ArmaÄŸan Ekici, 9 Mart 2006 tarihli Cumhuriyet Kitap’ta KayboluÅŸ çevirisiyle ilgili ayrıntılı bir yazı yazmış. Çok Katmanlı Yapıların En Güzeli adlı bu yazıdan çeviriyle ilgili kısmı aktarıyoruz:

BildiÄŸim kadarıyla, Türkçedeki KayboluÅŸ, bu zorlu çevirinin herhangi bir dünya dilinde üçüncü kez baÅŸarılması (Almanca: Eugen Helmle, Anton Voyls Fortgang, 1969; İngilizce: Gilbert Adair, A Void, 1994). BaÅŸka dillerde KayboluÅŸ‘un izine rastlayamadım; yalnızca Danimarka diline bir kısmının aktarıldığı ile ilgili bir iz buldum. Durum buysa, Türkçe adına pek alışık olmadığımız bir Öncülük durumuyla karşı karşıyayız demek -anadilimiz adına sevinmemek mümkün deÄŸil. Cemal Yardımcı’nın her açıdan çok yetkin, tam olması gerektiÄŸi, hayal edeceÄŸim gibi yaptığı bu çeviri, bana büyük bir okuma zevki tattırdı – Cemal Yardımcı, Perec’in bulmacalar, oyunlar yumağı olan metnine, yine tam olması gerektiÄŸi gibi, Türkçeye aktarırken eklediÄŸi bulmacalarla (Savorgnan = Hicibilain, Arthur Gordon Pym bilmecesinin Türkçede aldığı hal…) yaptığı çeviriyi de ayrıca okunacak bir eylem olarak sunmuÅŸ, doÄŸrudan doÄŸruya, çeviriyi alıp Özgün metinle ve diÄŸer çevirileriyle karşılaÅŸtıracak okura hitap eden birçok unsur da serpiÅŸtirmiÅŸ; bu kitap da ancak böyle çevrilebilirdi.
Lipogram iÅŸine meraklı olanların iyi bildiÄŸi bir itiraz vardır: eÄŸer amaç akrobasiyse, Türkçe lipogramlar içinde a harfi olmadan yazılmalıdır, Türkçenin en sık kullanılan harfi a’dır. ÖrneÄŸin, Raymond Queneau’nun önerdiÄŸi “lipogram güçlük endeksi”, harfin dildeki sıklığı ile kelime sayısını çarpmaya dayanıyor; Derya Arda, Ercan BuluÅŸ ve Tarık Yerlikaya’nın kriptoloji ve Türkçe ÅŸifre çözümü üzerine sundukları bir makalede, Türkçede a’nın sıklığı % 12, e’nin sıklığı % 9 olarak veriliyor. Demek ki, Türkçede a kullanmadan yazmak, e kullanmamaya oranla üçte bir oranında daha zor. Peki, durum buysa kitabın çevirisi de a kullanmadan mı yapılmalıydı?
Böyle bir metni düÅŸünmek mümkün. Eksik unsurun beÅŸinci deÄŸil birinci unsur olduÄŸu, hemen giriÅŸinde eksik bir kısım içeren, bu eksiklik kesitinde Entıni Sslihrfrn görüntüden çıktığı sonucunu bize hissettiren, içindeki tüm yirmi dokuz unsurlu listelerde ilk unsurun eksik olduÄŸu bir Türkçe metin, bir YokoluÅŸ üretilebilirdi ÅŸüphesiz. Muhtemelen, böylesi bir metin iyice gülünç olurdu: büyük ünlü uyumu nedeniyle, bu kısıtın çizdiÄŸi çerçeve içindeki Türkçe, hele yüksek sesle okunurken, çehremize sürekli bir gülümsemeyi yerleÅŸtiren, sesimize (Kubrick’in filmindeki psikolojisi ÅŸüpheli nükleer fizikçi) Herr Doktor Merkwürdigeliebe’nin sürekli bir sırıtışın içinden söylenmesine benzer bir ton veren bir Türkçe. Nedir ki, bence, böylesi bir çeviri tümden geçersiz bir çeviri olurdu: Perec’in seçmiÅŸ olduÄŸu yüzlerce, belki de binlerce özel ismin neredeyse hepsini deÄŸiÅŸtirmemiz, demek ki Perec’in birikiminin, seçimlerinin yerine tümden deÄŸiÅŸik bir birikimi, metnin temeline Perec’in evreninden neredeyse kesinlikle kopmuÅŸ bir evreni yerleÅŸtirmemiz gerekirdi. EÄŸer istediÄŸimiz böylesi bir metinse, Perec’in metnini çevirmek yerine tümden yeni bir metin oluÅŸturulsun, doÄŸrusu budur.

