Frankfurt Fuarı tartışmaları sürüyor. Özünde garip bir tartışma: yurtiçindeki kitap fuarlarına katılmayan yayınevleri ya da yazarlar yeryüzünden silinmediÄŸine göre, Frankfurt fuarına (fuar: “belli zamanlarda, belli yerlerde ticari mal sergilemek amacıyla açılan büyük sergi,” TDK Sözlük) katılmayan yayınevi ve yazarlar da yeryüzünden silinmeyecek. Tartışmaların içinde, buraya konuk olarak katılım için gerekli bütçenin hangi kaynaklarla oluÅŸturulduÄŸu sorusu kaybolup gidiyor: 5 ila 7 milyon Avrodan söz ediliyor. BaÅŸlangıçta 5 milyon olarak belirlendiÄŸi, ÅŸu vakte dek 7 milyon Avroya çıktığından.. Çevirmen olarak benim hayal ufkumun ötesinde bir hesap bu: fakat, bu paranın bana nasıl döneceÄŸini, bir yurttaÅŸ olarak sormaya hakkım olsa gerek diye düÅŸünüyorum.

Fuara katılan yayınevleri, buradan kalkıp oraya gittikleri zaman geçen yıllardakinden farklı ne yapacaklar? Önceki yıllarda olduÄŸu gibi telif görüÅŸmeleri yapmayacaklar mı? Bu kez, yaptıkları telif görüÅŸmeleri içinde çevirmen ücretlerinin artışı sözkonusu mu? Fuarın bu açıdan en önemli yanlarından biri, çevirmenlerin de Kitap Çevirmenleri BirliÄŸi’nin katılımıyla temsil ediliyor olması – yerli yayınevlerinin yabancı yayınevleriyle yaptığı telif sözleÅŸmelerine çevirmen haklarını koruyacak maddeler koyması beklenebilir mi?

70 milyonluk Türkiye’de ortalama kitap satışı, 500-1000 arası sayılarda geziyor. Çeviri kitapların yüzde 90’ının ikinci baskısı sözkonusu deÄŸil. Ciddi kitap piyasasının ağırlıklı yanını çeviri oluÅŸturduÄŸuna göre, iç piyasada kaybolan para ve emeÄŸin hesabı çok güç. Telif kitaplar, eÄŸer ders kitabı deÄŸilse, kaybolup gidiyor (Divan Yolundan Peraya Selametle diye bir kitap duydunuz mu, Osmanlının ilk yapay dilini inceleyen Bâleybelen‘i?) – ve kültür hayatını çeÅŸitli yatırımlarla desteklemesi gereken Milli EÄŸitim ve Kültür bakanlıkları, halkın kültüre daha elveriÅŸli yollardan ulaÅŸmasını saÄŸlayan projeleri terk etmiÅŸ durumda: yayıncılıktan çekiliyor, kitap satış merkezlerinde baÅŸka yayınevlerinin kitaplarını satışa sunuyorlar (bunun yasak olması gerekmiyor mu – yasak deÄŸilse, Kültür Bakanlığı kitap satış merkezlerinde satışa sunulan baÅŸka yayınevlerinin kitapları neye göre belirleniyor?). Devlet kurumlarının, yani halkın özsermayesiyle çalışan kurumların, TDK’nın, TTK’nın, MEB’in, Kültür Bakanlığı’nın yayınlarına halkın ulaÅŸması, trajikomik bir ÅŸekilde kolay deÄŸil.

KuÅŸkusuz bundan da halk suçlu. Halk hâlâ cahil, okumayı sevmiyor, televizyonu ve maç sonrası kurÅŸun atıp bıçaklaÅŸmayı yeÄŸliyor. Bu yüzden Frankfurt Fuarı önemli, büyük olasılıkla yeni bir halk gelecek fuardan sonra. Herhalde, fuarda konuk olmak için bu bütçeyi ayırabilmiÅŸ olan halk. Ama, acaba diye düÅŸünüyor insan, ya böyle olmazsa? Ya fuardan sonra yine aynı halkla baÅŸbaÅŸa kalırsak – kitaplar satmaz, ücretler aynı kalır, 7 milyon Avro bir avuç balık yemi gibi suyun içinde kaybolup gitmiÅŸ olursa?

