“İsveç Yazarlar BirliÄŸi’nin ilk defa 2008 yılında Stokholm’de düzenlediÄŸi WALTIC Uluslararası Yazarlar ve Çevirmenler Kongresi’nin ikincisi” 2-5 Eylül 2010 tarihleri arasında Santralistanbul’da gerçekleÅŸtiriliyor.
İlk WALTIC toplantısını 2008 yılında tanıtmıştık, ikincinin de sunumlar için çaÄŸrıda bulunduÄŸunu dergide duyurduk. Fakat son aÅŸamada netleÅŸen, dolaylı kaynaklardan haberdar olduÄŸum programı duyurmak  için çaba harcamayı pek arzu edemedim. WALTIC-Türkiye ekibinden bir basın bülteni gelmemesi  ya da bir davetiye de gelmemesi (sayısı birkaç taneyi geçmeyen elektronik ve matbu çeviri dergilerinin kaç tanesiin temsili saÄŸlanmış olabilir kongrede?) etkili oldu bunda elbette, ama  izleyebildiÄŸim kadarıyla Çevirmenler BirliÄŸi için de bir izleyici kontenjanı ayrılmış deÄŸildi, o yüzden gücenmeyi gereksiz buldum. Fakat programı tanıtmakta gönülsüzlük göstermemin asıl nedeni, ciddi ÅŸekilde yüksek ve anlaşılması güç katılım ücretleri oldu. 25 Haziran’dan önce 215 diye baÅŸlayıp 12 AÄŸustos’tan sonra 350 Avro’ya varan ve öÄŸrenciler için 50 Avro olan katılım ücretini anlamakta güçlük çektim. Uluslararası çeviri starlarına yer veriyormuÅŸ gibi görünmeyen bir kongrenin kaynaklarını neden baÅŸka yollardan karşılayıp daha geniÅŸ (bu tip kültür etkinliklerinin olmasına alıştığımız kadar geniÅŸ) katılımı hedeflemediÄŸini anlayamadım. Sonuçta programın geneline bakıldığında, bu sunumların Türkiye’de birkaç yıldır ücretsiz ve yaygın katılımla çeÅŸitli çeviribilim kürsüleri tarafından üniversitelerde ve meslek birliklerinde zaten gerçekleÅŸtirildiÄŸini söylemekte tereddüt edilebileceÄŸini sanmıyorum. Yani sözgelimi Çevirmenler BirliÄŸi düzenlediÄŸi toplantıları bu tip bir ücretlendirmeyle yapmayarak bir hata mı yapmıştı?
Para, ücret vs., bayağı bir yaklaşım ya da eleÅŸtiri noktası sayılabilir, fakat kanımca deÄŸil. Çünkü kongrenin düzenleme komitesinde yer alan Bülent Somay’ın kongreyle ilgili bir söyleÅŸisi (“İki arada bir derede çeviri,” Radikal, 3.9.2010), çeviri çerçevesinde yapılan iÅŸlerin ve harcanan emeÄŸin ücretinin, bedelinin, baÅŸka deyiÅŸle çevirinin ekonomisinin çeviri incelemelerinin merkezine daha fazla çekilmesi gerektiÄŸinin, son yıllarda verilen bütün mücadelelere, örgütlenme çabalarına, çalıntı çevirilerle mücadeleye raÄŸmen bu yaklaşımın yeterince kabul görmediÄŸini düÅŸündürüyor. Somay, artık daha da analitik ve derinlemesine bir yaklaşıma ihtiyaç duyan çeviri tarihi konusunda, genelleyici bir yaklaşımı yinelemeyi yeÄŸliyor.
Kongrenin teması konulu bir sorunun yanıtında,
“Elimizde bir sürü çeviri metin var ama o metinlerin ne dediÄŸi konusunda bir fikrimiz yok. Yani baÄŸlamdan yoksunuz. “
dedikten sonra, İngilizcenin etkisi ve lehçelerle ilgili baÅŸka bir soruda bu yaklaşımı daha genelleyici bir kalıba çeviriyor:
“1923’den 1993’e 70 yılımız bununla, deneme yanılma yaparak, bir sürü ÅŸeyi heba ederek geçti. Türkçe, kötü çeviriler mezarlığına dönüÅŸtü.”