Bence, zorluk açısından, Perec ile bu iÅŸe bugün kalkışan biri arasındaki asıl haksız avantaj farkı, bugün elimizin altında bilgisayar teknolojisi olması. Perec’in malzemesini elle topladığı, kitapta bir e kalıp kalmadığının kontrolünü elle yaptığını düÅŸününce bu iÅŸe yatırdığı emeÄŸi biraz daha iyi takdir edebiliriz -Oulipo’cular arasında kitabın bir yerlerinde bir tane e kaldığı ÅŸakası epey dönmüÅŸ, Perec’in de kitabı e’lerin istila ettiÄŸi kâbuslar gördüÄŸü bilinir. Oysa bugün bir metinde bir harfin yokluÄŸunu çok basit bir komutla teyit edebiliyor, programlama dillerinden çok temel düzeyde haberdarsak kolaylıkla içinde belli harflerin geçmediÄŸi sözcük listeleri elde edebiliyoruz. Cemal Yardımcı’nın kitaptaki o nefis “negatif biyografisine, ya da baÅŸka kaynaklarda karşılaÅŸabileceÄŸiniz “pozitif biyografilerine bakınca bu yöntemlerden yararlanmamış olduÄŸuna ihtimal vermiyorum.
Bu romanı çevirmenin dayattığı birçok sorun var. Cemal Yardımcı’nın bölüm ve kısım sayılarının düzenlenmesi için ortaya attığı (evet, tabii ki bu sayılarda birer hikmet var) ve ortaya çıkan fazla bölümleri “çevirmenin notlan” için kullandığı çözümler bence son derece yerinde. Yardımcı’nın kitaba bölümler eklemesi konusunda itirazlar var; bence, asıl bu kitap beÅŸinci bölümü eksik olan yirmi altı bölüm olarak Türkçeye çevrilseydi, bu, kitabın temel kurgusunu sakatlayan bir çeviri hatası yapılmış olurdu. Kitabın bölüm sayısı ile alfabenin harfleri arasındaki iliÅŸki, kitabın temel entrikasının olmazsa olmaz bir unsuru olduÄŸuna göre, bu kurgusal yapıyı da Türkçeye aktarmak zorunlu; bu durumda, görebildiÄŸim iki seçenek var: ya mevcut bölümleri yeniden düzenleyerek yirmi sekiz bölüme çıkaracak, ya da yeni malzeme ekleyeceksiniz. Böyle bir iÅŸi tamamlamış bir çevirmenin konu hakkındaki görüÅŸlerini kitaba eklemesini her zaman tercih ederim, Cemal Yardımcı’nın bu notlarını eklerken kitabın “bölüm sayısını çevirme” problemini de çözmesi bence son derece anlamlı ve geçerli bir tercih. Kaldı ki, böylesi oyuncu bir metni yazma, okuma eylemleri ne kadar oyuncuysa, çevirme eyleminin de o kadar oyuncu olmasını beklemek bence iÅŸin ruhunun gereÄŸi.
