlerin yeni çevirilerini yaptırmıyor, daha önce tanınmış ve ünlenmiÅŸ olan, Rusça çevirilerinden yararlanıyorlar. Orhan Pamuk bir genel editör önsözü yazıyor, fakat bunun dışında kitaba bir baÅŸka ünlü yazardan da önsöz ya da sonsöz almaya özen gösteriyorlar. Bendeki kuÅŸkuyu güçlendiren de bu önsözler oldu.
Åžu ana kadar yayınlanan Tolstoy’un kitaplarının ön ve sonsözleri John Bayley, Nadime Gordimer, Edward Wasiolek, Doris Lessing, Henri Troyat, Colm Toibit ve Renato Poggioli’ye ait.
Dostoyevski kitaplarının ön ve sonsözleri Saul Bellow, Henri Troyat, Orhan Pamuk, Liza Knapp, Rene Girard, Sigmund Freud ve Murat Belge’ye ait.*
Bu ön ve sonsöz yazarlarının hiçbiri Rus deÄŸil, Rusya dışındaki dünyanın yazarları. Bu önsöz seçimlerine, Türkiye’de tanınmış (Troyat, Lessing gibi) yazarların güven verici önsözleri de denemez, çünkü büyük kısmı (Knapp, Wasiolek gibi) tanınmayan, eserlerinin çevirisi olmayan kiÅŸiler. Belki temel ortak özelliklerinin, çaÄŸdaÅŸ batı dünyasında Rus klasikleriyle ilgili yazılmış etkili yazılar olmaları, bir anlamda klasikleÅŸmiÅŸ yazılar olmaları olduÄŸu söylenebilir: Troyat, Poggioli, Freud’un yazıları bir bakıma böyle. Edward Wasiolek ve Liza Knapp de Rusça çevirmeni ve uzmanları. Fakat İrlandalı çaÄŸdaÅŸ yazar Colm Toibit’in yazısı için bunu söylemek zor, ailesi çarlığın sonunda Rusya’dan göç etmiÅŸ olan yazar Saul Bellow’un yazısı için de: bunlar çaÄŸdaÅŸ yazarların klasiklere iliÅŸkin yorumları. O zaman temel ortak özellikleri tek bir ÅŸey, bir Türk yazarının seçtiÄŸi önsözler olmaları.

Beni düÅŸündüren iki ÅŸey var bu noktada: birincisi, Rus klasiklerinin Rusya’da nasıl deÄŸerlendirildiÄŸi, Rusça yazılmış bu eserler hakkında Rusların ne incelemeler yapmış olduÄŸu neden önemli deÄŸil? Tahmin etmek güç deÄŸil, bir Rus yazarının (sözgelimi Lotman) bu klasiklerden biri üzerine incelemesi bir baÅŸka (Türkçeden baÅŸka) Batı diline çevrilir ve ünlenirse, önsöz olarak burada yer alabilir. Fakat Türkçeye neden baÅŸka dillerden önce çevrilemesin? Sonuçta Rus yazar ve düÅŸünürlerinin kendi klasikleri üzerine çok çarpıcı incelemeleri var.
İkincisi, çeÅŸitli ÅŸehirlerimizde Rus Dili ve Edebiyatı bölümleri var, burada yerli ve yabancı uzmanlar çalışıyor. Hatta İstanbul Üniversitesi’ne baÄŸlı olan bölüm, Rus dili uzmanı olan ÅŸair ve yazar Ataol BehramoÄŸlu’nun bölümdeki varlığıyla özel bir deÄŸer kazanmış durumda. Neden bu bölümlerde çalışan akademisyenlerin önsöz yazmaları saÄŸlanmasın? Bunun yapılmadığı durumda, Rusçadan çeviri bir klasiÄŸin, baÅŸka ülkelerdeki Rus dili uzmanları ya da Rus edebiyatı severlerinin yazdığı yazıların çevirisi yoluyla tanıtılması gibi tanımlaması güç bir durum ortaya çıkıyor. Bu durumda, bu metinlerin Rusça asıllarından çevrilmiÅŸ olduÄŸunun vurgulanmasının anlamı da kalkıyor ortadan, çünkü baÅŸka bir dilden çevrilen önsöz konulabiliyorsa, metnin kendisi de baÅŸka dilden çevrilebilir demektir.**

* Murat Belge’nin önsözü farklı bir ÅŸekilde sunulmuÅŸ: “Murat Belge’nin Suç ve Ceza‘yı Türkiye Aydınları ve Roman Kahramanlarıyla KarşılaÅŸtıran Önsözüyle” deniyor. Murat Belge’nin önsözü romanın yazılma süreciyle ilgili bilgiler veren, Ahmet Hamdi Tanpınar’a deÄŸinen, beÅŸ sayfalık güzel bir önsöz, neden kapakta bu ÅŸekilde anılmış, anlayamadım.
** KuÅŸkusuz burada özellikle önsözlerden söz ediyorum, yoksa bu deÄŸerlendirmelerin bağımsız kitaplar olarak yayınlanması ayrı bir konu. DiÄŸer yandan, bu klasikler dizisinin ünlü bir yazarın kendi özel sunumunu ifade ettiÄŸi de söylenebilir, ama hem hepsinde farklı farklı yazarların önsözleri olduÄŸu, hem de bunun baÅŸka bir örneÄŸini görmediÄŸim için nasıl anlamlandırmak gerekir tam bilemiyorum.