Bu ünlü ve genelleyici “kötü çeviri” kalıbının, tıpkı karşıtı gibi tanımlanması güç bir gizemlileÅŸtirme olması bir yana, 70 yıllık telif serbestliÄŸi döneminde (1993 yanılmıyorsam yeni telif yasasını iÅŸaret eden bir sınır) yapılan çalışmaların entelektüel ve ekonomik maliyetinin, oluÅŸturulan kültürel sermayenin kolayca silinmesine yol açacak ÅŸekilde kullanılması sözkonusu burada. (Aynı yaklaşımı siyasi söylemlerde gördüÄŸümüzde, bunun yanlışlığı daha belirgin oluyor aslında: “Türkiye kötü kamu kurumları, giriÅŸimleri mezarlığına dönüÅŸtü” vb.)
Aslında çeviri konusunda bu yargının tam tersi üzerinde durmak gerekir: 70 yıl bir sürü ÅŸeyi yaratarak geçti ve Türkçe iyi çeviriler külliyatı oluÅŸturdu.
Aynı zamanda bunun en doÄŸru ÅŸekilde nasıl ifade edileceÄŸi üzerinde de durmak gerekli: Türkçe iyi çeviriler cennetine mi dönüÅŸtü? Yoksa iyi çeviriler mezarlığına mı?
Bu ikinci ifade, çevirinin ekonomisi, parasal deÄŸeri açısından daha gerçekçi olabilir: Sabahattin EyüboÄŸlu’nun, Azra Erhat’ın, Sabri Esat SiyavuÅŸgil’in, Suat DerviÅŸ’in, Sadrettin Karatay’ın, Hasan Ali Ediz’in, Gönül ve Gülten Suveren’lerin… ve sayısız diÄŸer çevirmenin ülkeye ve dile kattıkları kültürel nesne ve deÄŸerlerin karşılığını, ücret olarak bile, layığıyla almadıkları, buna raÄŸmen çalıştıkları, çalışıyor oldukları – birçoÄŸu yeniden basılmayan, baÅŸkası tarafından yeniden çevrilen, çalınan çevirilerin mezarlığından söz edilemez mi?
Tek bir kara örnek yeterli olabilir: Erol Güney ve Sabahattin EyüboÄŸlu’nun, kendine has bir yoruma ve eÅŸsiz bir üsluba sahip Oblomov çevirisini Celal Öner’den koruyamayan bir kültür, bir kültür dönemi, bir bugün, geçmiÅŸteki çeviriden kötülük sıfatıyla bahsedebilir mi? Tartışmasız bir ÅŸekilde, emek-maliyet-kazanç hesabı yapıldığında, Güney ve EyüboÄŸlu’nun (1923-1993 arası dönemde iki baskı yapan) çevirilerinden kazandığı paradan çok daha fazlasını kazanmıştır Öner. Bir çeviri mezarlığı varsa, onun geçmiÅŸte olmadığını, geçmiÅŸin daha çok (siyasi ve ekonomik açıdan da Cumhuriyetin devraldığı) bir harabeyi imar etme dönemi olarak anılabileceÄŸini ve mezarlığın ÅŸimdi, imar edilen harabe ÅŸehirde büyümeye baÅŸladığını görmekte yarar var.
(Somay’ın aslında bu görüÅŸü paralel bir baÄŸlamda dile getirdiÄŸini gözden kaçırmamak gerek: 1923-93 dönemini anmasına yol açan, “Kürtçe’yi .. bilim ve kültür eÄŸitimi dili olarak kurmanın büyük bir emek” gerektirdiÄŸini ve Türkçe’nin deneyimine bakıldığında bunun olumlu sonuç vermeyebileceÄŸini düÅŸünmesi anlaşılır bir kaygı – fakat bir dilin olanaklarını geliÅŸtirmeyi denememesi mümkün mü? DüÅŸe kalka, “iyi ve kötü” çevirilerle ilerlemesinden baÅŸka bir yol var gibi görünmüyor.)
WALTIC-Türkiye 2010 bugün sona eriyor. Her koÅŸulda, katılım ücretlerinin yüksekliÄŸine vb. raÄŸmen, sunumları ve varlığıyla önemli bir etki bırakacağına, yankılarının çevirmenlere olumlu bir ÅŸekilde döneceÄŸine inanmamak için bir neden yok. İlkinde olduÄŸu gibi bir bildirge açıklanacak olmalı.