Perec’in Fransız edebiyatının en tanınmış ÅŸiirlerini e’siz yazdığı bölümde izlenmesi gereken doÄŸru strateji için de düÅŸünülebilecek deÄŸiÅŸik çözümler var -Helmle daha çok Fransızca ÅŸiirleri, Adair daha çok İngiliz edebiyatı klasiklerini kullanmış (“Quoth that Black Bird: ‘NotAgairi “), ben de mizah etkisinin zaten okuyucunun çok iyi bildiÄŸi (tercihen ortaokul edebiyat kitaplarından alınmış) Türkçe ÅŸiirlerde en güçlü bir ÅŸekilde ortaya çıkacağını düÅŸünüyorum. Cemal Yardımcı, Fransızca ÅŸiirleri aktarmayı seçmiÅŸ; eklediÄŸi notlarda, seçilebilecek Türkçe ÅŸiirlerden örnekler sunarak okuyucuya olan mizah borcunun bir kısmını ödedikten sonra, KaracaoÄŸlan ÅŸiiriyle beni kırıp geçirerek borcun geriye kalan kısmını da fazlasıyla ödemiÅŸ oldu -eÄŸer lipogram bir Aziz istanbul’un yazılmasını o kadar istiyorsam (“
“) onu da ben yazayım, deÄŸil mi ama? Kitapta çözümü oldukça güç tuzaklar da var: Borges’in kaplanını Perec Fransızcada (“tigre”) anamıyordu tabii, ama Türkçede bu sınırlama kalktığına göre Borges’in “kaplan’ına dönmek mi daha sadık bir çeviridir, yoksa Perec’in “jaguar’ı olarak bırakmak mı?

BENZER MİZAH DUYGULARI
Türk okuru için eÄŸlenceli noktalar var demiÅŸtim. Kitabın canalıcı bir bölümünün (Perec’in hayatında ayak basmadığı) Türkiye’de geçmesi, Cemal Yardımcı’nın “yarı yazarlık” yetkisiyle son derece yerel kimi unsurları kitabın sağına soluna ekleyerek okura göz kırpmasının yanında, kitap ile Tutunamayanlar ve Tehlikeli Oyunlar arasında, OÄŸuz Atay okurlarına özellikle keyif verecek önemli paralellikler var bence: yine bir kahraman kayboluyor, arkadaşı onun notlarını karıştırıyor, notlar arasında deÄŸiÅŸik yazı türlerinin parodileri çıkıyor ve bu parodiler yazarın dünya görüÅŸünü bize anlatıyor. Bu paralelliÄŸin ne kadarı rastlantıdan ibaret, ne kadarı OÄŸuz Atay ve Perec’in mizah duyguları arasındaki benzerliÄŸin, yapıtlarını kurarken benzer yollardan geçmiÅŸ olmalarının bir sonucu bilmek zor, ama ben kitabın sonlarında bir de “Yorick” ile karşılaşınca pes ettim açıkçası.
Ayrıntı Yayınları’nın kitabı basarken özgün basımdaki kırmızı/siyah mürekkep ayrımını korumuÅŸ olması güzel. Üstelik Ayrıntı’nın basımında yalnızca arka kapaktaki iki kelime (hangileri?) bu kuralın istisnası olarak unutulmuÅŸ; Gallimard’ın bugün dolaşımda olan baskısında kitabın sonundaki sayfalar süren yayın listesinin unutularak siyah mürekkeple basıldığım hatırlarsak, Ayrıntı’nın bu konuda son derece önemli bir terakki kaydetmiÅŸ olduÄŸunu da söylemek gerek (ÅŸakalaÅŸmak da ciddi iÅŸ deÄŸil midir: bir Perec kitabının geleneksel olarak metnin dışında sayılan kısımları -dizini, arka kapağı- da ayrıca okunmayı bekleyen metinler, çözülmeyi bekleyen bulmacalar olabilir, uyanık olmak gerek). Åžaka bir yana, Ayrıntı’nın 400. kitabı olarak bu kitabı seçmesi anlamlı bir tercih; yayınevinin bu kitaba gösterdiÄŸi belirgin özen ve emeÄŸin hakkını vermek gerek.
Kelime oyunu meraklıları, Perec okurları zaten çoktan bu kitaba ilgi göstermiÅŸlerdir. Ben genel olarak Türkçe edebiyatla ilgili olanlara sesleneceÄŸim: Sınırlama altında yazı, dilin sınırlarını aramak, kullandığımız dili sınamak için de bir yöntemdir ya, bence, Türkçenin bugün ne durumda olduÄŸunu, günümüz Türkçesinin olanaklarını merak eden herkes için okunması ÅŸart bir metin Cemal Yardımcı’nın çevirisi.