KonuÅŸan Kitap ÅženliÄŸi'nde Kadir Çöpdemir kitap okuyor, vatandaÅŸlar yoÄŸun ilgi gösteriyor, kaynak: TRT

Bu çerçevede, bu fuara hükümetle gidip gitmemek tartışması haklı bir tartışma. Yönetimin kitap sevgisi biliniyor: örneÄŸin Haziran 2008 içinde çok deÄŸiÅŸik ünlüleri bir araya getiren KonuÅŸan Kitap ÅženliÄŸi “CumhurbaÅŸkanı Abdullah Gül’ün eÅŸi Hayrünnisa Gül’ün himayelerinde” gerçekleÅŸti. ÅženliÄŸin açılış konuÅŸmasında Hayrünnisa Gül, yayıncılığın sorunlarını ve halkın okumama suçunu dile getirdi: “2002 yılında Türkiye’de 9 bin olan yayınlamış kitap sayısı, 2008 yılında 35 bine ulaÅŸtı. Ülkenin dört bir yanında açılan yayınevleri, modern kitabevleri ve internet üzerinden kitap satışı yapan siteler ile Türk insanının kitapla olan iliÅŸkisinin daha da güçlendi. Tüm bu geliÅŸmeler umut verici, ancak yeterli deÄŸil elbette. Yapılanbir araÅŸtırmaya göre halkımız televizyon izlemeye günde 6 saatini ayırıyor, ancak yılda sadece 6 saat kitap okuyor.” (Yeni Åžafak) Bu ÅŸenlikte 6 çadırda, deÄŸiÅŸik tarzlardan yirmiyi aÅŸkın yazar kitap okudu. (Karabük Festivali gibi ÅŸarkıcılarla yazarları buluÅŸturmuÅŸ olan bu liste Çankaya sitesinden incelenebilir.) Åžimdi, bu etkinliÄŸe katılma fırsatı bulamamış yazarların, yönetim kitap sevgisini Frankfurt’ta da benzer bir ÅŸekilde sergilemek isteyebilir diye kaygı duymasından daha doÄŸal ne olabilir? Gerçekten, fuarın onur komitesi fuarı nasıl onurlandıracak? Kimbilir. “YaÅŸanan bu tartışmanın habercisi, daha iÅŸin başında görülmüÅŸtü aslında. Fuar’ın tanıtım toplantısı için Almanya’da bir araya gelen taraflardan, FKF Direktörü Jürgen Boos, konuÅŸmasını Nâzım Hikmet’ten dizelerle süslerken, Onur KonuÄŸu Türkiye Projesi Genel Koordinatörü Ahmet Arı, Kuran’dan alıntılar yapıyordu.” (soL) Bu alıntıda belirtilen karşıtlık ve resmi bir temsilcinin dini söylemle öne çıkması ilginç, fakat ÅŸu soru da yanıtlaması güç sorulardan biri: Türkiye’de okunacak en temel kitap olarak bilinen Kuran-ı Kerim’in, Türkiye’nin onur konuÄŸu olduÄŸu bir kitap fuarında sunumu yapılmayabilir mi? Türkiye’de çözülmemiÅŸ bu tartışma, ister istemez yurtdışında da yankısını bulmayacak mı? Ve bu çeviri açısından da ilginç bir sorun sayılmaz mı: normalde, Arapça olan Kuran-ı Kerim’in bu tür bir fuarda Arap halkları tarafından sunulması, Türkiye’nin de kendi ülkesinde yaygın kabul görmüÅŸ, beÄŸenilmiÅŸ Türkçe çevirilerini sunabilmesi beklenir – oysa bilindiÄŸi gibi, Kuran’ın Türkçe çevirisi Türkiye içinde bile kabul görmüÅŸ deÄŸil. İncil’i Latince deÄŸil Türkçe ya da İngilizceden okumakta zarar görmeyen (ya da okumakta zarar gören) Türkiye müslümanları, Kuran-ı Kerim’i genel kabul görmüÅŸ bir çeviriyle temsil edemiyorlar.

Bu tuhaf tartışma bir yan tartışma, geçici bir tartışma gibi gösterilebilir – fakat deÄŸil. Temmuz ayı içinde Erdem Bayazıt adlı bir ÅŸair vefat etti. “Milli görüÅŸ” eÄŸiliminde olan ÅŸairin cenazesine cumhurbaÅŸkanı ve baÅŸbakan da katıldı. Erdem Bayazıt (1939-2008), Türk ÅŸiirinin temel antolojilerinden biri olan Memet Fuat’ın “ÇaÄŸdaÅŸ Türk Åžiiri Antolojisi”nde yer almıyor. SaÄŸ görüÅŸlü olduÄŸu için deÄŸil: estetik ölçütlerle. Dolayısıyla, cenazeye katılımı kültür ve siyasetin ya da siyasi kültürün yeni bir kanon yaratma eÄŸiliminde olduÄŸunun bir iÅŸareti olarak okumak gerekiyor. Bunun daha açık bir ifadesi Bayazıt’ın ölümünden sonra, Taraf gazetesinde yayınlanan Ferhat Uludere imzalı bir yazıda (08.07.2008, eÄŸer ifade ciddi bir hata deÄŸilse) görülüyor: “Åžiirlerinde epik bir anlatım geliÅŸtirerek İslam’a yakınlığı ile tanındı. Sezai Karakoç ve Fazıl Hüsnü DaÄŸlarca gibi Müslüman ÅŸairlerin etkisiyle yazan ÅŸair..” Fazıl Hüsnü DaÄŸlarca’nın “Müslüman ÅŸair olarak” tanımlanmasının verdiÄŸi ÅŸaÅŸkınlık bir yana, “Müslüman ÅŸair” tanımının ortaya çıkmasıyla karşı karşıyayız. Son yirmi yılda “Türk edebiyatı” “Türkiye edebiyatı”na dönüÅŸmüÅŸtü ve ÅŸimdi bunun içinden “Müslüman edebiyat” ortaya çıkıyor.

Frankfurt Türkiye’yle sonlanmayacak, fuar sonraki yılların programını yapmış, konuk edilecek ülkeleri belirlemiÅŸ durumda. Türkiye’nin nasıl temsil edildiÄŸi ve bu temsilinin sonuçları fuarı etkilemez; önemli olan orada her yıl yeni bir gösterinin sergilenmesi, telif akışlarında yeni bir canlılık yaÅŸanması. Fakat sermayenin bile uzlaÅŸmamış olduÄŸu, Tüsiad ve Müsiad diye ikiye bölündüÄŸü Türkiye’nin fuara kaç parça gittiÄŸi ve fuardan kaç parça geldiÄŸi, orada neyi sunduÄŸu Türkiye açısından, en azından bu bütçe için IMF’ye ya da kimbilir nereye 7 milyon Avro daha borçlanan Türkiye halkı için önemli bir sorun. EÄŸer bu para Türkiye içinde intihal çevirilerin gazete sermayesi yapılmasını, komplo kitaplarının pazar tezgahlarında kültür diye sunulmasını önlemek, kitapların ucuzlamasını ya da ucuz kitapların gerçekten deÄŸerli olmasını saÄŸlamak, Tübitak gibi kurumların yayınlarını yaygınlaÅŸtırmak için kullanılmıyor, Türkiye’nin yazar ve yayıncılarının tanınırlığını artırmak üzere kullanılıyorsa, bunun iyi bir gösteri olmasını, unutulmaz ve geleceÄŸe dönük bir gösteri olmasını dilemek gerekiyor. Her koÅŸulda, bir yıldır hazırlığı yapılan fuara katılma tartışmalarını fuara üç ay kala yapmak çok geç, ama fuar sonrasını tartışmak için belki de tam vakti. Fuarın araba farı gibi olması, göz farı olarak kalmaması gerekiyor.

[Frankfurt tartışmaları için bkz.: “Frankfurt’ta “renk” tartışması,” “Gitmeli mi gitmemeli mi…” (18.07.08, SoL)]

NOT: NOBEL YAZITI

AyÅŸe Arman ve AyÅŸe Böhürler söyleÅŸiyor, kaynak: Hürriyet

Frankfurt tartışmaları arasında belirsizce görünüp kaybolan ilginç bir baÅŸka Frankfurt etkinliÄŸi daha var: “Orhun Yazıtları’ndan Nobel’e Türk Edebiyatı.” Bu bir belgesel, çekimleri kasır ve köÅŸklerde yapılmış, Anadolu’da yapılamamış olan, katılımcı listesi Karabük Listesi’nden daha tutarlı görünen bir edebiyat belgeseli.  Yapımcısı olarak AKP MKYK üyeliÄŸi de yapan AyÅŸe Böhürler belirtiliyor. Tam olarak hangi ÅŸirketin hazırladığı, komitenin hangi süreçle bu belgeseli kabul ettiÄŸi, denetleme mekanizmasının olup olmadığı, bir uzmanlar kuruluna sahip olup olmadığı haberlerden anlaşılmıyor. Senaryo yazarının Selahattin Yusuf adlı genç (1974 doÄŸumlu) ÅŸair, yazar olması ilgi çekici: sonucun da ilginç olması bekleniyor. Fakat üst baÅŸlık ve görünen kadro yine aynı çözümü güç sorunların tartışma yaratacağını düÅŸündürüyor: Türkiye’nin davet edildiÄŸi bir fuarda Orhun Yazıtları (ya da Abideleri) baÅŸlangıç noktası alınırsa, bu Türkiye’nin bütün Türklerin temsilcisi olduÄŸu anlamında mı olacak? Tartışmalarda yayıncılar fuara yayıncıların ve yazarların davet edildiÄŸini söylediÄŸi halde, bu kez davet edilen “Türk Edebiyatı” kavramıymış gibi görünüyor. Bu durumda Türkiye’de var olan ama baÅŸlangıçları Orhun Yazıtları olmayan edebiyatlar, Ermeni, İbrani ya da Kürt edebiyatları ne olacak? DiÄŸer yandan, edebiyat tarihinin bir sorunsalı olarak, hazırlayanlarının “Müslüman edebiyat” kavramına yakın duruyor olması, Orhun Yazıtları dönemi edebiyatını İslam öncesi edebiyat olarak sınıflandırmasını mı getirir, yoksa Türkçenin geliÅŸim aÅŸamalarına göre dönemlenmiÅŸ bir edebiyat mı sözkonusu olur? EÄŸer ikincisi seçenek geçerliyse, baÅŸlık daha da yanlış deÄŸil mi – “Türk Edebiyatı” deÄŸil “Türkçe Edebiyat” olması gerekmez mi? Yoksa bu sorunun, Batı dillerindeki belirsizlikle mi (“Turkish literature,” “Orkhon Valley”?) geçiÅŸtirilmesi düÅŸünülüyor? Sorular uzar gider, yanıtları belli tutarlılıklarla bulunur, ama bir ÅŸeyi yanıtlamak neredeyse imkansız: Orhun Yazıtları’ndan Nobel’e dendiÄŸinde yaratılan eÅŸleÅŸtirme biraz tuhaf deÄŸil mi; yani Nobel bir Abide mi, Orhan Pamuk’un deÄŸil de “Türk edebiyatının” bir doruk noktası mı sahiden? Neo-muhafazakar Batıcılığın bundan daha kusursuz bir imgesi olabilir mi?

[Belgeselle ilgili tartışmalar için bkz.: “Metrajı deÄŸiÅŸken belgesel.” (18.07.08, SoL); Resimler: Üstte, KonuÅŸan Kitap ÅženliÄŸi’nde Kadir Çöpdemir kitap okuyor, vatandaÅŸlar yoÄŸun ilgi gösteriyor, kaynak TRT; altta, AyÅŸe Arman ve AyÅŸe Böhürler söyleÅŸiyor, kaynak: Hürriyet.]